Trẻ mầm non tiến bộ tiếng Anh thật thường lộ ra qua những thay đổi nhỏ trước khi nói được câu dài: con làm theo lời tiếng Anh mà không cần dịch, tự nói vài từ khi chơi một mình, tự ghép từ thành cụm dù còn sai, và chủ động đòi nghe lại bài hát hay câu chuyện quen. Những dấu hiệu này đáng tin hơn việc con đọc thuộc một bài dài trước khách.
Nhiều ba mẹ chỉ chờ một mốc là “con nói được câu”, nên bỏ lỡ cả chặng đường dẫn tới đó và lo lắng không cần thiết. Bài này liệt kê những dấu hiệu tiến bộ theo từng mặt, giải thích vì sao chúng có ý nghĩa, và chỉ ra vài “dấu hiệu giả” trông ấn tượng nhưng nói rất ít về năng lực thật.
Vì sao tiến bộ ở trẻ nhỏ trông khác tiến bộ ở người lớn
Người lớn học tiếng Anh thường đo tiến bộ bằng số từ thuộc, số bài làm được, mức điểm bài thi. Trẻ ba, bốn, năm tuổi không học theo kiểu đó. Trẻ hấp thụ ngôn ngữ qua tình huống: nghe nhiều lần một câu gắn với một việc cụ thể, hiểu nó, rồi một ngày nào đó dùng nó. Phần lớn quá trình này diễn ra bên trong, không lộ ra ngoài cho tới khi đủ chín.
Các nhà nghiên cứu thụ đắc ngôn ngữ thứ hai ở trẻ nhỏ, trong đó có Patton Tabors với các quan sát về trẻ học tiếng Anh ở lớp mầm non Mỹ, mô tả một tiến trình khá phổ biến: trẻ dùng tiếng mẹ đẻ trong lớp một thời gian, sau đó im lặng quan sát, rồi bắt đầu dùng những cụm từ có sẵn và cuối cùng mới tự tạo câu. Thời gian của mỗi giai đoạn khác nhau rất nhiều giữa các trẻ.
Một khác biệt nữa là nhịp. Người lớn có thể học đều đặn mỗi tuần thêm một lượng từ tương đối ổn định. Tiến bộ ở trẻ nhỏ thường đi theo từng đợt: vài tuần dường như không có gì mới, rồi trong một thời gian ngắn trẻ bật ra nhiều cụm từ cùng lúc. Ai chỉ nhìn vào những tuần “đứng yên” sẽ thấy lo, ai nhìn cả chặng dài sẽ thấy một đường đi lên khá rõ.
Vì vậy, tiến bộ ở tuổi này phải tìm ở những chỗ khác: trong cách con phản ứng khi nghe, trong lời con nói khi không có ai hỏi, trong thái độ của con với ngôn ngữ. Ba mẹ biết nhìn đúng chỗ sẽ thấy con tiến bộ sớm hơn nhiều so với mốc “nói được câu”, và đỡ lo những lo lắng không cần thiết.
Dấu hiệu tiến bộ ở phía nghe hiểu
Con làm theo lời mà không nhìn người khác. Ở những tuần đầu, trẻ thường làm theo lệnh bằng cách nhìn bạn bên cạnh. Khi trẻ làm đúng “sit down” hay “give me the red one” trong lúc không có ai làm mẫu, nghĩa là con đã hiểu bằng tai. Ba mẹ có thể để ý điều này trong lúc chơi ở nhà, không cần bày ra làm bài thử.
Con phản ứng đúng lúc khi nghe truyện hay bài hát. Cười ở chỗ buồn cười, làm động tác trước khi lời hát tới, đoán được câu lặp ở trang tiếp theo của truyện tranh. Phản ứng đúng lúc cho thấy trẻ theo kịp mạch ngôn ngữ chứ không chỉ nghe âm thanh.
Con hiểu câu dài hơn từ con nói được. Một bé chỉ nói được từ đơn nhưng hiểu được “put the ball under the chair” là đang tiến bộ rất tốt. Ở mọi trẻ học ngôn ngữ, phía hiểu luôn đi trước phía nói một quãng khá xa.
Con không cần dịch nữa. Lúc đầu nhiều trẻ hỏi lại “cô nói gì vậy mẹ”. Dần dần câu hỏi đó thưa đi với những câu quen. Khi con nghe lời cô nhắc bằng tiếng Anh ở nhà (ví dụ ba mẹ bắt chước “tidy up”) và làm ngay, đó là dấu hiệu tiếng Anh đã thành một kênh hiểu thật.
Con nhận ra khi người khác nói sai. Một số trẻ bật cười hoặc sửa khi ba mẹ cố tình nói nhầm tên con vật bằng tiếng Anh. Muốn sửa được thì phải có hình mẫu đúng trong đầu, nên đây là dấu hiệu nghe hiểu khá vững.
Dấu hiệu tiến bộ ở phía nói
Con nói một mình khi chơi. Trẻ nhỏ hay tự nói với đồ chơi; nhà tâm lý học Lev Vygotsky gọi hiện tượng này là lời nói riêng (private speech) và xem đó là công cụ để trẻ tự tổ chức suy nghĩ. Khi những lời tự nói ấy bắt đầu có tiếng Anh, như “car go”, “uh oh” hay một câu hát trong lớp, con đang tập dùng ngôn ngữ mới ở nơi không ai chấm.
Con dùng cụm từ có sẵn đúng tình huống. Những cụm như “my turn”, “thank you”, “I don’t know”, “look at me” được trẻ học như một khối. Dùng đúng lúc, không cần ai nhắc, là bước quan trọng: con đã hiểu cụm từ đó dùng để làm gì.
Con tự ghép từ, dù còn sai. “Two apple”, “mommy go”, “he goed” là những câu không ai dạy con. Con tự tạo ra bằng cách áp quy luật đã nghe. Lỗi kiểu này là dấu hiệu tích cực vì cho thấy con đang xử lý ngôn ngữ chứ không chỉ nhắc lại.
Con chêm tiếng Anh vào câu tiếng Việt. “Mẹ ơi con muốn cái blue” là hiện tượng trộn mã mà trẻ song ngữ nào cũng có. Nó cho thấy từ tiếng Anh đã vào vốn từ chủ động của con, đủ để con với lấy khi cần.
Con kéo dài lượt nói. Từ một từ sang hai từ, từ trả lời sang tự hỏi lại (“What is it?”), từ nói khi được mời sang tự bắt chuyện. Độ dài và tính chủ động của lượt nói là thước đo tốt hơn số từ con biết.
Dấu hiệu về thái độ: phần dễ bị bỏ qua nhất
Thái độ với tiếng Anh không phải chuyện phụ. Ở tuổi mầm non, nó quyết định trẻ có tiếp tục mở lòng với ngôn ngữ trong nhiều năm tới hay không. Những dấu hiệu sau cho thấy việc học đang đi đúng hướng:
- Con hát bài tiếng Anh khi đang làm việc khác, như lúc tắm, lúc vẽ, lúc ngồi xe.
- Con chơi trò “làm cô giáo” và dùng lại cách cô nói, kể cả những câu tiếng Anh con chưa hiểu hết.
- Con hỏi “cái này tiếng Anh là gì” với những đồ vật mới gặp ngoài đường.
- Con dạy lại em, bạn, ông bà một từ hay một bài hát.
- Con mong đến buổi học, nhắc tên cô giáo hoặc kể chuyện về lớp mà không cần hỏi.
- Con không bực khi bị sửa nhẹ, sẵn sàng nói lại hoặc nói tiếp.
Những dấu hiệu này có điểm chung là trẻ tự làm, không ai yêu cầu. Chính tính tự nguyện ấy cho thấy tiếng Anh đã thành một phần niềm vui của con, không còn là việc người lớn bày ra. Ba mẹ nên đón nhận chúng bằng sự chú ý vui vẻ, như hỏi thêm hay hát cùng, thay vì biến ngay thành bài tập kiểu “nói thêm từ nữa cho mẹ nghe”.
Nếu con có nhiều dấu hiệu thái độ như vậy nhưng chưa nói nhiều, ba mẹ có thể yên tâm khá nhiều: nền móng đang được xây. Ngược lại, một trẻ nói được nhiều từ nhưng bắt đầu né tránh, khóc khi nhắc tới lớp tiếng Anh thì cần được quan tâm sớm hơn, dù “kết quả” trông có vẻ tốt.
Tưởng là chưa tiến bộ, thật ra là đang tiến bộ
Một số biểu hiện khiến ba mẹ lo nhưng thực chất là dấu hiệu bình thường, thậm chí tích cực, của quá trình học ngôn ngữ thứ hai:
| Điều ba mẹ thấy | Ba mẹ thường lo | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| Con chỉ nghe, không chịu nói | Con không học được gì | Giai đoạn im lặng, con đang tích luỹ; phía hiểu thường vẫn tăng |
| Con nói lẫn tiếng Việt và tiếng Anh | Con bị rối hai thứ tiếng | Trộn mã, dấu hiệu từ tiếng Anh đã vào vốn chủ động |
| Con nói sai câu trước đây đã nói đúng | Con thụt lùi | Con đang tự áp quy luật mới, sau một thời gian sẽ tự điều chỉnh |
| Con không nói khi ba mẹ bảo “nói tiếng Anh đi” | Con quên hết rồi | Trẻ ngại trình diễn, nhưng vẫn dùng khi tình huống tự nhiên |
| Con nói tiếng Anh nhiều ở lớp, ít ở nhà | Con giả vờ ở lớp | Ngôn ngữ gắn với người và nơi chốn; ở nhà con quen dùng tiếng Việt |
Hiện tượng câu trước đúng sau sai được giới nghiên cứu gọi là học theo hình chữ U: trẻ nhắc đúng một từ như “went” vì nghe nhiều, sau đó học được quy tắc thêm “-ed” và áp cả vào “goed”, rồi một thời gian sau mới tách được trường hợp đặc biệt. Hiện tượng này được mô tả từ lâu ở trẻ học tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, và cũng gặp ở trẻ học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai.
Những “dấu hiệu giả”: trông ấn tượng nhưng nói được ít
Có những biểu hiện khiến người lớn trầm trồ nhưng không phải thước đo tốt về năng lực ngôn ngữ. Đọc thuộc lòng một đoạn dài, đếm đến một trăm, hát trọn bài hát khó trước khách là ví dụ. Những điều này không xấu, chúng cho thấy trí nhớ tốt và trẻ được luyện nhiều, nhưng chúng không cho biết trẻ có hiểu và có dùng được tiếng Anh để làm việc thật hay không.
Tương tự, việc trẻ nhận diện nhanh hàng chục thẻ từ cũng chỉ là một phần nhỏ. Từ trên thẻ là từ tách khỏi tình huống; trẻ biết chữ “apple” trên thẻ có thể không nói được “I want an apple” khi đói. Năng lực ngôn ngữ thật là dùng đúng lúc, với đúng người, cho đúng mục đích.
Điều này không có nghĩa ba mẹ nên coi nhẹ những gì con thuộc. Bài hát và vè giúp trẻ có sẵn những khuôn câu để sau này tháo ra ghép lại. Chỉ là ba mẹ nên dành sự chú ý nhiều hơn cho những khoảnh khắc nhỏ không ai dàn dựng: con nói “oh no” khi làm đổ nước, con hỏi “where is daddy” khi nghe tiếng xe. Đó là tiếng Anh đã thành của con.
Ghi lại dấu hiệu tiến bộ để không quên
Trí nhớ của ba mẹ không đáng tin như ba mẹ nghĩ. Sau vài tháng, rất khó nhớ con bắt đầu nói “my turn” từ khi nào, hay hồi đầu con có làm theo được lệnh nào không. Khi không có mốc so sánh, ba mẹ dễ có cảm giác con “chẳng tiến bộ gì”, trong khi thực tế đã đi được một quãng đáng kể.
Cách đơn giản là ghi một dòng mỗi khi thấy một dấu hiệu mới: ngày, con nói hay làm gì, trong tình huống nào. Một cuốn sổ nhỏ hay ghi chú trên điện thoại là đủ. Thỉnh thoảng thêm một đoạn ghi âm ngắn lúc con đang hát hay đang chơi, không dàn dựng. Sau một học kỳ, đọc lại những dòng đó thường làm ba mẹ ngạc nhiên vì con đã thay đổi nhiều thế nào.
Những ghi chép này còn giúp cuộc trao đổi với giáo viên có nội dung hơn. Thay vì hỏi “con học có tiến bộ không”, ba mẹ có thể kể “tuần này con tự nói ‘look, a bird’ khi đi công viên” và hỏi giáo viên thấy ở lớp ra sao. Giáo viên ở các lớp tiếng Anh của Global Star cũng chú ý đúng những thay đổi nhỏ như vậy khi trao đổi với ba mẹ về chặng đường của từng bé.
Câu hỏi thường gặp
Bé học tiếng Anh vài tháng mà chưa nói thì có phải không tiến bộ?
Chưa chắc. Ở trẻ nhỏ, phía nghe hiểu thường tiến trước khá xa. Nếu con làm theo được lời tiếng Anh, phản ứng đúng lúc khi nghe bài hát hay truyện và vui vẻ khi đến lớp, con đang tiến bộ dù chưa nói nhiều.
Làm sao biết con hiểu thật hay chỉ nhìn bạn làm theo?
Ba mẹ có thể để ý những lúc không có ai làm mẫu, ví dụ ở nhà ba mẹ nói một lời quen bằng tiếng Anh mà không kèm cử chỉ. Nếu con làm đúng, con đã hiểu bằng tai. Giáo viên cũng dùng cách tương tự trong trò chơi ở lớp.
Con nói tiếng Anh sai ngữ pháp có cần sửa ngay không?
Không cần sửa kiểu bắt nói lại. Cách nhẹ nhàng là nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên, ví dụ con nói “two apple”, ba mẹ đáp “Yes, two apples” rồi chơi tiếp. Lỗi tự ghép là dấu hiệu con đang chủ động dùng ngôn ngữ.
Con hát thuộc nhiều bài tiếng Anh có phải là giỏi không?
Hát thuộc cho thấy trí nhớ tốt và con thích bài hát, điều đó có ích. Nhưng thước đo năng lực tốt hơn là con có dùng những từ, cụm trong bài hát vào tình huống thật hay không, như nói “wash my hands” khi rửa tay.
Dấu hiệu nào cho thấy việc học tiếng Anh đang có vấn đề?
Đáng chú ý là khi con sợ hãi, khóc hoặc né tránh lớp học kéo dài nhiều tuần, hoặc mất hẳn hứng thú với những thứ trước đây con thích. Khi đó nên trao đổi sớm với giáo viên. Nếu cả tiếng Việt của con cũng chậm so với tuổi, nên hỏi ý kiến chuyên gia.
