Giai đoạn im lặng (silent period) là khoảng thời gian khi trẻ mới tiếp xúc với một ngôn ngữ mới chỉ nghe, quan sát, làm theo mà gần như chưa nói ra tiếng nào bằng ngôn ngữ đó. Đây là hiện tượng bình thường đã được nhiều nhà nghiên cứu mô tả, có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, và không phải dấu hiệu bé "không học được".
Rất nhiều ba mẹ lo lắng sau vài tuần cho con đi học tiếng Anh: hỏi gì con cũng lắc đầu, cô nói con nghe nhưng không đáp, về nhà không hé một từ. Nỗi lo ấy dễ hiểu, nhưng nếu hiểu giai đoạn im lặng, ba mẹ sẽ thấy đây là bước bé đang âm thầm tích luỹ.
Bài này giải thích giai đoạn im lặng là gì, những nhà nghiên cứu nào đã mô tả nó, bé thật ra đang làm gì trong lúc im lặng, ba mẹ nhận ra dấu hiệu tiếp nhận thế nào, và khi nào sự im lặng là điều cần hỏi thêm.
Giai đoạn im lặng được mô tả từ đâu?
Stephen Krashen nhắc đến giai đoạn im lặng như một phần tự nhiên của quá trình thụ đắc: người học, nhất là trẻ em, cần một thời gian tích luỹ đủ "đầu vào hiểu được" trước khi bắt đầu nói. Theo ông, ép người học nói sớm khi chưa sẵn sàng có thể làm tăng lo lắng và cản trở việc tiếp nhận.
Mô tả chi tiết hơn về trẻ mầm non đến từ Patton Tabors, nhà nghiên cứu tại Đại học Harvard, qua cuốn sách "One Child, Two Languages" về trẻ mầm non nói tiếng mẹ đẻ khác đi học trong lớp tiếng Anh ở Mỹ. Tabors mô tả một tiến trình thường gặp: lúc đầu trẻ vẫn cố dùng tiếng mẹ đẻ với mọi người; khi nhận ra không ai hiểu, trẻ chuyển sang giai đoạn không lời, giao tiếp bằng cử chỉ, nét mặt, chỉ tay; sau đó trẻ dùng những từ đơn và cụm câu công thức; cuối cùng mới đến giai đoạn tự đặt câu.
Tabors cũng nhấn mạnh rằng không phải trẻ nào cũng đi qua từng bước giống nhau, và độ dài mỗi giai đoạn khác nhau tuỳ tính cách, hoàn cảnh. Có bé nói ngay từ tuần đầu, có bé im lặng rất lâu rồi bất ngờ nói thành câu. Bối cảnh của bé Việt Nam học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần khác với trẻ nhập cư học cả ngày, nhưng tinh thần chung vẫn giống: nghe đi trước nói.
Trong lúc im lặng, bé thật ra đang làm gì?
Im lặng không có nghĩa là thụ động. Trong giai đoạn này, bé đang làm rất nhiều việc mà người lớn không nhìn thấy trực tiếp. Bé tách dòng âm thanh liên tục thành từng đơn vị, nhận ra những cụm hay lặp lại, gắn chúng với tình huống: cứ khi cô nói câu này thì cả lớp đứng lên, cứ khi cô nói câu kia thì được ra sân chơi. Bé quan sát cách bạn khác phản ứng, cách cô giáo dùng nét mặt và giọng nói.
Bé cũng đang xây dựng hiểu biết về chính tình huống lớp học: ai là người đáng tin, lúc nào được làm gì, mình có an toàn không. Với trẻ mầm non, cảm giác an toàn đến trước mọi thứ. Một bé chưa chắc rằng mình sẽ không bị cười khi nói sai sẽ chọn im lặng, và đó là một lựa chọn hợp lý.
Nhiều trẻ còn tập nói thầm một mình. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ trẻ em từng ghi nhận trẻ học ngoại ngữ lẩm nhẩm từ mới khi chơi một mình, hát nhỏ bài hát ở góc lớp, hoặc "nói" với búp bê trước khi dám nói với người lớn. Nếu ba mẹ để ý, đôi khi sẽ bắt gặp bé ê a một giai điệu tiếng Anh lúc tắm hay lúc chơi xếp hình.
Dấu hiệu cho thấy bé đang tiếp nhận dù chưa nói
Ba mẹ và giáo viên có thể nhận ra bé đang học qua những biểu hiện không lời sau. Đây cũng là những điều nên hỏi giáo viên thay vì hỏi "con đã nói được chưa":
- Làm đúng theo lời dặn tiếng Anh: đứng lên, ngồi xuống, lấy đồ, cất đồ, rửa tay khi cô nói mà không cần dịch.
- Phản ứng đúng lúc khi nghe chuyện: cười ở đoạn vui, ngạc nhiên ở đoạn bất ngờ, chỉ vào tranh đúng nhân vật được nhắc tới.
- Làm động tác theo bài hát, dù miệng chưa hát.
- Chỉ tay, gật lắc đầu để trả lời câu hỏi đơn giản bằng tiếng Anh như "Do you want this?", "Where is the cat?".
- Lẩm nhẩm, hát nhỏ khi chơi một mình, ở lớp hoặc ở nhà.
- Dùng tiếng Việt để nói về điều đã học: kể với ba mẹ rằng hôm nay cô cho chơi trò con mèo, rằng cô nói câu gì đó khi ra về.
Nếu bé có nhiều dấu hiệu như trên, bé đang học tốt, chỉ là chưa đến lúc nói ra. Ghi nhận những dấu hiệu này cũng là một cách theo dõi tiến bộ mà không cần điểm số hay so sánh.
Những phản ứng nên và không nên của người lớn
Cách người lớn phản ứng trong giai đoạn im lặng có thể rút ngắn hoặc kéo dài nó. Bảng dưới đặt cạnh nhau những phản ứng thường gặp:
| Không nên | Nên |
|---|---|
| Ép bé "nói đi con, nói cho cô nghe" | Cho bé thời gian, chấp nhận trả lời bằng cử chỉ |
| Bắt bé biểu diễn tiếng Anh trước khách, họ hàng | Để bé tự chọn lúc chia sẻ, khen khi bé tự nguyện |
| So bé với bạn đã nói nhiều | Ghi nhận những gì bé hiểu, làm được |
| Hỏi dồn "con học được gì hôm nay" | Hỏi mở: "Hôm nay ở lớp có trò gì vui?" |
| Lo lắng, phàn nàn trước mặt bé | Trao đổi riêng với giáo viên khi cần |
| Đổi lớp, đổi cô liên tục khi thấy bé chưa nói | Giữ ổn định để bé xây cảm giác an toàn |
Giáo viên có kinh nghiệm thường thiết kế hoạt động để trẻ đang im lặng vẫn tham gia được: trò chơi chỉ cần làm động tác, câu hỏi trả lời bằng cách chỉ, những câu đồng thanh cả lớp nơi bé được phép nói nhỏ mà không bị chú ý. Khi bé thử nói lần đầu, phản ứng ấm áp và tự nhiên của người lớn quan trọng hơn việc bé nói đúng hay sai.
Giai đoạn im lặng thường kết thúc thế nào?
Với nhiều bé, giai đoạn im lặng kết thúc không phải bằng một câu dài, mà bằng một từ đơn nói ra trong lúc vui: "Yes!", "Me!", "Bye bye!", hay tên một con vật trong trò chơi. Tiếp theo thường là những cụm câu công thức bé nghe nhiều nhất như "Thank you", "My turn", "I want", được dùng đúng lúc. Sau đó các cụm này được ghép, thay từ, kéo dài dần.
Có bé chuyển sang nói một cách bất ngờ: ba mẹ chưa từng nghe con nói tiếng Anh, rồi một hôm con hát trọn một bài hay nói một câu khá dài. Điều này phản ánh đúng việc bé đã tích luỹ trong suốt thời gian im lặng. Có bé lại mở dần từng chút, nói với giáo viên trước, rồi với bạn, rồi mới với ba mẹ ở nhà.
Độ dài của giai đoạn này phụ thuộc nhiều yếu tố: tính cách bé, lượng tiếp xúc mỗi tuần, mức độ an toàn bé cảm thấy trong lớp, và cả việc bé có cần tiếng Anh để làm điều mình muốn hay không. Bé học vài buổi mỗi tuần thường có giai đoạn im lặng dài hơn bé học hằng ngày, vì tổng số giờ nghe ít hơn. Ba mẹ không nên dùng thời gian của con người khác làm thước đo cho con mình.
Tính cách và hoàn cảnh làm giai đoạn im lặng dài ngắn khác nhau ra sao?
Bé thận trọng, thích quan sát. Có những bé ở mọi việc đều đứng xem trước rồi mới làm: xem bạn leo cầu trượt vài lần rồi mới leo, nghe bạn hát vài lần rồi mới hát. Với ngoại ngữ, các bé này thường im lặng lâu hơn, nhưng khi đã nói thì nói khá chuẩn vì đã nghe kỹ. Đây là một phong cách học, không phải nhược điểm.
Bé hướng ngoại, thích được chú ý. Bé loại này hay thử nói rất sớm, nói sai nhiều, cười rồi nói lại. Giai đoạn im lặng có khi gần như không thấy. Ba mẹ của bé thận trọng không nên lấy những bé này làm chuẩn.
Bé đang trải qua thay đổi khác. Mới chuyển trường, mới có em, mới chuyển nhà, ba mẹ đi công tác. Khi nhiều thay đổi dồn cùng lúc, việc bé chọn im lặng ở một môi trường mới là phản ứng tự vệ dễ hiểu. Lúc này, ổn định cảm xúc nên đi trước mọi mục tiêu ngôn ngữ.
Lượng nghe mỗi tuần. Bé học tiếng Anh nhiều buổi, mỗi buổi có nhiều hoạt động lặp lại, nghe đủ "đầu vào" nhanh hơn bé học thưa. Đó là lý do sự đều đặn quan trọng: mỗi lần nghỉ dài, bé phải làm quen lại một phần.
Ở nhà, ba mẹ đồng hành thế nào trong những tuần bé chưa nói?
Việc quan trọng nhất ba mẹ làm được ở nhà là giữ cho tiếng Anh gắn với cảm giác dễ chịu. Một buổi tối, ba mẹ mở lại bài hát bé nghe ở lớp, tự mình hát theo và làm động tác, không yêu cầu bé tham gia. Nhiều bé sẽ đứng nhìn, rồi lắc lư theo, rồi một hôm tự hát. Áp lực bằng không là điều kiện để bé mở lời.
Ba mẹ cũng có thể chơi những trò chỉ cần làm theo, như "Simon says" với vài lệnh đơn giản, hay trò tìm đồ vật theo màu. Trong các trò này, bé tham gia bằng hành động, đúng với giai đoạn mình đang ở. Khi bé tự nhiên bật ra một từ tiếng Anh trong lúc chơi, ba mẹ chỉ cần đáp lại vui vẻ và chơi tiếp, không dừng lại khen quá mức khiến bé ngượng.
Một việc nữa là kể với bé rằng ba mẹ cũng từng học tiếng Anh và từng thấy khó, từng không dám nói. Trẻ mầm non hiểu được những câu chuyện như vậy và thấy sự im lặng của mình là bình thường. Cuối cùng, ba mẹ nên giữ liên lạc đều với giáo viên, hỏi về những gì bé hiểu và tham gia được, thay vì chỉ hỏi bé đã nói chưa.
Khi nào sự im lặng là điều cần hỏi thêm?
Giai đoạn im lặng ở tiếng Anh là bình thường khi tiếng Việt của bé phát triển bình thường: bé nói chuyện vui vẻ ở nhà, kể chuyện, hỏi han, chơi với bạn bằng tiếng Việt. Khi đó, im lặng chỉ là chuyện của ngôn ngữ mới.
Ba mẹ nên tìm hiểu thêm khi bé im lặng hoặc nói rất ít cả ở tiếng Việt; khi bé có vẻ không hiểu lời nói đơn giản, ít giao tiếp bằng ánh mắt, ít quan tâm đến người xung quanh; khi bé đột ngột im lặng ở mọi nơi ngoài nhà và tỏ ra lo âu rõ rệt; hoặc khi giáo viên nhận thấy bé không tham gia gì cả dù đã qua nhiều tháng. Những trường hợp này nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý, ngôn ngữ trẻ em để được đánh giá.
Trong phần lớn trường hợp, bé chỉ cần thêm thời gian, thêm sự kiên nhẫn của người lớn và một môi trường đủ ấm để dám thử. Một bé được tôn trọng quyền im lặng hôm nay thường là bé nói tự tin ngày mai; các giáo viên tiếng Anh mầm non ở Global Star School cũng chờ đợi trẻ theo tinh thần ấy.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn im lặng khi học tiếng Anh kéo dài bao lâu?
Không có thời gian cố định. Tuỳ tính cách và lượng tiếp xúc, có bé chỉ vài tuần, có bé vài tháng. Bé học ít buổi mỗi tuần thường im lặng lâu hơn bé học hằng ngày. Điều cần xem là bé có hiểu và tham gia bằng cử chỉ hay không.
Bé đi học tiếng Anh mấy tháng mà không nói có đáng lo không?
Nếu bé hiểu lời dặn, làm theo hoạt động, vui vẻ đi học và tiếng Việt phát triển bình thường thì thường không đáng lo. Ba mẹ nên hỏi giáo viên về những gì bé hiểu và làm được ở lớp.
Có nên ép bé nói tiếng Anh để bé quen không?
Không nên. Ép nói khi bé chưa sẵn sàng làm tăng lo lắng và có thể kéo dài giai đoạn im lặng. Tạo cơ hội để bé tự nguyện, chấp nhận câu trả lời bằng cử chỉ, và khen khi bé thử nói.
Làm sao biết bé đang học dù chưa nói?
Quan sát xem bé có làm đúng lời dặn tiếng Anh, làm động tác theo bài hát, chỉ đúng tranh khi nghe từ, lẩm nhẩm hát khi chơi, kể lại bằng tiếng Việt chuyện ở lớp. Đó là dấu hiệu tiếp nhận.
Bé im lặng cả ở tiếng Việt khi đi học thì sao?
Trường hợp này khác với giai đoạn im lặng ở ngoại ngữ. Nếu bé ít nói ở mọi nơi ngoài nhà, tỏ ra lo âu, hoặc nói rất ít cả ở tiếng Việt, ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Ở nhà ba mẹ làm gì để giúp bé qua giai đoạn im lặng?
Hát lại bài bé học, cùng chơi trò có động tác, đọc sách tranh và để bé chỉ tranh. Không kiểm tra, không bắt biểu diễn. Khi bé tự nói một từ, đáp lại vui vẻ và tiếp tục câu chuyện.
