Trẻ mầm non học tiếng Anh được đánh giá đúng nhất bằng ba công cụ đi cùng nhau: quan sát trẻ trong lúc học và chơi, hồ sơ lưu sản phẩm của trẻ theo thời gian, và nhật ký ghi lại lời trẻ nói nguyên văn trong từng tình huống. Ba công cụ này cho thấy trẻ hiểu gì, dùng được gì và đang thay đổi ra sao, những điều mà một con số không chứa được.
Ba mẹ quen với sổ điểm của anh chị lớn nên đôi khi thấy thiếu chắc chắn khi lớp tiếng Anh của con không có bài kiểm tra. Thật ra cách đánh giá không điểm số không phải là “không đánh giá”. Nó đòi giáo viên làm việc nhiều hơn: nhìn kỹ hơn, ghi chép đều hơn và mô tả cụ thể hơn. Bài này giải thích từng công cụ, cơ sở của cách làm này và cách ba mẹ đọc những gì nhà trường gửi về để thấy con đang đi tới đâu.
Đánh giá không điểm số nghĩa là gì và dựa trên cơ sở nào
Đánh giá không điểm số là thu thập bằng chứng về việc học của trẻ trong hoạt động thật, rồi mô tả bằng lời những gì trẻ làm được, đang làm được và bước kế tiếp nên là gì. Trọng tâm nằm ở sự thay đổi của chính đứa trẻ theo thời gian, không ở vị trí của trẻ so với bạn. Một nhận xét kiểu “tháng trước con chỉ chỉ tay vào màu, tháng này con tự nói được tên màu khi chọn bút” mang nhiều thông tin hơn một con số tám hay chín.
Cách làm này không phải sáng kiến riêng của lớp tiếng Anh. Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành hướng dẫn đánh giá sự phát triển của trẻ chủ yếu qua quan sát, trò chuyện với trẻ, phân tích sản phẩm hoạt động và trao đổi với gia đình. Lớp tiếng Anh trong trường mầm non đi theo cùng tinh thần đó, chỉ khác là bằng chứng tập trung vào việc nghe, nói và dùng ngôn ngữ.
Ở tầm rộng hơn, giới nghiên cứu giáo dục phân biệt đánh giá để xếp loại với đánh giá vì việc học. Bài tổng quan nổi tiếng “Inside the Black Box” của Paul Black và Dylan Wiliam (1998) cho rằng đánh giá có tác dụng thúc đẩy việc học khi thông tin thu được được dùng ngay để điều chỉnh cách dạy và phản hồi cho người học. Với trẻ ba, bốn tuổi, “phản hồi” không phải lời phê mà là việc giáo viên đổi trò chơi, chọn từ dễ hơn hoặc mời trẻ nói nhiều hơn ở buổi sau.
Quan sát trong lớp: giáo viên nhìn gì trong một buổi học
Quan sát là công cụ chính vì trẻ nhỏ thể hiện năng lực ngôn ngữ rõ nhất khi đang chơi, đang muốn một thứ gì đó, chứ không phải khi bị hỏi bài. Một giáo viên có kinh nghiệm không quan sát chung chung mà chọn vài trẻ mỗi buổi và nhìn vào những điểm cụ thể. Bảng dưới là ví dụ minh hoạ về cách gắn hoạt động với điều cần quan sát:
| Hoạt động trong buổi | Điều giáo viên chú ý | Ví dụ một dòng ghi chép |
|---|---|---|
| Vòng tròn chào buổi sáng, bài hát quen | Trẻ có hát theo, làm động tác đúng lúc, tự bắt đầu câu hát không | Bé tự hát câu đầu khi cô vừa mở nhạc, chưa cần cô gợi |
| Trò chơi làm theo lệnh (chạm, nhảy, chỉ) | Trẻ hiểu lệnh bằng tai hay đang nhìn bạn làm theo | Làm đúng “touch your knees” khi cô che miệng, không nhìn bạn |
| Kể chuyện tranh | Trẻ chỉ đúng tranh, đoán được việc tiếp theo, nhắc lại câu lặp | Nói theo “Not me!” ở mỗi trang, cười trước khi cô lật tranh |
| Góc chơi đóng vai (bán hàng, bác sĩ) | Trẻ dùng cụm từ nào khi cần, có tự ghép từ mới không | Nói “Banana, please” rồi tự thêm “big banana” khi chọn quả to |
| Thu dọn, chuyển hoạt động | Trẻ hiểu lời nhắc thường ngày không cần dịch | Tự cất bút khi nghe “tidy up time” |
Những dòng ghi chép như vậy ngắn nhưng chính xác: ai, lúc nào, nói gì hay làm gì. Sau vài tuần, giáo viên có một chuỗi bằng chứng đủ để thấy xu hướng, thay vì dựa vào ấn tượng chung về một trẻ “giỏi” hay “nhút nhát”.
Hồ sơ học tập: lưu bằng chứng theo thời gian
Công cụ thứ hai là hồ sơ học tập, nhiều trường gọi bằng tên tiếng Anh là portfolio. Đây là tập hợp có chọn lọc các sản phẩm và dấu vết việc học của trẻ trong cả năm: một đoạn ghi âm trẻ hát hay kể, ảnh một sản phẩm thủ công kèm lời trẻ giải thích, một bức tranh có ghi chú trẻ đã gọi tên những gì trong đó, một vài dòng quan sát của giáo viên. Điểm khác giữa hồ sơ và một tập giấy kiểm tra là hồ sơ ghi lại quá trình chứ không chỉ kết quả cuối.
Giá trị lớn nhất của hồ sơ là cho phép đặt hai thời điểm cạnh nhau. Một đoạn ghi âm đầu năm trẻ chỉ nói được tên con vật, đặt cạnh đoạn ghi âm cuối kỳ trẻ nói “the cat is sleeping” khi xem tranh, cho ba mẹ và giáo viên thấy tiến bộ một cách rất cụ thể. Với trẻ chưa biết đọc viết, đây gần như là cách duy nhất để lưu lại năng lực nói theo thời gian.
Hồ sơ tốt không cần dày. Vài bằng chứng được chọn kỹ ở đầu, giữa và cuối mỗi giai đoạn có ích hơn hàng trăm ảnh chụp không ghi chú. Cách chọn và cách đọc hồ sơ cho đúng là một chủ đề riêng, đáng để ba mẹ tìm hiểu kỹ khi nhà trường gửi hồ sơ về.
Nhật ký và câu chuyện học tập: khi lời trẻ nói trở thành bằng chứng
Công cụ thứ ba là nhật ký, ở trường do giáo viên ghi và ở nhà do ba mẹ ghi. Một dạng nhật ký được nhiều nơi dùng là câu chuyện học tập (learning story), cách làm gắn với nhà nghiên cứu Margaret Carr và chương trình mầm non của New Zealand. Thay vì đánh dấu vào bảng kỹ năng, giáo viên viết một đoạn ngắn kể lại một khoảnh khắc học tập: trẻ đang làm gì, đã nói gì, điều đó cho thấy trẻ đang học điều gì, và lần sau có thể mời trẻ đi tiếp thế nào.
Với tiếng Anh, giá trị của nhật ký nằm ở lời nói nguyên văn. Ghi “bé nói được câu” không cho biết gì nhiều; ghi “khi bạn lấy mất khối gỗ, bé nói ‘My turn!’ rồi chìa tay” cho thấy bé đã dùng tiếng Anh để giải quyết một việc thật, đúng lúc, không cần ai nhắc. Đó là loại bằng chứng mà không bài kiểm tra trên giấy nào thu được.
Câu chuyện học tập cũng có tác dụng ngược về phía trẻ. Khi giáo viên đọc lại cho trẻ nghe “hôm qua con đã nói với bạn bằng tiếng Anh”, trẻ nhận ra mình là người biết dùng tiếng Anh. Cảm giác đó nuôi động lực tốt hơn một lời khen chung chung, và tốt hơn hẳn một con số.
Mô tả bằng lời thay cho con số: một nhận xét tốt trông như thế nào
Đánh giá không điểm số chỉ có ích khi lời mô tả đủ cụ thể. Ba mẹ có thể dùng các tiêu chí dưới đây để nhận ra một nhận xét có giá trị, và lịch sự đề nghị giáo viên bổ sung khi nhận xét còn chung chung:
- Có hành vi quan sát được. “Con làm theo được ba lệnh liên tiếp trong trò chơi” rõ hơn “con nghe tốt”.
- Có bối cảnh. Trẻ nói trong lúc chơi tự do khác với trẻ nhắc lại theo cô. Nhận xét tốt cho biết lời nói xuất hiện trong tình huống nào.
- Có so sánh với chính trẻ trước đó. “Đầu kỳ con chỉ trả lời bằng gật đầu, giờ con trả lời bằng một từ” cho thấy chiều đi.
- Có bước tiếp theo. Nhận xét kết thúc bằng điều lớp sẽ thử với con, ví dụ mời con nói cả cụm thay vì một từ.
- Có điều ba mẹ làm được ở nhà. Một gợi ý nhỏ, như hỏi con tên màu khi chọn áo, giúp nhà và lớp đi cùng hướng.
- Không có so sánh với bạn, không có nhãn. Những chữ như “chậm hơn các bạn” hay “học kém” không giúp ai làm gì tiếp và không nên xuất hiện trong nhận xét về trẻ mầm non.
Một nhận xét đạt đủ sáu tiêu chí trên thường chỉ dài bốn, năm câu. Ngắn nhưng dùng được, vì ba mẹ đọc xong biết con đang ở đâu và nên làm gì.
Ba mẹ đọc thông tin đánh giá của con thế nào cho đúng
Khi nhà trường gửi nhận xét, ảnh, video hay hồ sơ, ba mẹ có thể đọc theo trình tự sau để rút ra thông tin thật thay vì chỉ cảm thấy vui hay lo:
- Tìm hành vi cụ thể. Gạch chân những câu mô tả con làm gì, nói gì. Đó là phần thông tin; phần còn lại là lời động viên.
- Xếp theo mặt nghe và mặt nói. Trẻ mầm non thường hiểu nhiều hơn nói. Nếu nhận xét chỉ nói về phần nói, ba mẹ có thể hỏi thêm con hiểu được gì.
- Đặt cạnh lần trước. Mở lại nhận xét hoặc video kỳ trước để thấy thay đổi. Tiến bộ ở tuổi này nhỏ và chậm, chỉ hiện ra khi so hai thời điểm.
- Đối chiếu với điều thấy ở nhà. Con có dùng những từ, bài hát cô nhắc tới không? Nếu ở nhà con im lặng hoàn toàn, đó cũng là thông tin hữu ích để trao đổi.
- Ghi lại một câu hỏi. Mỗi lần đọc, chọn một điều muốn hỏi giáo viên. Một câu hỏi cụ thể mở ra cuộc trao đổi tốt hơn nhiều câu hỏi chung.
Ba mẹ không cần đọc với con mắt chuyên môn. Chỉ cần tách được “con làm gì” khỏi “cô khen thế nào” là đã đọc đúng phần lớn giá trị của một nhận xét.
Giới hạn của đánh giá bằng quan sát và cách các lớp tốt bù lại
Quan sát cũng có điểm yếu. Người quan sát có thiên kiến: trẻ hay nói, hay cười dễ được nhìn thấy và ghi nhận nhiều hơn trẻ ít nói. Trẻ nhút nhát có thể hiểu rất nhiều nhưng ít thể hiện trước đám đông, nên dễ bị đánh giá thấp. Một buổi trẻ mệt hay vừa ốm dậy cũng làm bức tranh lệch đi. Đánh giá bằng lời mà không có kỷ luật ghi chép sẽ dễ biến thành ấn tượng chủ quan.
Các lớp làm tốt bù những giới hạn này bằng vài nguyên tắc đơn giản. Thứ nhất, quan sát có kế hoạch: mỗi tuần mỗi trẻ đều được chọn ít nhất một lần, không để trẻ ít nói lọt khỏi tầm nhìn. Thứ hai, nhiều bối cảnh: một kỹ năng được ghi nhận khi trẻ thể hiện nó ở vài hoạt động khác nhau, không chỉ một lần. Thứ ba, nhiều người nhìn: giáo viên nước ngoài, giáo viên Việt và ba mẹ cùng góp bằng chứng, vì trẻ thường thể hiện khác nhau với từng người.
Ba mẹ góp phần quan trọng ở nguyên tắc thứ ba. Một câu kể lại rằng ở nhà con tự hát bài học trên lớp khi tắm, hay con dạy em chữ “dog”, là bằng chứng giáo viên không thể tự thấy. Đánh giá không điểm số vì thế là việc chung của nhà và lớp, và các lớp tiếng Anh của Global Star cũng làm theo cách đó: giáo viên quan sát, lưu hồ sơ và trao đổi với ba mẹ bằng lời mô tả cụ thể thay cho con số.
Câu hỏi thường gặp
Không có điểm thì làm sao biết con học có tiến bộ không?
Ba mẹ biết qua bằng chứng cụ thể theo thời gian: đoạn ghi âm đầu kỳ so với cuối kỳ, lời con nói nguyên văn trong nhật ký, những việc con làm theo được bằng tiếng Anh. So hai thời điểm của chính con cho thấy tiến bộ rõ hơn một con số.
Đánh giá bằng quan sát có chủ quan quá không?
Có nguy cơ chủ quan nếu ghi chép tuỳ hứng. Lớp làm tốt quan sát theo kế hoạch, ghi hành vi và lời nói nguyên văn, ghi nhận một kỹ năng ở nhiều hoạt động và kết hợp thông tin từ nhiều người, kể cả ba mẹ, nên mức chủ quan giảm đáng kể.
Ba mẹ nên hỏi giáo viên gì để biết con đang ở đâu?
Câu hỏi hữu ích là con hiểu được những gì mà chưa nói được, con dùng tiếng Anh tự nhiên nhất trong hoạt động nào, và bước tiếp theo lớp định mời con thử là gì. Ba câu này cho thông tin dùng được hơn câu hỏi con học giỏi hay kém.
Trường không gửi nhận xét thường xuyên thì có sao không?
Không nhất thiết là thiếu sót, vì mỗi trường có nhịp trao đổi riêng. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường lịch gửi nhận xét, hồ sơ hay buổi gặp phụ huynh, và đề nghị thêm một ví dụ cụ thể về lời nói của con nếu nhận xét còn chung chung.
Trẻ mầm non có cần làm bài kiểm tra tiếng Anh trên giấy không?
Không cần. Phần lớn trẻ mầm non chưa đọc viết, và năng lực tiếng Anh ở tuổi này nằm chủ yếu ở nghe hiểu và nói trong tình huống thật. Bài trên giấy đo được rất ít điều đó và dễ khiến trẻ thấy học tiếng Anh là bị kiểm tra.
