Một cuốn sách tranh tiếng Anh hợp với trẻ mầm non thường có tranh tự kể được câu chuyện, câu chữ ngắn và lặp lại, có vần hoặc nhịp điệu dễ nhớ, và nói về những điều gần gũi với trẻ như gia đình, con vật, đồ ăn, giờ ngủ. Độ dày, hình thức và lượng chữ thay đổi theo tuổi: trẻ 2–3 tuổi cần sách bìa cứng ít chữ, trẻ 5–6 tuổi đã theo được câu chuyện có diễn biến.
Ba mẹ đứng trước kệ sách thiếu nhi tiếng Anh dễ bị cuốn theo bìa đẹp, bộ sách nhiều cuốn, lời giới thiệu "giúp bé giỏi tiếng Anh". Nhưng một cuốn sách có ích hay không phụ thuộc vào việc nó có được mở ra nhiều lần, được trò chuyện cùng, và có hợp với vốn tiếng Anh hiện tại của con không.
Bài này không giới thiệu tên sách hay bộ sách cụ thể nào. Thay vào đó, bài đưa ra các tiêu chí để ba mẹ tự đánh giá bất kỳ cuốn sách nào, các loại sách hay gặp, cách chọn theo độ tuổi, và những dấu hiệu cho thấy một cuốn sách chưa hợp với con lúc này.
Năm tiêu chí cốt lõi của một cuốn sách tranh tốt cho trẻ học tiếng Anh
Ba mẹ có thể cầm cuốn sách lên, lật vài trang và tự hỏi năm câu dưới đây. Sách đáp ứng được phần lớn là đáng để thử:
- Tranh có kể chuyện không? Che phần chữ đi, nhìn tranh có đoán được chuyện gì đang xảy ra không. Với trẻ học ngoại ngữ, tranh là chiếc cầu dẫn tới nghĩa của chữ.
- Câu chữ có lặp lại không? Những mẫu câu lặp qua nhiều trang giúp trẻ đoán trước, đọc theo và nhớ lâu.
- Có vần, có nhịp không? Đọc thử thành tiếng một trang. Nếu câu chữ có nhịp như bài hát, trẻ sẽ thích nghe lại và dễ nhớ hơn.
- Đề tài có gần với trẻ không? Gia đình, bạn bè, con vật, màu sắc, đồ ăn, đi ngủ, đi học là những đề tài trẻ có sẵn trải nghiệm để nối vào.
- Lượng chữ có vừa với vốn tiếng Anh của con không? Một trang có quá nhiều từ mới khiến giờ đọc thành giờ giải thích, trẻ dễ mất hứng.
Tiêu chí thứ năm là thứ ba mẹ dễ bỏ qua nhất. Một cuốn sách hay theo đánh giá chung vẫn có thể chưa hợp lúc này nếu vốn tiếng Anh của con còn ít. Cất lại vài tháng rồi lấy ra cũng là một lựa chọn tốt.
Một mẹo nhỏ là đọc thử thành tiếng ngay tại chỗ, trước khi mua. Nếu chính người lớn thấy câu chữ trôi chảy, vui tai, muốn đọc lại, khả năng cao trẻ cũng sẽ thích. Nếu đọc lên thấy khô cứng như một bài liệt kê, dù tranh đẹp đến đâu, cuốn sách ấy khó trở thành cuốn trẻ mang tới đòi đọc mỗi tối.
Các loại sách tranh tiếng Anh thường gặp và công dụng
Sách thiếu nhi tiếng Anh có nhiều loại, mỗi loại hợp với một mục đích khác nhau. Một tủ sách nhỏ cân đối nên có vài loại:
| Loại sách | Đặc điểm | Hợp với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sách bìa cứng (board book) | Trang dày, ít chữ, góc bo tròn | Trẻ 1–3 tuổi tự cầm lật | Chịu được việc cắn, kéo, ném |
| Sách câu lặp (patterned book) | Một mẫu câu lặp qua mọi trang, thay một từ | Trẻ 3–5 tuổi mới học tiếng Anh | Trẻ nhanh chóng đọc theo được |
| Sách vần điệu, thơ thiếu nhi | Câu có vần, nhịp như bài hát | Mọi lứa tuổi mầm non | Nuôi khả năng nghe vần, nền cho phonics |
| Sách tranh kể chuyện | Có nhân vật, diễn biến, kết thúc | Trẻ 4–6 tuổi | Hợp với đọc đối thoại, kể lại |
| Sách kiến thức có tranh | Giới thiệu con vật, cơ thể, thời tiết | Trẻ 4–6 tuổi tò mò | Nối với chủ đề đang học ở lớp |
| Sách không chữ (wordless) | Chỉ có tranh, người đọc tự kể | Mọi lứa tuổi, ba mẹ chưa tự tin tiếng Anh | Kể bằng tiếng Việt hay tiếng Anh đều được |
Sách luyện đọc theo cấp độ (leveled readers) và sách phonics có từ được kiểm soát chặt là loại khác, thiết kế để trẻ tự đọc khi đã học ghép âm. Với đa số trẻ mầm non, chúng chưa phải loại cần ưu tiên.
Chọn sách cho trẻ 2–4 tuổi
Ở tuổi nhà trẻ và lớp mầm, cuốn sách là một món đồ chơi trước khi là một cuốn sách. Trẻ cầm, lật, gặm, ném, mở đi mở lại một trang yêu thích. Sách bìa cứng, kích thước vừa tay, trang dày là lựa chọn thực tế. Sách có phần lật mở, sờ chạm chất liệu, hay tạo tiếng động cũng giữ trẻ lâu hơn.
Nội dung nên rất đơn giản: mỗi trang một đồ vật hoặc một hành động, câu chữ một vài từ, tranh rõ ràng trên nền sạch. Những cuốn gọi tên đồ vật quen thuộc, tên con vật kèm tiếng kêu, các bộ phận cơ thể, những việc trong ngày như tắm, ăn, ngủ là phù hợp. Sách có câu lặp và vần hợp với giai đoạn trẻ bắt đầu thích điền tiếp từ cuối câu.
Với trẻ ở độ tuổi này, ba mẹ không cần lo về chữ. Mục tiêu là trẻ quen với việc ngồi cạnh người lớn xem sách, nghe giọng đọc tiếng Anh, chỉ vào tranh và gọi tên. Một tủ sách vài cuốn được đọc đi đọc lại có giá trị hơn nhiều so với một kệ đầy sách ít được mở. Đổi vòng sách theo mùa hoặc theo chủ đề con đang học ở lớp là cách giữ sự mới mẻ mà không cần mua nhiều.
Chọn sách cho trẻ 4–6 tuổi
Ở lớp chồi và lớp lá, trẻ bắt đầu theo được một câu chuyện có đầu, có giữa, có kết thúc. Sách tranh kể chuyện với một nhân vật trẻ có thể đồng cảm, một vấn đề nhỏ cần giải quyết, và một kết thúc ấm áp là lựa chọn tốt. Trẻ ở tuổi này thích đoán "rồi chuyện gì xảy ra", nên những cuốn có chi tiết bất ngờ ở trang sau rất được yêu thích.
Lượng chữ có thể nhiều hơn, vài câu mỗi trang, nhưng vẫn nên có phần lặp để trẻ góp lời. Sách kiến thức có tranh về những chủ đề trẻ tò mò như khủng long, vũ trụ, côn trùng, xe cộ cũng hợp, nhất là khi gắn với chủ đề đang học ở lớp. Trẻ đã được làm quen vài âm có thể thích những cuốn chơi chữ, có nhiều từ cùng âm đầu hay cùng vần.
Đây cũng là tuổi trẻ bắt đầu có sở thích rõ rệt. Có bé chỉ muốn sách về xe, có bé chỉ thích công chúa, có bé mê truyện cười. Tôn trọng sở thích ấy là cách giữ trẻ đến với sách. Ba mẹ có thể mở rộng dần bằng cách tìm những cuốn có đề tài trẻ thích nhưng hình thức mới, chẳng hạn từ sách truyện về xe sang sách kiến thức về xe.
Sách song ngữ Anh – Việt: dùng thế nào cho có ích?
Sách song ngữ in cả tiếng Anh và tiếng Việt trên cùng trang khá phổ biến ở Việt Nam. Chúng tiện cho ba mẹ chưa tự tin tiếng Anh vì có bản dịch ngay bên cạnh. Nhưng nếu dùng không khéo, trẻ dễ chỉ chờ phần tiếng Việt và bỏ qua phần tiếng Anh.
Một cách dùng hiệu quả hơn là đọc từng ngôn ngữ ở những lần khác nhau. Lần đầu đọc bằng tiếng Việt để trẻ nắm câu chuyện. Những lần sau đọc bằng tiếng Anh, lúc này trẻ đã biết chuyện nên tập trung được vào âm thanh và từ ngữ tiếng Anh. Ba mẹ cũng có thể để trẻ "đọc" phần tiếng Việt theo trí nhớ, còn ba mẹ đọc phần tiếng Anh, như hai người cùng kể.
Khi chọn sách song ngữ, ba mẹ nên để ý chất lượng bản dịch và bản tiếng Anh. Một số sách có câu tiếng Anh gượng gạo, dịch từng chữ từ tiếng Việt, hoặc ngược lại. Nếu có thể, ưu tiên những cuốn vốn được viết bằng tiếng Anh rồi dịch sang tiếng Việt, hoặc những cuốn mà cả hai phần đều đọc lên tự nhiên.
Sách tranh và bước đầu làm quen chữ
Ngoài câu chuyện, sách tranh còn là nơi trẻ lần đầu thấy chữ in một cách có ý nghĩa. Với trẻ 5–6 tuổi đã được làm quen vài âm ở lớp, ba mẹ có thể chọn thêm vài cuốn có chữ in to, rõ, đặt tách biệt khỏi tranh, để khi đọc có thể lướt ngón tay dưới dòng chữ. Những cuốn mà từ khoá được in đậm hoặc lặp lại ở cùng một vị trí mỗi trang giúp trẻ nhận ra hình dạng một từ trước khi đọc được nó.
Sách có nhiều từ cùng vần hoặc cùng âm đầu, kiểu những câu đọc lên như líu lưỡi, là chất liệu tốt cho trò chơi âm thanh trong lúc đọc. Ba mẹ đọc chậm lại ở những chỗ đó, nhấn vào âm lặp, và để trẻ phát hiện ra "nhiều chữ bắt đầu giống nhau quá". Trẻ không cần biết đó là phonics, trẻ chỉ thấy vui.
Tuy vậy, chữ vẫn là phần phụ ở tuổi mầm non. Không nên chọn sách chỉ vì nó "có phonics", hay biến mỗi giờ đọc thành dịp chỉ chữ. Câu chuyện hay, tranh đẹp, giọng đọc ấm vẫn là lý do chính để trẻ quay lại với cuốn sách, và việc nhận ra chữ sẽ đến dần qua những lần quay lại ấy.
Dấu hiệu một cuốn sách chưa hợp với con lúc này
Trẻ bỏ đi sau vài trang, nhiều lần liên tiếp. Có thể chữ quá nhiều, đề tài chưa gần, hoặc tranh chưa đủ hấp dẫn. Cất sách lại, thử cuốn khác.
Ba mẹ phải dừng giải thích ở hầu hết các trang. Lượng từ mới vượt xa vốn tiếng Anh hiện tại của trẻ. Cuốn sách có thể hợp hơn sau vài tháng.
Tranh và chữ không khớp nhau. Trẻ học ngoại ngữ dựa nhiều vào tranh để hiểu chữ. Tranh minh hoạ một đằng, chữ nói một nẻo khiến trẻ không có chỗ bám.
Sách nặng về dạy dỗ, thiếu câu chuyện. Những cuốn chỉ liệt kê từ vựng hoặc dạy bài học đạo đức một cách lộ liễu thường không giữ được trẻ lâu.
Sách có bài tập, câu hỏi kiểm tra ở cuối mỗi trang. Với trẻ mầm non, sách đọc để vui và trò chuyện. Phần kiểm tra khiến giờ đọc thành giờ học bài.
Xây một góc sách nhỏ tại nhà
Không cần một tủ sách lớn. Một giỏ nhỏ hoặc một kệ thấp vừa tầm tay trẻ, đặt sách quay bìa ra ngoài để trẻ nhìn thấy và tự chọn, đã là một góc đọc tốt. Trẻ nhỏ chọn sách bằng hình ảnh trên bìa, nên kệ xếp gáy sách kiểu thư viện ít hấp dẫn với trẻ hơn.
Số lượng sách trưng ra mỗi lúc nên vừa phải, khoảng năm đến mười cuốn, gồm cả tiếng Việt và tiếng Anh, thay vòng sau vài tuần. Sách cũ cất đi một thời gian rồi lấy ra lại thường được đón như sách mới. Thư viện, nhóm trao đổi sách giữa các gia đình, hoặc giỏ sách của lớp học là nguồn bổ sung tiết kiệm.
Điều làm góc sách sống động không phải số sách mà là thói quen: có một khoảng thời gian trong ngày ba mẹ ngồi xuống đó cùng con. Khi trẻ thấy người lớn trong nhà cũng đọc, sách trở thành một phần tự nhiên của đời sống chứ không phải bài tập. Ở lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School, góc đọc sách cũng được bày theo cách ấy, để trẻ quen tự chọn sách từ những ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bé 3 tuổi nên đọc sách tiếng Anh loại nào?
Sách bìa cứng, ít chữ, tranh rõ, có câu lặp hoặc vần điệu là hợp nhất. Đề tài gần gũi như con vật, màu sắc, gia đình, giờ ngủ giúp trẻ dễ nối vào trải nghiệm của mình. Sách có phần lật mở hay sờ chạm cũng giữ trẻ lâu hơn.
Có nên mua trọn bộ sách tiếng Anh nhiều cuốn cho bé?
Không bắt buộc. Một bộ lớn chỉ có ích nếu từng cuốn được đọc nhiều lần. Ba mẹ có thể bắt đầu bằng vài cuốn lẻ, quan sát con thích loại nào, rồi mới mở rộng. Mượn từ thư viện hay bạn bè cũng là cách thử trước.
Sách phonics có thay được sách tranh kể chuyện không?
Không. Sách phonics giúp trẻ đã học ghép âm tập giải mã chữ, câu chữ thường bị giới hạn nên ít hấp dẫn về nội dung. Sách tranh kể chuyện nuôi vốn từ, hiểu biết và tình yêu sách. Trẻ mầm non cần loại thứ hai nhiều hơn.
Sách tiếng Anh in ở Việt Nam có dùng được không?
Dùng được nếu câu chữ tiếng Anh tự nhiên, tranh khớp với chữ và nội dung hợp tuổi. Ba mẹ đọc thử vài trang thành tiếng: nếu câu nghe gượng hay có lỗi rõ thì nên chọn cuốn khác. Nơi in không quyết định chất lượng.
Bao nhiêu cuốn sách tiếng Anh là đủ cho bé mầm non?
Không có con số chuẩn. Vài cuốn được đọc lại nhiều lần có giá trị hơn nhiều cuốn chỉ đọc một lần. Ba mẹ có thể giữ một vòng nhỏ khoảng năm đến mười cuốn, thay dần theo hứng thú và chủ đề của con.
Có nên để bé tự xem sách tiếng Anh một mình?
Có, việc tự lật sách, ngắm tranh, kể cho mình nghe là hoạt động rất tốt. Nhưng trẻ cũng cần những lần đọc cùng người lớn để được nghe câu chữ và trò chuyện. Hai kiểu này bổ sung cho nhau.
