Với phần lớn trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ, khoảng 5–6 tuổi (lớp lá) là lúc hợp lý để bắt đầu gắn âm với chữ và tập ghép âm nhẹ nhàng; trẻ 3–4 tuổi nên chơi với âm thanh, vần điệu, chưa cần học chữ có hệ thống. Nhưng tuổi chỉ là gợi ý: điều quyết định là trẻ đã có vốn nghe tiếng Anh đủ hay chưa và đã nghe tách được âm trong từ hay chưa.
Trẻ bản ngữ ở Anh thường bắt đầu học phonics có hệ thống ở năm học đầu tiên của tiểu học, khi các em khoảng 4–5 tuổi, nhưng lúc ấy các em đã có vài năm nghe và nói tiếng Anh cả ngày. Một bé ở TP.HCM 4 tuổi học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần đứng ở vạch xuất phát rất khác, nên bê nguyên mốc tuổi của nước khác về sẽ không khớp.
Bài này giúp ba mẹ nhìn vào những dấu hiệu sẵn sàng cụ thể, việc nên làm và chưa nên làm theo từng độ tuổi, và cách nhận ra khi nào nên chậm lại.
Vì sao không có một tuổi chung cho mọi trẻ?
Làm quen chữ và học phonics dựa trên nhiều khả năng phát triển cùng lúc: nghe phân biệt âm, ghi nhớ hình ảnh, chú ý đủ lâu, hiểu rằng chữ viết mang ý nghĩa, và có đủ vốn từ để chữ ghép ra trở thành từ có nghĩa. Mỗi khả năng này phát triển theo nhịp riêng ở mỗi trẻ. Hai bé cùng ngày sinh có thể cách nhau cả năm về sự sẵn sàng với chữ, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Với tiếng Anh như ngoại ngữ, còn thêm một biến số lớn: lượng tiếp xúc. Một bé nghe tiếng Anh hằng ngày ở nhà và ở lớp sẽ có vốn từ nói rộng hơn nhiều so với bé chỉ học một buổi mỗi tuần. Bé thứ nhất khi ghép âm ra frog sẽ nhận ra con ếch; bé thứ hai có thể ghép đúng âm mà không biết đó là từ gì.
Vì vậy, thay vì hỏi "con 4 tuổi rồi, đã học phonics được chưa", câu hỏi chính xác hơn là "con đã nghe hiểu được những gì bằng tiếng Anh, và con có chơi được với âm thanh trong lời nói không". Tuổi cho biết khoảng thời gian thường gặp, còn dấu hiệu sẵn sàng cho biết đúng lúc với từng trẻ.
Dấu hiệu cho thấy trẻ sẵn sàng làm quen chữ và âm
Những dấu hiệu dưới đây không phải bài kiểm tra, cũng không cần đủ hết. Ba mẹ có thể quan sát trong sinh hoạt hằng ngày, trong lúc đọc truyện hay chơi với con:
- Trẻ hiểu được nhiều câu tiếng Anh quen thuộc trong lớp và trong bài hát, không chỉ vài từ rời.
- Trẻ nhận ra hai từ có vần với nhau, hoặc thích tự chế từ vần cho vui, bằng tiếng Việt hay tiếng Anh đều được.
- Trẻ nghe ra được âm đầu của từ, ví dụ biết tên mình và tên bạn bắt đầu giống nhau.
- Trẻ tò mò hỏi về chữ: "chữ này là chữ gì", "cái này viết tên con hả".
- Trẻ hiểu sách đọc từ trái sang phải, chữ trong sách là thứ người lớn đọc ra thành lời.
- Trẻ ngồi được vài phút liên tục với một hoạt động tĩnh như ghép hình, tô màu, nghe truyện.
- Trẻ không tỏ ra lo lắng hay né tránh khi người lớn nhắc tới chữ.
Nếu trẻ đã có phần lớn các dấu hiệu này, những hoạt động gắn âm với chữ thường đến một cách tự nhiên. Nếu còn thiếu nhiều, ba mẹ không cần sốt ruột, cứ tiếp tục đọc truyện, hát, chơi trò âm thanh, vì chính những việc đó đang nuôi các dấu hiệu sẵn sàng.
Từng độ tuổi hợp với hoạt động chữ và âm nào?
Bảng sau mô tả việc thường hợp với từng lứa tuổi mầm non khi trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ. Đây là mô tả khung, không phải chỉ tiêu trẻ phải đạt:
| Độ tuổi | Nên làm | Chưa cần làm |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi (nhà trẻ) | Nghe bài hát, thơ vần có động tác; xem sách tranh cùng người lớn; nghe tên đồ vật | Thẻ chữ, bảng chữ cái, đọc tên chữ |
| 3–4 tuổi (lớp mầm) | Vỗ nhịp từ, hát bài có vần lặp; nhận ra chữ đầu tên mình; nghe truyện ngắn lặp mẫu câu | Học âm theo trình tự, ghép âm, tập viết chữ |
| 4–5 tuổi (lớp chồi) | Trò chơi âm đầu, tìm từ cùng vần; làm quen vài âm gắn với từ quen và động tác | Ghép âm nhiều từ, bài tập viết trên giấy |
| 5–6 tuổi (lớp lá) | Gắn một số âm với chữ thường; thử ghép bằng miệng từ ngắn đã biết nghĩa; nhận vài từ rất thường gặp | Đọc đoạn văn, chép chữ thành bài, luyện đề |
Ranh giới giữa các ô có thể xê dịch theo từng trẻ. Một bé chồi rất mê chữ có thể bước sang hoạt động của lớp lá sớm; một bé lá mới bắt đầu tiếng Anh có thể cần ở lâu hơn với hoạt động nghe và chơi.
Học chữ quá sớm có hại gì không?
Bản thân việc trẻ tiếp xúc với chữ trong sách tranh, trên đồ vật, trong tên của mình không có hại gì; đó là môi trường chữ tự nhiên mà trẻ nào cũng sống trong đó. Điều đáng lo là học chữ sớm theo kiểu ngồi bàn, lặp thẻ chữ, đòi trẻ đọc to trước lớp hay đem kết quả ra so với bạn.
Cái giá đầu tiên là thời gian. Mỗi giờ ngồi luyện thẻ chữ với trẻ 3–4 tuổi là một giờ không dành cho nghe truyện, hát, chơi, trò chuyện, những hoạt động xây vốn nghe mà sau này phonics cần đến. Cái giá thứ hai là cảm xúc: trẻ dễ gắn chữ với cảm giác bị kiểm tra, và một đứa trẻ sợ chữ ở tuổi 4 sẽ mất nhiều thời gian để thích đọc trở lại.
Nhà nghiên cứu Sebastian Suggate đã phân tích dữ liệu đọc của học sinh 15 tuổi ở nhiều nước và không thấy lợi thế rõ của việc bắt đầu dạy đọc sớm. Một nghiên cứu khác của ông cùng cộng sự ở New Zealand so sánh trẻ bắt đầu học đọc lúc khoảng 5 tuổi với trẻ bắt đầu lúc khoảng 7 tuổi, và thấy đến tầm 11 tuổi hai nhóm đọc hiểu tương đương nhau. Bằng chứng này có giới hạn vì các nhóm trẻ và các nền giáo dục khác nhau ở rất nhiều điểm, nhưng nó gợi ý rằng sớm hơn không tự động tốt hơn, nhất là khi những năm đầu được dành cho ngôn ngữ nói và chơi.
Năm lớp lá ở Việt Nam: chia thời gian giữa chữ tiếng Việt và tiếng Anh
Năm cuối mẫu giáo là năm chuẩn bị vào lớp một. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho trẻ 5–6 tuổi có nội dung làm quen chữ cái tiếng Việt: nhận dạng chữ, chơi với chữ, chứ chưa phải dạy đọc viết như lớp một. Ba mẹ cũng nên biết các văn bản chỉ đạo của ngành nhiều lần nhắc việc không dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mầm non; khi cần chi tiết, nên kiểm văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ.
Tiếng Anh đi vào cùng thời điểm này cần biết nhường, chủ yếu vì quỹ thời gian và sức chú ý của một đứa trẻ 5 tuổi có hạn. Một tuần của bé lớp lá đã có giờ làm quen chữ tiếng Việt, giờ toán, giờ vận động, giờ chơi; nếu thêm một chương trình chữ tiếng Anh có hệ thống với thẻ âm và bài ghép từ, phần chữ chiếm quá nhiều chỗ trong ngày, còn phần nghe và nói tiếng Anh, thứ trẻ cần nhất ở tuổi này, bị co lại.
Cách làm êm hơn là để tiếng Việt giữ vai trò chính trong việc làm quen chữ, còn tiếng Anh ở lớp lá tập trung vào nghe hiểu, nói, và phần chữ chỉ ở mức trò chơi âm thanh, vài âm đầu gắn với từ quen. Khi trẻ đã vững chữ tiếng Việt ở lớp một, lớp hai, việc học quy luật đọc tiếng Anh có hệ thống sẽ nhẹ hơn nhiều vì trẻ đã hiểu nguyên lý chữ ghi âm.
Khi nào nên chậm lại?
Trẻ né tránh rõ rệt. Con lảng đi, nói "con không thích chữ", hoặc khóc khi tới phần chữ là tín hiệu nên giảm hẳn phần này và quay về hoạt động nghe, chơi, đọc truyện trong vài tuần.
Trẻ thuộc mà không hiểu. Trẻ đọc vanh vách âm của thẻ chữ nhưng không nhận ra từ khi ghép, hoặc ghép xong không biết nghĩa. Đây là dấu hiệu vốn nghe chưa theo kịp, cần bồi phần nghe hiểu trước.
Tiếng Việt đang gặp khó. Nếu giáo viên lớp mẫu giáo nhận thấy con gặp khó với âm, vần tiếng Việt, nên ưu tiên tiếng Việt và trao đổi với giáo viên. Khó khăn kéo dài về nghe và nói ở cả hai ngôn ngữ là lý do để hỏi ý kiến chuyên gia về ngôn ngữ trẻ em.
Ba mẹ thấy mình đang sốt ruột. Đôi khi áp lực không đến từ trẻ mà từ việc so với con nhà khác. Nhận ra điều đó cũng là một cách chậm lại đúng lúc.
Trong lúc chờ con sẵn sàng, ba mẹ làm gì với chữ ở nhà?
Chờ không có nghĩa là giấu chữ đi. Ngôi nhà nào cũng có chữ: trên hộp sữa, trên vỏ sách, trên áo của con. Ba mẹ có thể để chữ hiện diện tự nhiên như vậy và trả lời khi con hỏi, mà không biến mỗi lần nhìn thấy chữ thành một câu đố. Trẻ cảm nhận rất rõ sự khác nhau giữa "mẹ đọc cho con nghe chữ này" và "con đọc cho mẹ xem chữ này là gì".
Việc có ích nhất vẫn là đọc truyện. Khi đọc, ba mẹ thỉnh thoảng lướt ngón tay dưới dòng chữ, để trẻ thấy chữ đi từ trái sang phải và mỗi cụm chữ ứng với một tiếng mình nói ra. Với sách tiếng Anh có câu lặp lại, trẻ sẽ tự đọc theo phần lặp trước khi biết chữ, và đó là bước chuẩn bị rất tốt cho việc đọc sau này.
Thêm vào đó là những trò chơi âm thanh không cần đến chữ: thi nhau nghĩ ra từ có vần, đoán đồ vật theo âm đầu, vỗ tay theo nhịp tên của từng người trong nhà. Những trò này chơi được bằng tiếng Việt lẫn tiếng Anh, trong lúc chờ đồ ăn hay ngồi trên xe, và chúng nuôi đúng khả năng nghe tách âm mà phonics cần đến về sau.
Thay vì hỏi "mấy tuổi", ba mẹ nên hỏi gì?
Câu hỏi về tuổi sinh ra từ một nỗi lo chính đáng: sợ con bỏ lỡ. Nhưng với chữ và phonics, cái dễ bỏ lỡ thật sự không phải là một mốc tuổi, mà là những năm nghe nhiều, nói nhiều, đọc truyện nhiều làm nền cho chữ. Trẻ có nền đó, bắt đầu chữ lúc 5 tuổi hay 6 tuổi đều tiến nhanh; trẻ thiếu nền đó, bắt đầu lúc 3 tuổi cũng không đi xa được.
Những câu hỏi đáng đặt ra với chính mình và với giáo viên có thể là: con đã nghe hiểu được những gì, con có thích sách không, con có chơi được với vần và âm không, lớp học giới thiệu chữ bằng hoạt động gì, và có ai đang so con với bạn không. Trả lời được những câu này, ba mẹ sẽ biết con đang ở đâu mà không cần nhìn vào ngày sinh.
Một điều nữa là kiên nhẫn với khoảng lặng: có những tháng trẻ có vẻ không tiến thêm về chữ, nhưng vốn nghe vẫn đang lớn dần bên dưới. Ở các lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School, việc làm quen chữ được mở ra theo đúng tinh thần đó: nhìn dấu hiệu sẵn sàng của từng trẻ, không theo một mốc tuổi chung.
Câu hỏi thường gặp
Bé 3 tuổi đã biết đọc vài chữ tiếng Anh có phải là năng khiếu không?
Một số trẻ rất sớm quan tâm đến chữ và nhận mặt được vài từ, đó là sự khác biệt bình thường giữa các trẻ. Ba mẹ cứ đáp lại sự tò mò của con bằng sách và trò chuyện, không cần đẩy nhanh hay coi đó là mốc phải duy trì.
Trẻ 6 tuổi chưa biết chữ tiếng Anh nào có muộn không?
Không muộn. Trẻ 6 tuổi có trí nhớ và khả năng chú ý tốt hơn trẻ nhỏ, lại sắp vững chữ tiếng Việt, nên khi bắt đầu thường tiến khá nhanh. Điều cần nhất là vốn nghe tiếng Anh để chữ ghép ra có nghĩa.
Ở Anh trẻ học phonics từ mấy tuổi?
Ở Anh, trẻ thường bắt đầu học phonics có hệ thống trong năm học đầu tiên của tiểu học, khi khoảng 4–5 tuổi. Tuy nhiên các em là người bản ngữ, đã nghe nói tiếng Anh nhiều năm, nên mốc này không áp thẳng được cho trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ.
Có nên cho bé 4 tuổi học thêm lớp phonics riêng không?
Với đa số trẻ 4 tuổi học tiếng Anh như ngoại ngữ, thời gian đó đem dùng cho nghe truyện, hát, chơi bằng tiếng Anh thường có lợi hơn. Một lớp riêng chỉ hợp khi nó thực chất là trò chơi âm thanh nhẹ nhàng chứ không phải luyện chữ.
Làm sao biết con đã nghe tách được âm trong từ?
Ba mẹ có thể chơi đoán: "Con tìm trong phòng thứ gì bắt đầu giống chữ ball?" hoặc hỏi hai từ có vần không. Trẻ trả lời được trong lúc chơi là đang có khả năng này; chưa được thì cứ chơi tiếp, không biến thành bài kiểm tra.
Bé sinh cuối năm có nên chờ thêm rồi mới học phonics?
Không cần tính theo tháng sinh. Trẻ sinh cuối năm có thể nhỏ hơn bạn cùng lớp gần một tuổi, nên đôi khi cần thêm thời gian với trò chơi âm thanh. Ba mẹ nhìn vào dấu hiệu sẵn sàng của con thay vì ép con theo nhịp cả lớp, và trao đổi với giáo viên nếu con tỏ ra mệt.
