Không cho điểm, không xếp hạng trẻ mầm non khi học tiếng Anh vì ba lẽ: con số đo rất kém năng lực ngôn ngữ của trẻ nhỏ, việc chấm và xếp dễ làm mất niềm vui tự thân vốn là động cơ học chính ở tuổi này, và lớp học có điểm thường dần dạy theo thứ dễ chấm như học thuộc từ rời. Bỏ điểm không có nghĩa là bỏ theo dõi; nó là thay con số bằng mô tả cụ thể.
Ba mẹ lớn lên với sổ điểm và bảng xếp hạng nên có thể thấy cách làm này mơ hồ. Bài này đi qua từng lý do, dẫn những nghiên cứu tâm lý học và giáo dục được biết đến rộng rãi, giải thích tranh luận quanh phần thưởng như hình dán, ngôi sao, và gợi ý những câu ba mẹ nên hỏi thay cho câu “hôm nay con được mấy điểm”.
Con số đo được gì ở trẻ ba đến sáu tuổi
Một bài kiểm tra cho điểm chỉ có giá trị khi nó đo ổn định, tức là cùng một trẻ làm lại vào hôm khác cũng cho kết quả gần giống. Ở trẻ mầm non, điều kiện này rất khó đạt. Cùng một bé nói rất nhiều vào buổi sáng vui vẻ và im lặng hoàn toàn vào buổi chiều mệt, đói hay vừa giận bạn. Một con số lấy từ một lần đo sẽ phản ánh tâm trạng hôm đó nhiều hơn năng lực.
Thứ hai, những gì dễ chấm điểm ở tuổi này thường là phần nhỏ nhất của năng lực ngôn ngữ: gọi tên thẻ từ, nhắc lại câu mẫu, khoanh tranh đúng. Những gì quan trọng hơn, như hiểu lời nói trong tình huống, dùng cụm từ đúng lúc, dám bắt chuyện, rất khó quy thành điểm mà không làm méo nó.
Thứ ba, trẻ mầm non phát triển không đều. Có trẻ tiến nhanh ở nghe, chậm ở nói; có trẻ nói nhiều nhưng phát âm còn khó nghe. Gộp tất cả vào một con số làm mất chính thông tin ba mẹ và giáo viên cần để giúp trẻ. Một bé được “bảy điểm” không cho biết bé cần được giúp ở đâu; một mô tả “bé hiểu tốt các lời quen, chưa dám nói trước nhóm lớn” thì có.
Động lực tự thân và tác dụng ngược của phần thưởng
Thí nghiệm bút dạ của Lepper, Greene và Nisbett (1973). Thí nghiệm làm tại trường mẫu giáo của Đại học Stanford, với những trẻ vốn thích vẽ bằng bút dạ. Nhóm trẻ được hứa trước một phần thưởng nếu vẽ, sau đó lại ít tự chọn vẽ hơn khi không còn phần thưởng, so với nhóm không được hứa gì. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh quá mức: khi một việc vốn vui được gắn với phần thưởng từ ngoài, trẻ dễ coi nó là việc làm để lấy thưởng.
Thuyết tự quyết của Deci và Ryan. Edward Deci và Richard Ryan xây dựng một khung lý thuyết được dùng rộng trong giáo dục, cho rằng động lực tự thân được nuôi bởi ba nhu cầu: cảm thấy mình làm được, cảm thấy được tự chọn, và cảm thấy gắn bó với người xung quanh. Điểm số và xếp hạng dễ đụng vào cả ba, nhất là khi trẻ đứng cuối bảng.
Mức tranh luận. Không phải mọi phần thưởng đều có hại; các tổng hợp nghiên cứu về sau cho kết quả phức tạp hơn, tuỳ loại phần thưởng và cách trao. Phần thưởng bất ngờ, mang tính ghi nhận, ít gây hại hơn phần thưởng hứa trước để đổi lấy việc làm. Điều được đồng thuận khá rộng là với một việc trẻ vốn thích, như hát, chơi trò chơi ngôn ngữ, thì không cần và không nên gắn thêm điểm.
Ý nghĩa với tiếng Anh mầm non. Ở tuổi này, lý do chính khiến trẻ học là trẻ thấy vui, thấy tò mò, thích cô giáo. Đó là động lực có sẵn và mạnh. Thêm điểm vào có nguy cơ đổi lý do học từ “vì vui” sang “vì điểm”, và khi điểm thấp thì lý do học cũng mất.
Xếp hạng và so sánh ảnh hưởng thế nào tới cách trẻ nhìn mình
Từ khoảng bốn, năm tuổi, trẻ bắt đầu so sánh mình với bạn và hình thành những ý niệm đầu tiên về bản thân: mình giỏi cái này, mình kém cái kia. Một bảng xếp hạng hay một lời so sánh của người lớn đóng dấu những ý niệm đó rất nhanh. Trẻ đứng đầu có thể bắt đầu sợ mất vị trí và né những việc khó; trẻ đứng cuối có thể kết luận “mình không học được tiếng Anh” khi mới bốn tuổi.
Những nghiên cứu của Carol Dweck và cộng sự về tư duy cố định và tư duy phát triển gợi ý rằng cách người lớn phản hồi góp phần hình thành niềm tin của trẻ về năng lực. Trong một loạt thí nghiệm của Claudia Mueller và Carol Dweck (1998), trẻ được khen là “thông minh” có xu hướng chọn bài dễ hơn ở lượt sau, còn trẻ được khen về sự cố gắng sẵn lòng thử bài khó hơn. Các nghiên cứu này làm trên trẻ lớn hơn tuổi mầm non và một số kết quả về tư duy phát triển còn đang được kiểm chứng lại, nhưng hướng chung đáng để ba mẹ lưu tâm.
Với tiếng Anh, so sánh còn đặc biệt bất công vì điểm xuất phát rất khác nhau. Một bé có anh chị nói tiếng Anh ở nhà và một bé chỉ nghe tiếng Anh ở lớp không thể đặt trên cùng một thang. Xếp hạng hai bé này thực chất là xếp hạng hoàn cảnh gia đình, không phải năng lực học.
Điểm số kéo việc dạy về phía những gì dễ chấm
Một hệ quả ít được nhìn thấy của việc cho điểm là nó thay đổi chính cách dạy. Khi lớp học có bài kiểm tra và con số báo về cho phụ huynh, cả giáo viên lẫn nhà trường chịu áp lực làm cho con số đẹp. Cách nhanh nhất là dạy đúng những gì sẽ được kiểm tra: danh sách từ, câu mẫu, dạng bài khoanh tranh. Giới giáo dục gọi hiện tượng này là dạy để thi.
Ở lớp tiếng Anh mầm non, dạy để thi nghĩa là bớt thời gian cho trò chơi, kể chuyện, đóng vai, những hoạt động khó chấm điểm nhưng là nơi trẻ học dùng ngôn ngữ. Thời gian chuyển sang ôn thẻ từ và luyện nói theo mẫu. Con số có thể tăng, nhưng thứ tăng là khả năng làm bài kiểm tra, không phải khả năng dùng tiếng Anh.
Ba mẹ có thể nhận ra dấu hiệu này khi con về nhà kể nhiều về “cô cho học thuộc” và ít kể về trò chơi, câu chuyện. Đó là lúc nên hỏi nhà trường về mục tiêu của chương trình. Một lớp tốt cho trẻ mầm non đo tiến bộ để điều chỉnh cách dạy, chứ không điều chỉnh cách dạy để có con số đẹp.
Vậy lớp học theo dõi tiến bộ bằng gì thay cho điểm
Bỏ điểm không có nghĩa là bỏ trống. Một lớp tiếng Anh mầm non làm nghiêm túc thay con số bằng ba nguồn bằng chứng. Thứ nhất là quan sát có kế hoạch: mỗi tuần giáo viên chủ động để mắt tới từng trẻ trong vài hoạt động, ghi lại lời trẻ nói nguyên văn và tình huống. Thứ hai là hồ sơ sản phẩm: đoạn ghi âm, đoạn phim ngắn, tranh có lời trẻ giải thích, được giữ theo thời gian để so trẻ với chính trẻ. Thứ ba là trao đổi với gia đình: ba mẹ kể những gì con làm ở nhà, giáo viên kể những gì con làm ở lớp.
Từ ba nguồn đó, nhận xét gửi về cho ba mẹ có dạng mô tả: con hiểu được gì, đã dùng được những cụm từ nào trong tình huống nào, đang ở bước nào và bước tiếp theo lớp sẽ thử là gì. Cách viết này không cho ba mẹ một con số để so với nhà hàng xóm, nhưng cho ba mẹ đúng thứ cần để đồng hành với con.
Cách làm này cũng thống nhất với hướng dẫn chung của chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo, vốn đánh giá sự phát triển của trẻ qua quan sát, trò chuyện, sản phẩm hoạt động và trao đổi với gia đình. Lớp tiếng Anh trong trường mầm non không có lý do để đi theo một hệ thống khác, chấm điểm riêng cho một môn.
Hình dán, ngôi sao, bảng khen: dùng thế nào cho khỏi biến thành điểm
Nhiều lớp mầm non dùng hình dán hay ngôi sao. Chúng không xấu tự thân, nhưng ranh giới giữa ghi nhận và chấm điểm khá mỏng. Bảng dưới so sánh hai cách dùng:
| Khía cạnh | Dùng như ghi nhận (ít rủi ro) | Dùng như điểm (nhiều rủi ro) |
|---|---|---|
| Thời điểm trao | Bất ngờ, sau khi trẻ đã làm | Hứa trước: “nói được thì có sao” |
| Lý do trao | Gắn với việc cụ thể: “con đã giúp bạn nhặt thẻ” | Gắn với đúng sai, nhiều ít |
| Công khai | Riêng với trẻ hoặc cả nhóm cùng nhận | Bảng tổng ai nhiều sao nhất treo trước lớp |
| Ai cũng có cơ hội | Mỗi trẻ được ghi nhận vì điều riêng của mình | Trẻ nhút nhát, mới vào luôn ít sao |
| Tác động lâu dài | Trẻ nhớ khoảnh khắc được ghi nhận | Trẻ hỏi “làm cái này có sao không” |
Điểm mấu chốt nằm ở hai chữ “so sánh” và “trao đổi”. Khi hình dán chỉ là cách nói “cô thấy con đã làm điều này”, nó gần với một lời khen cụ thể. Khi hình dán được cộng dồn, đem so giữa các bạn, hoặc đổi lấy quà, nó đã thành một hệ thống điểm khác tên. Ở nhà cũng vậy: bảng sao dán tủ lạnh đổi lấy đồ chơi sau mười ngôi sao là cách nhanh nhất để con học rằng tiếng Anh là việc phải làm để có quà.
Nếu lớp của con có bảng ngôi sao công khai đếm số lượng, ba mẹ có thể nhẹ nhàng hỏi giáo viên về mục đích của nó. Nhiều giáo viên sẵn lòng đổi sang cách ghi nhận theo nhóm hoặc riêng tư khi hiểu rủi ro đối với trẻ nhút nhát.
Ba mẹ hỏi gì thay cho câu “hôm nay con được mấy điểm”
Câu hỏi ba mẹ đặt ra mỗi ngày dạy con điều gì là quan trọng. Thay câu hỏi về điểm bằng những câu mở sau giúp con kể về việc học và giúp ba mẹ biết nhiều hơn:
- “Hôm nay ở lớp tiếng Anh con chơi trò gì vui nhất?”
- “Cô kể chuyện gì? Trong chuyện có con vật nào?”
- “Con có hát bài nào mới không? Hát cho ba nghe một đoạn được không?” (và chấp nhận nếu con chưa muốn)
- “Có từ nào con thấy buồn cười hay khó nói không?”
- “Hôm nay con có nói gì với cô bằng tiếng Anh không?”
- “Mai con muốn học gì?”
Những câu này cho con thấy ba mẹ quan tâm tới trải nghiệm học, không phải con số. Chúng cũng cho ba mẹ thông tin thật về những gì diễn ra ở lớp. Một đứa trẻ được hỏi kiểu này mỗi ngày sẽ quen kể về việc học như một điều thú vị.
Bỏ điểm số không làm việc theo dõi lỏng đi, mà đòi hỏi người lớn quan sát kỹ hơn và mô tả cụ thể hơn. Các lớp tiếng Anh của Global Star không chấm điểm hay xếp hạng trẻ, mà theo dõi tiến bộ của từng bé bằng quan sát và trao đổi với ba mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Không có điểm thì trẻ có lười học không?
Ở tuổi mầm non, động lực chính của trẻ là niềm vui, sự tò mò và gắn bó với cô giáo, không phải điểm. Nghiên cứu về động lực tự thân cho thấy phần thưởng bên ngoài gắn vào việc trẻ vốn thích có thể làm giảm hứng thú. Không có điểm không làm trẻ lười nếu lớp học hấp dẫn.
Lên tiểu học có điểm rồi, con có bị sốc không?
Đa số trẻ thích nghi được khi vào lớp một, nhất là khi trẻ đã có nền nghe nói vững và thái độ tích cực với việc học. Một trẻ yêu thích tiếng Anh từ mầm non thường đối mặt với bài kiểm tra ở tiểu học tốt hơn một trẻ đã sợ tiếng Anh từ sớm.
Ở nhà ba mẹ có nên thưởng khi con nói tiếng Anh không?
Nên ghi nhận bằng sự chú ý và niềm vui thật: đáp lại, hỏi thêm, cười cùng con. Tránh hứa thưởng trước kiểu nói được thì cho kẹo, vì con có thể học rằng tiếng Anh là thứ để đổi lấy phần thưởng và chỉ nói khi có lợi.
Khen con giỏi tiếng Anh có sao không?
Không sai, nhưng khen cụ thể vào việc con làm thì tốt hơn khen chung là giỏi. Ví dụ nói con đã tự hỏi cô bằng tiếng Anh, ba thấy con can đảm. Khen như vậy giúp con biết điều gì đáng làm tiếp và ít sợ thử điều khó.
Nhà trường gửi bảng đánh giá có mức tốt, khá thì có phải là điểm không?
Tuỳ cách dùng. Nếu mức đi kèm mô tả cụ thể và chỉ để theo dõi con so với chính con thì gần với đánh giá mô tả. Nếu dùng để so con với bạn hay xếp thứ tự thì chẳng khác gì điểm. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường mục đích của bảng đó.
