Để con học tiếng Anh sớm mà tiếng Việt vẫn vững, gia đình Việt nên giữ tiếng Việt là ngôn ngữ chính trong nhà, dành cho tiếng Anh những khoảng thời gian và hoạt động rõ ràng, và chủ động làm giàu tiếng Việt bằng trò chuyện dài, đọc truyện, đồng dao. Tiếng Việt vững không cản tiếng Anh; nghiên cứu cho thấy nền tiếng mẹ đẻ tốt còn hỗ trợ ngôn ngữ thứ hai.
Với trẻ sống ở TP.HCM, tiếng Việt bao quanh con mỗi ngày nên ít ai nghĩ phải "giữ". Nhưng khi gia đình đầu tư mạnh cho tiếng Anh, có trường hợp tiếng Việt của trẻ không được nuôi dưỡng đủ về chiều sâu: con nói được chuyện thường ngày nhưng thiếu từ để kể một câu chuyện dài, để nói về cảm xúc, hay để hiểu ông bà.
Bài này giúp ba mẹ lập một kế hoạch ngôn ngữ đơn giản cho gia đình: hiểu vì sao tiếng Việt cần được chăm, chọn cách chia ngôn ngữ phù hợp, làm giàu tiếng Việt mỗi ngày và nhận ra khi nào cần điều chỉnh.
Vì sao cần chủ động chăm tiếng Việt khi con học tiếng Anh?
Các nhà ngôn ngữ học phân biệt hai kiểu song ngữ. Song ngữ "cộng thêm" (additive bilingualism) là khi trẻ có thêm ngôn ngữ mới mà ngôn ngữ thứ nhất vẫn phát triển. Song ngữ "thay thế" (subtractive bilingualism) là khi ngôn ngữ mới dần chiếm chỗ ngôn ngữ thứ nhất. Khái niệm này được Wallace Lambert đưa ra từ những năm 1970 khi nghiên cứu trẻ học song ngữ ở Canada. Mục tiêu của gia đình Việt rõ ràng là kiểu thứ nhất.
Jim Cummins, nhà nghiên cứu giáo dục song ngữ người Canada, đề xuất giả thuyết phụ thuộc lẫn nhau giữa các ngôn ngữ: những năng lực nền như hiểu một câu chuyện, suy luận, giải thích, kể lại, khi đã được xây ở ngôn ngữ thứ nhất, sẽ chuyển sang ngôn ngữ thứ hai. Nói cách khác, một đứa trẻ biết kể chuyện mạch lạc bằng tiếng Việt có sẵn "khung" để sau này kể chuyện bằng tiếng Anh. Giả thuyết này có nhiều bằng chứng ủng hộ, dù mức độ chuyển còn tuỳ vào khoảng cách giữa hai ngôn ngữ.
Ngoài lý do học thuật, còn lý do gia đình. Tiếng Việt là ngôn ngữ để con hiểu ông bà, họ hàng, văn hoá và lịch sử của chính mình. Lily Wong Fillmore, trong bài viết năm 1991 về trẻ em gia đình nhập cư ở Mỹ, mô tả những gia đình mà con cái dần không còn nói được với cha mẹ, ông bà sau khi học tiếng Anh ở trường. Bối cảnh ở Việt Nam khác hẳn, nhưng lời nhắc vẫn đúng: ngôn ngữ của gia đình cần được nuôi, không tự nhiên mà giàu lên.
Các cách chia ngôn ngữ trong nhà: chọn cách nào?
Các nghiên cứu về gia đình song ngữ mô tả vài chiến lược phổ biến. Bảng dưới đặt chúng vào bối cảnh gia đình Việt có con học tiếng Anh ở TP.HCM:
| Chiến lược | Cách làm | Phù hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một người một ngôn ngữ (OPOL) | Mỗi người lớn dùng một ngôn ngữ cố định với trẻ | Gia đình có một người nói tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ hoặc rất thành thạo | Với ba mẹ Việt đều không thành thạo, khó duy trì và làm nghèo trò chuyện của người dùng tiếng Anh |
| Theo thời gian, theo hoạt động | Tiếng Anh ở những khoảng giờ hoặc hoạt động nhất định (bài hát buổi tối, trò chơi cuối tuần) | Phần lớn gia đình Việt | Dễ duy trì, tiếng Việt vẫn chiếm phần lớn thời gian trò chuyện |
| Tiếng Việt ở nhà, tiếng Anh ở lớp | Trong nhà gần như chỉ tiếng Việt, tiếng Anh giao cho lớp học | Ba mẹ ít thời gian hoặc không tự tin về tiếng Anh | Vẫn nên có vài khoảnh khắc nối với bài ở lớp |
| Trộn tự do | Người lớn dùng xen kẽ theo hứng | Gia đình đều thành thạo hai ngôn ngữ | Dễ làm tiếng Anh lấn dần nếu không để ý, khó theo dõi lượng tiếp xúc |
Chiến lược "một người một ngôn ngữ" được nhắc từ đầu thế kỷ 20, khi nhà ngôn ngữ học Jules Ronjat ghi chép quá trình con trai ông lớn lên với tiếng Pháp từ cha và tiếng Đức từ mẹ. Chiến lược này hợp với gia đình có người nói ngoại ngữ như tiếng mẹ đẻ. Với đa số gia đình Việt, chiến lược theo thời gian và hoạt động thực tế hơn: tiếng Việt cho phần lớn đời sống, tiếng Anh cho những khoảnh khắc được chọn.
Vì sao với gia đình Việt, tiếng Việt nên là ngôn ngữ chính ở nhà?
Lý do đầu tiên là chất lượng trò chuyện. Ba mẹ nói tiếng Việt với con thì nói được câu dài, từ ngữ phong phú, đùa được, an ủi được, giải thích được những chuyện phức tạp. Các nghiên cứu về phát triển ngôn ngữ ở trẻ nhỏ cho thấy chất lượng và số lượt trò chuyện qua lại giữa người lớn và trẻ gắn chặt với phát triển ngôn ngữ. Khi ba mẹ ép mình nói tiếng Anh vượt khả năng, những cuộc trò chuyện ấy ngắn lại và nghèo đi.
Lý do thứ hai là cảm xúc. Trẻ mầm non cần một ngôn ngữ để được hiểu trọn vẹn khi buồn, sợ, giận. Với gia đình Việt, đó là tiếng Việt, ngôn ngữ ba mẹ dùng tự nhiên nhất để thể hiện tình thương. Những câu như "Mẹ biết con buồn vì bạn không cho chơi chung" cần sự tinh tế mà ngoại ngữ chưa thành thạo khó có được.
Lý do thứ ba là con đường học tập phía trước. Con sẽ học đọc, học viết, học toán và mọi môn ở tiểu học chủ yếu bằng tiếng Việt. Vốn từ tiếng Việt phong phú, khả năng nghe hiểu và kể chuyện bằng tiếng Việt là hành trang trực tiếp cho lớp 1. Tiếng Anh là một môn và một kỹ năng quý, nhưng không thay được nền tiếng Việt cho việc học các môn khác.
Điều này không có nghĩa là tiếng Anh ở nhà không có chỗ. Chỉ là chỗ của nó nên được chọn, rõ ràng, vui vẻ, thay vì lan ra chiếm phần trò chuyện tiếng Việt.
Làm giàu tiếng Việt cho con mỗi ngày
Đọc truyện tiếng Việt mỗi tối. Sách tranh tiếng Việt, truyện cổ tích, thơ thiếu nhi. Ba mẹ đọc chậm, chỉ tranh, hỏi "Theo con chuyện gì sẽ xảy ra?". Đọc truyện cho trẻ nghe được nhiều nghiên cứu ghi nhận là cách hiệu quả để mở rộng vốn từ, vì ngôn ngữ trong sách phong phú hơn ngôn ngữ sinh hoạt.
Đồng dao, ca dao, câu đố. Những bài đồng dao có vần, có nhịp giúp trẻ cảm nhận âm thanh tiếng Việt, cũng như bài hát tiếng Anh giúp trẻ cảm nhận âm thanh tiếng Anh. Ông bà thường là người thuộc nhiều nhất.
Kể chuyện gia đình. Chuyện hồi ba mẹ còn nhỏ, chuyện quê nội quê ngoại, chuyện ngày con mới sinh. Trẻ rất thích nghe chuyện về chính mình và người thân, và những câu chuyện này dạy con cách kể có trước có sau.
Trò chuyện có câu hỏi mở. Thay vì "Hôm nay vui không?", hỏi "Hôm nay con chơi trò gì vui nhất?". Câu hỏi mở mời con nói câu dài hơn, dùng nhiều từ hơn.
Gọi tên chính xác. Dùng từ cụ thể thay vì từ chung: không chỉ "con chim" mà "con chim sẻ", không chỉ "cái cây" mà "cây bàng", "cây phượng". Vốn từ tiếng Việt tinh tế lớn lên từ những lần gọi tên như vậy.
Giữ những dịp văn hoá. Tết, Trung thu, giỗ, đám cưới họ hàng là lúc con nghe nhiều cách nói, cách xưng hô, lời chúc. Giải thích cho con ý nghĩa và cách nói trong những dịp này là làm giàu tiếng Việt một cách tự nhiên.
Một ngày mẫu của gia đình chia ngôn ngữ theo hoạt động
Để kế hoạch không chỉ nằm trên giấy, ba mẹ nên hình dung một ngày cụ thể. Dưới đây là ví dụ cho gia đình có con năm tuổi đi học mầm non cả ngày, ba mẹ đi làm, ông bà đón con buổi chiều; mỗi nhà điều chỉnh theo nhịp riêng:
- Buổi sáng: chuẩn bị đi học bằng tiếng Việt; trên đường, một bài hát tiếng Anh quen và câu chào "Have a nice day" ở cổng lớp.
- Ở lớp: các giờ tiếng Anh theo chương trình; phần lớn thời gian còn lại trong ngày con sinh hoạt bằng tiếng Việt với cô và bạn.
- Buổi chiều với ông bà: tiếng Việt hoàn toàn; ông bà kể chuyện, đọc đồng dao, cho con phụ việc nhà; ông có thể mở bài hát tiếng Anh của tuần một lần.
- Bữa tối: tiếng Việt, cả nhà kể chuyện trong ngày; ba mẹ hỏi con về lớp bằng câu hỏi cụ thể.
- Sau bữa tối: mười lăm phút tiếng Anh cố định: một bài hát, một trò chơi hoặc một cuốn sách tranh có bản ghi âm.
- Trước giờ ngủ: một cuốn truyện tiếng Việt do ba mẹ đọc, rồi câu chúc ngủ ngon bằng cả hai thứ tiếng.
Nhìn tổng thể, tiếng Anh xuất hiện ở lớp và vài khoảnh khắc ở nhà, còn tiếng Việt chiếm phần lớn thời gian và hầu hết những cuộc trò chuyện dài, giàu cảm xúc. Đó là tỷ lệ hợp lý cho gia đình mà ba mẹ, ông bà đều là người Việt. Cuối tuần, gia đình có thể thêm một hoạt động tiếng Anh ngoài trời, nhưng vẫn giữ các bữa cơm, các buổi về quê, thăm họ hàng bằng tiếng Việt trọn vẹn.
Khi con bắt đầu thích trả lời bằng tiếng Anh
Một số trẻ, sau một thời gian học tiếng Anh vui vẻ, bắt đầu thích trả lời ba mẹ bằng tiếng Anh, hoặc dùng từ tiếng Anh cho những thứ con biết rõ từ tiếng Việt. Ba mẹ thường thấy vui, vì đó là dấu hiệu con thích tiếng Anh. Điều này không có gì đáng lo khi nó chỉ là một phần nhỏ trong cách con nói.
Chỉ cần để ý nếu tiếng Anh có vẻ đang thay chỗ tiếng Việt: con ngày càng ít nói tiếng Việt với gia đình, con không tìm được từ tiếng Việt cho những thứ quen thuộc, con ngại nói tiếng Việt với ông bà. Khi đó, ba mẹ không cần cấm tiếng Anh, chỉ cần tăng phần tiếng Việt: đáp lại con bằng tiếng Việt đầy đủ, nhắc từ tiếng Việt tương ứng một cách nhẹ nhàng, tăng thời gian đọc truyện, kể chuyện tiếng Việt.
Một cách khéo là hỏi lại bằng tiếng Việt như người thật sự muốn hiểu: con nói "I want juice", ba mẹ đáp "Con muốn uống nước cam hả? Nước cam hay nước dưa hấu?". Con được đáp ứng, đồng thời nghe câu tiếng Việt đầy đủ ngay sau ý của mình. Không nên chê hay bắt con "nói tiếng Việt đi", vì như vậy con dễ thấy ngôn ngữ thành chuyện bị kiểm soát.
Dấu hiệu cần điều chỉnh và khi nào hỏi chuyên gia
Ba mẹ có thể tự quan sát vài dấu hiệu để biết kế hoạch ngôn ngữ của gia đình đang cân bằng. Tiếng Việt của con phát triển theo tuổi: con kể lại được chuyện trong ngày, hiểu câu chuyện dài, dùng từ ngày càng phong phú, nói chuyện thoải mái với ông bà. Tiếng Anh tiến bộ theo nhịp riêng mà không làm tiếng Việt chững lại. Con vui khi dùng cả hai ngôn ngữ.
Nếu tiếng Việt của con có vẻ chậm hơn các bạn cùng tuổi rõ rệt, trước hết ba mẹ nhìn lại lượng và chất trò chuyện tiếng Việt trong nhà: có đủ không, có quá nhiều màn hình không, có ai thật sự trò chuyện dài với con mỗi ngày không. Thường chỉ cần tăng trò chuyện và đọc truyện, tình hình cải thiện sau vài tháng.
Nếu con chậm nói ở cả hai ngôn ngữ, ít hiểu lời nói, ít giao tiếp bằng ánh mắt hay cử chỉ, ba mẹ nên đưa con đi gặp chuyên gia ngôn ngữ trị liệu hoặc bác sĩ nhi để được đánh giá. Song ngữ tự nó không gây chậm nói, nhưng những khó khăn phát triển cần được nhận ra sớm và không nên bị giải thích nhầm là "do học hai thứ tiếng".
Nhà nghiên cứu Annick De Houwer dùng khái niệm "phát triển song ngữ hài hoà" (harmonious bilingual development) để chỉ trạng thái trẻ và gia đình cảm thấy thoải mái, tích cực với cả hai ngôn ngữ. Đó là đích đến đáng hướng tới hơn mọi chỉ tiêu từ vựng. Tiếng Việt vững làm gốc, tiếng Anh vui làm cành là cách các giáo viên của Global Star English vẫn chia sẻ với ba mẹ khi bàn về tiếng Anh cho trẻ mầm non.
Câu hỏi thường gặp
Con học tiếng Anh sớm có làm quên tiếng Việt không?
Với trẻ sống ở Việt Nam, tiếng Việt bao quanh con hằng ngày nên hiếm khi bị quên. Rủi ro thực tế hơn là tiếng Việt thiếu chiều sâu nếu gia đình ít trò chuyện dài, ít đọc truyện. Giữ tiếng Việt là ngôn ngữ chính ở nhà và đọc truyện tiếng Việt mỗi ngày là đủ để phòng.
Ba mẹ Việt có nên áp dụng một người một ngôn ngữ không?
Chỉ nên khi trong nhà có người dùng tiếng Anh thật sự thành thạo và thoải mái. Nếu cả ba mẹ đều chưa vững, ép một người nói tiếng Anh với con làm trò chuyện giữa hai người nghèo đi. Cách chia theo thời gian và hoạt động thường hợp hơn với đa số gia đình Việt.
Trẻ dùng từ tiếng Anh thay từ tiếng Việt có sao không?
Thỉnh thoảng thì bình thường, nhất là với từ con học ở lớp tiếng Anh trước. Ba mẹ đáp lại bằng câu tiếng Việt đầy đủ có chứa từ tương ứng, không chê và không bắt nói lại. Chỉ cần điều chỉnh khi việc này tăng lên rõ rệt và con ngại nói tiếng Việt.
Nên dạy con đọc chữ tiếng Việt hay tiếng Anh trước?
Với trẻ sẽ vào lớp 1 ở trường Việt Nam, việc học đọc chính thức sẽ bằng tiếng Việt. Ở tuổi mầm non, cả hai chỉ nên ở mức làm quen nhẹ nhàng qua sách tranh, không ép đọc, không ép viết. Đọc truyện tiếng Việt cho con nghe là nền quan trọng cho việc học đọc sau này.
Song ngữ có làm trẻ chậm nói không?
Các nghiên cứu không cho thấy song ngữ gây chậm nói. Trẻ song ngữ có thể có vốn từ mỗi ngôn ngữ ít hơn trẻ đơn ngữ ở một số giai đoạn, nhưng khi cộng vốn từ của cả hai ngôn ngữ thì thường không kém. Nếu con chậm ở cả hai ngôn ngữ, nên gặp chuyên gia để được đánh giá.
Ông bà ở xa thì giữ tiếng Việt cho con thế nào?
Gọi video với ông bà đều đặn, nhờ ông bà kể chuyện, đọc thơ, hát ru qua cuộc gọi. Ba mẹ kể cho con nghe chuyện quê, chuyện họ hàng, giữ các dịp lễ Tết trong gia đình nhỏ. Đọc truyện tiếng Việt mỗi tối vẫn là việc quan trọng nhất.
