Không. Theo các nghiên cứu về trẻ song ngữ trong nhiều thập kỷ, việc học thêm một thứ tiếng không làm trẻ chậm nói. Trẻ song ngữ đạt các mốc lớn như bập bẹ, nói từ đầu tiên, ghép hai từ ở khoảng tuổi tương tự trẻ đơn ngữ. Vốn từ ở từng thứ tiếng có thể ít hơn một chút, nhưng cộng cả hai lại thì tương đương.
Nỗi lo "học tiếng Anh sớm làm con chậm nói tiếng Việt" rất phổ biến, và đôi khi được cả người thân, hàng xóm nhắc đi nhắc lại. Hệ quả là có gia đình ngừng cho con tiếp xúc tiếng Anh dù không cần thiết, và có gia đình đổ lỗi cho tiếng Anh trong khi con có một vấn đề khác cần được phát hiện sớm.
Bài này điểm lại điều nghiên cứu cho thấy, phân biệt hiện tượng bình thường ở trẻ song ngữ với dấu hiệu cần chú ý, và nêu những việc ba mẹ làm được để tiếng Việt của con luôn vững.
Nỗi lo này bắt nguồn từ đâu?
Đầu thế kỷ 20, một số nghiên cứu ở châu Âu và Mỹ kết luận rằng trẻ song ngữ kém hơn trẻ đơn ngữ về trí tuệ và ngôn ngữ. Sau này, giới nghiên cứu chỉ ra rằng những nghiên cứu đó có nhiều lỗi phương pháp: so sánh trẻ nhập cư nghèo với trẻ bản xứ khá giả, kiểm tra bằng ngôn ngữ mà trẻ chưa thạo. Năm 1962, nghiên cứu của Elizabeth Peal và Wallace Lambert ở Montreal, khi kiểm soát tốt hơn các yếu tố này, lại thấy trẻ song ngữ làm tốt ở nhiều bài kiểm tra. Từ đó, cách nhìn về song ngữ thay đổi hẳn.
Dù vậy, nỗi lo vẫn còn trong dân gian, một phần vì quan sát đời thường dễ gây hiểu nhầm. Ba mẹ thấy con nói tiếng Việt ít từ hơn đứa cháu cùng tuổi, hoặc thấy con chêm tiếng Anh vào câu, và nghĩ đó là "bị loạn". Thực tế, những hiện tượng này đều có lời giải thích bình thường, như các mục sau trình bày.
Cũng cần nói rõ: ở Việt Nam, đa số trẻ học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần không phải là trẻ song ngữ theo nghĩa nghiên cứu, tức trẻ dùng hai thứ tiếng thường xuyên ở nhà và ngoài xã hội. Với các bé này, tiếng Việt vẫn chiếm phần áp đảo trong ngày, nên nguy cơ tiếng Anh làm chậm tiếng Việt còn thấp hơn nữa.
Vốn từ của trẻ song ngữ: đếm thế nào cho đúng?
Một nhóm nghiên cứu do Barbara Pearson dẫn dắt ở Đại học Miami đầu thập niên 1990 so sánh vốn từ của trẻ nhỏ lớn lên với tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha với trẻ chỉ nói một thứ tiếng. Họ thấy nếu chỉ đếm từ ở một thứ tiếng, trẻ song ngữ có vẻ ít từ hơn. Nhưng khi cộng từ ở cả hai thứ tiếng, hoặc đếm số khái niệm bé biết gọi tên bằng ít nhất một thứ tiếng, trẻ song ngữ tương đương trẻ đơn ngữ.
Lý do dễ hiểu: thời gian một ngày có hạn, và trẻ song ngữ chia thời gian nghe cho hai thứ tiếng. Bé có thể biết "con mèo" bằng tiếng Việt vì ở nhà bà hay nói, biết "triangle" bằng tiếng Anh vì học ở lớp mà chưa nghe "hình tam giác" ở nhà. Mỗi thứ tiếng phản ánh nơi bé dùng nó. Đây là chuyện phân bổ, không phải thiếu hụt.
Vì thế, khi so vốn tiếng Việt của con với một bé khác, ba mẹ nên nhớ rằng bé có thể đang biết thêm một phần bằng tiếng Anh. Với trẻ chỉ học tiếng Anh vài giờ mỗi tuần, khác biệt này thường rất nhỏ và không đáng lo. Nếu vốn tiếng Việt của bé ít hơn hẳn so với bạn cùng tuổi, nguyên nhân nhiều khả năng nằm ở chỗ khác, và cần được xem xét.
Những hiện tượng bình thường ở trẻ học hai thứ tiếng
Trộn từ trong câu. Bé nói "Mẹ ơi con muốn ăn apple" hay "Cái này là red". Các nhà nghiên cứu như Fred Genesee ở Đại học McGill cho thấy trẻ song ngữ nhỏ tuổi trộn từ chủ yếu khi chưa biết từ tương ứng hoặc khi người nghe cũng hiểu cả hai thứ tiếng. Bé thường biết chọn thứ tiếng phù hợp với người đối diện từ khá sớm.
Giai đoạn im lặng ở tiếng mới. Khi mới vào môi trường tiếng Anh, nhiều bé chỉ nghe, chưa nói, có khi nhiều tháng. Đây là lúc bé đang tiếp nhận, không phải dấu hiệu chậm phát triển nếu tiếng Việt của bé vẫn bình thường.
Dùng cấu trúc của tiếng này cho tiếng kia. Bé nói "car red" theo trật tự tiếng Việt, hay đặt câu hỏi tiếng Anh không đảo ngữ. Người học ngoại ngữ ở mọi tuổi đều có hiện tượng chuyển di này, và nó giảm dần khi tiếp xúc nhiều hơn.
Ưu tiên một thứ tiếng theo giai đoạn. Sau kỳ nghỉ ở nhà, bé nói tiếng Việt nhiều; sau một thời gian học tiếng Anh đều, bé hay chêm tiếng Anh hơn. Ngôn ngữ của trẻ phản ánh môi trường gần nhất.
Khi nào chậm nói cần chuyên gia, dù bé có học tiếng Anh hay không?
Học tiếng Anh không gây chậm nói, nhưng trẻ học tiếng Anh vẫn có thể chậm nói vì những lý do khác. Điều quan trọng là không lấy tiếng Anh làm lý do để chờ đợi. Bảng dưới gợi ý những dấu hiệu ba mẹ nên đưa con đi khám, dựa trên các mốc phát triển ngôn ngữ thường được các tổ chức nhi khoa nêu; mốc chính xác ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi:
| Khoảng tuổi | Dấu hiệu nên đi khám |
|---|---|
| Khoảng 12 tháng | Không bập bẹ, không chỉ tay, không phản ứng khi được gọi tên |
| Khoảng 18 tháng | Chưa nói được từ đơn có nghĩa nào, kể cả trộn hai thứ tiếng |
| Khoảng 24 tháng | Chưa ghép được hai từ, hoặc vốn từ rất ít so với bạn cùng tuổi khi cộng cả hai thứ tiếng |
| Khoảng 3 tuổi | Người ngoài gia đình khó hiểu phần lớn lời bé nói; bé không hiểu lời dặn đơn giản |
| Bất kỳ tuổi nào | Mất đi những từ, kỹ năng đã có; ít giao tiếp bằng mắt; ít quan tâm chơi với người khác |
Điểm mấu chốt là xét cả hai thứ tiếng cộng lại, và xét cả khả năng hiểu lẫn khả năng nói. Một bé hiểu tốt, giao tiếp bằng cử chỉ, ánh mắt tốt nhưng nói hơi ít thường khác với một bé ít phản ứng với lời nói. Khi có nghi ngờ, gặp bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu sớm luôn tốt hơn chờ đợi.
Với trẻ đã được chẩn đoán chậm phát triển ngôn ngữ, nhiều chuyên gia hiện không còn khuyên gia đình bỏ hẳn một thứ tiếng như trước, nhưng cách sắp xếp cụ thể nên theo tư vấn của người trực tiếp đánh giá bé.
Ông bà, người thân lo "con lai tiếng": trả lời thế nào?
Ở nhiều gia đình TP.HCM, ông bà hoặc người giúp việc là người chăm bé nhiều nhất trong ngày. Khi thấy cháu chêm tiếng Anh, hát bài tiếng Anh, có người lớn tuổi lo cháu "mất gốc", "nói tiếng Việt lơ lớ", và góp ý ba mẹ dừng việc học. Những góp ý này xuất phát từ tình thương và từ mong muốn cháu giữ được tiếng nói của gia đình, nên cần được lắng nghe chứ không nên gạt đi.
Cách trả lời hiệu quả nhất thường không phải là dẫn nghiên cứu, mà là mời ông bà vào vai trò quan trọng mà ông bà đang có sẵn: người giữ tiếng Việt cho cháu. Ba mẹ nên nói rõ rằng ở lớp cháu học tiếng Anh, còn ở nhà cháu cần nghe ông bà kể chuyện, đọc thơ, hát ru, dạy cách xưng hô, những thứ mà không lớp học nào thay được. Khi ông bà thấy mình có phần việc riêng, nỗi lo thường giảm đi.
Ba mẹ cũng nên thống nhất với người chăm bé vài điều đơn giản: không trêu khi bé trộn từ, không bắt bé nói tiếng Anh để khoe, và nếu bé nói một từ tiếng Anh thì cứ đáp lại bằng tiếng Việt tự nhiên. Một gia đình cùng một cách phản ứng giúp bé thấy cả hai thứ tiếng đều được đón nhận, không thứ tiếng nào là "sai".
Nếu ông bà nhận thấy cháu nói tiếng Việt ít đi rõ rệt hay khó hiểu hơn trước, đó là thông tin quý, nên ghi nhận và cùng theo dõi, đưa bé đi khám nếu cần, thay vì vội kết luận do tiếng Anh. Người ở bên bé nhiều giờ nhất trong ngày thường là người thấy thay đổi sớm nhất, nên ý kiến của ông bà, người chăm bé luôn đáng được hỏi đến khi gia đình bàn chuyện học của con.
Tiếng Việt vững là nền cho tiếng Anh
Jim Cummins, nhà nghiên cứu giáo dục song ngữ ở Canada, nêu giả thuyết về sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các ngôn ngữ (linguistic interdependence). Theo đó, những năng lực nền như hiểu khái niệm, kể chuyện có đầu có cuối, giải thích lý do, phân loại sự vật, khi đã phát triển ở một thứ tiếng sẽ hỗ trợ thứ tiếng kia. Một bé hiểu khái niệm "to hơn, nhỏ hơn" trong tiếng Việt chỉ cần học thêm cách gọi tên bằng tiếng Anh, không phải học lại khái niệm.
Hệ quả thực tế là: muốn con giỏi tiếng Anh về lâu dài, ba mẹ nên chăm cho tiếng Việt của con giàu và sâu. Đọc sách cho con, trò chuyện về những việc trong ngày, hỏi con "vì sao", kể chuyện gia đình, hát ru, đọc thơ. Những việc đơn giản này nuôi dưỡng năng lực ngôn ngữ nói chung, và năng lực đó sẽ đi theo bé sang tiếng Anh.
Ngược lại, nếu vì mong con giỏi tiếng Anh mà gia đình giảm tiếng Việt, nói với con bằng thứ tiếng Anh mình chưa vững, bé có thể mất đi cả hai: tiếng Việt nghèo đi, tiếng Anh nghe từ nguồn chưa chuẩn. Đây là tình huống các nhà nghiên cứu giáo dục song ngữ thường khuyên tránh.
Ba mẹ làm gì để con học tiếng Anh mà tiếng Việt vẫn vững?
Những việc dưới đây không cần nhiều thời gian, chỉ cần đều:
- Nói tiếng Việt tự nhiên, phong phú với con trong mọi hoạt động: tắm, ăn, đi chợ, ra công viên. Gọi tên đồ vật, mô tả việc đang làm, hỏi con cảm thấy thế nào.
- Đọc sách tiếng Việt cho con mỗi ngày, dù chỉ vài trang trước khi ngủ, và để con kể lại theo cách của con.
- Không sửa lỗi bằng cách chê, cả khi con nói sai tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên trong câu trả lời của mình.
- Không cấm con trộn từ. Nếu con nói "con muốn apple", ba mẹ có thể đáp "À, con muốn ăn táo hả, quả táo màu đỏ đây" để con nghe thêm từ tiếng Việt.
- Giữ ông bà trong vòng trò chuyện. Ông bà thường là kho tiếng Việt giàu nhất: ca dao, chuyện cổ, cách nói đời thường.
- Quan sát cả hai thứ tiếng khi theo dõi phát triển của con, và hỏi giáo viên tiếng Anh về việc con hiểu và tham gia ở lớp.
Những việc này giúp tiếng Việt và tiếng Anh của bé cùng lớn lên, mỗi thứ tiếng một vai, không giành chỗ của nhau; đó cũng là cách nhìn các lớp tiếng Anh mầm non ở Global Star School chia sẻ với ba mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Cho bé học tiếng Anh sớm có làm bé chậm nói tiếng Việt không?
Không. Nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy học thêm một thứ tiếng không gây chậm nói. Với bé học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần, tiếng Việt vẫn chiếm phần lớn thời gian giao tiếp nên càng ít ảnh hưởng.
Bé 2 tuổi nói ít, có nên ngừng cho bé nghe tiếng Anh không?
Ngừng tiếng Anh thường không giải quyết được nguyên nhân chậm nói. Ba mẹ nên đưa bé đi khám nhi hoặc gặp chuyên gia âm ngữ trị liệu để đánh giá, rồi sắp xếp việc tiếp xúc ngôn ngữ theo tư vấn của họ.
Bé hay trộn tiếng Anh vào câu tiếng Việt có phải bị loạn ngôn ngữ không?
Không. Trộn từ là hiện tượng bình thường ở trẻ học hai thứ tiếng, thường xảy ra khi bé chưa biết từ tương ứng. Ba mẹ đáp lại bằng câu tiếng Việt đầy đủ để bé nghe thêm từ, không cần cấm hay la.
Trẻ song ngữ có vốn từ ít hơn trẻ đơn ngữ không?
Nếu chỉ đếm ở một thứ tiếng thì có thể ít hơn một chút, nhưng khi cộng cả hai thứ tiếng, vốn từ của trẻ song ngữ tương đương trẻ đơn ngữ cùng tuổi, theo các nghiên cứu như của nhóm Barbara Pearson.
Ba mẹ có nên nói tiếng Anh với con ở nhà không?
Nếu ba mẹ không tự tin, nên giữ tiếng Việt làm ngôn ngữ trò chuyện chính, vì câu nói phong phú, giàu cảm xúc quan trọng hơn thứ tiếng. Có thể chơi, hát bằng tiếng Anh những lúc ngắn và vui.
Dấu hiệu nào cho thấy bé chậm nói cần đi khám?
Ví dụ khoảng 18 tháng chưa nói từ đơn nào, khoảng 2 tuổi chưa ghép được hai từ khi tính cả hai thứ tiếng, ít phản ứng khi được gọi, mất kỹ năng đã có. Mốc cụ thể ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.
