TPR (Total Physical Response, phản hồi toàn thân) là phương pháp dạy ngoại ngữ trong đó người học nghe lệnh bằng ngôn ngữ mới và làm theo bằng cơ thể, trước khi phải nói. Phương pháp do nhà tâm lý học người Mỹ James Asher phát triển từ khoảng cuối thập niên 1960. Với trẻ mầm non, TPR hợp vì trẻ vốn học bằng vận động, và vì nó cho trẻ hiểu tiếng Anh mà không bị ép nói khi chưa sẵn sàng.
Ba mẹ có thể đã thấy TPR mà không biết tên: cô nói "Jump!" và cả lớp nhảy, cô nói "Touch your nose" và mọi bàn tay chạm mũi. Trông đơn giản, nhưng đằng sau là một lập luận rõ ràng về cách trẻ học ngôn ngữ đầu tiên, cùng một số bằng chứng về vai trò của hành động đối với trí nhớ.
Bài viết giải thích TPR ra đời từ quan sát nào, vì sao cơ thể giúp nhớ ngôn ngữ, một hoạt động TPR chuẩn diễn ra theo những bước nào, TPR dạy tốt điều gì và kém ở điều gì, biến thể kể chuyện của nó, những lỗi hay gặp khi đem vào lớp mầm non, và cách nhận ra TPR khi đi dự giờ.
TPR ra đời từ quan sát nào?
James Asher, giảng dạy tâm lý học tại Đại học Bang San Jose (California), bắt đầu từ một câu hỏi: vì sao trẻ nhỏ học tiếng mẹ đẻ gần như ai cũng thành công, trong khi người lớn học ngoại ngữ ở trường thì phần lớn bỏ cuộc. Ông để ý rằng trong những năm đầu đời, trẻ nghe vô số câu mệnh lệnh từ người lớn, như "nhìn mẹ này", "đưa bố cái cốc", "ngồi xuống", và đáp lại bằng hành động rất lâu trước khi nói được những câu ấy.
Từ đó Asher đề xuất ba ý chính. Một, hiểu đi trước nói: người học nên được nghe và hiểu nhiều trước khi bị yêu cầu nói. Hai, hiểu được hình thành tốt khi gắn với chuyển động của cơ thể. Ba, không nên ép người học nói; khi đã hiểu đủ, lời nói sẽ tự xuất hiện. Ý thứ ba trùng với điều mà nhiều nhà nghiên cứu sau này gọi là giai đoạn im lặng ở người học ngôn ngữ thứ hai.
Asher viết về phương pháp trong nhiều bài báo và trong cuốn sách nổi tiếng Learning Another Language Through Actions. Ban đầu TPR được thử với người học ở nhiều lứa tuổi, kể cả người lớn, nhưng chính ở lớp trẻ nhỏ nó trở nên phổ biến nhất, vì trẻ mầm non không cần được thuyết phục mới chịu nhảy, vỗ tay hay giả làm con mèo.
Vì sao vận động cơ thể giúp trẻ nhớ ngôn ngữ?
Lời giải thích đầu tiên đến từ chính Asher: ông cho rằng ngôn ngữ đi qua kênh vận động ít gây căng thẳng hơn, và trẻ được tham gia ngay mà không phải chờ đến khi biết nói. Đây là một lập luận hợp lý nhưng mang tính lý thuyết của người sáng lập. Bằng chứng thuyết phục hơn đến từ các nghiên cứu về trí nhớ.
Trong tâm lý học nhận thức có hiện tượng thường được gọi là hiệu ứng thực hiện (enactment effect): người ta nhớ một câu hành động như "gõ lên bàn" tốt hơn khi tự làm hành động đó so với khi chỉ nghe hoặc đọc. Nhà tâm lý học Đức Johannes Engelkamp và nhiều nhóm khác đã nghiên cứu hiện tượng này trong nhiều năm. Các nghiên cứu về học từ vựng ngoại ngữ kèm cử chỉ cũng cho kết quả theo hướng tương tự: từ đi kèm một cử chỉ có nghĩa thường được nhớ lâu hơn từ chỉ nghe.
Với trẻ mầm non còn một lý do rất đời thường: trẻ cần vận động. Một lớp bắt trẻ ngồi yên lâu sẽ mất sự chú ý của trẻ, và trẻ không chú ý thì không học gì cả. TPR biến nhu cầu vận động thành chính hoạt động học. Ngoài ra, nó cho giáo viên một công cụ kiểm tra hiểu bài không gây áp lực: chỉ cần nhìn xem trẻ có làm đúng động tác hay không, không ai phải đứng lên trả lời.
Cần giữ mức chừng mực: hiệu ứng nhớ tốt hơn khi có hành động là có thật, nhưng không có nghĩa mọi thứ đều nên dạy bằng động tác, và không có nghĩa TPR một mình là đủ để trẻ nói được tiếng Anh.
Một hoạt động TPR chuẩn diễn ra theo những bước nào?
Một chuỗi TPR cho trẻ mầm non thường đi qua các bước dưới đây, có thể trong một buổi hoặc trải qua vài buổi tuỳ độ khó của nhóm lệnh:
- Chọn một nhóm lệnh nhỏ. Ba đến năm lệnh cùng chủ đề, ví dụ "stand up, sit down, jump, turn around", hoặc các bộ phận cơ thể "touch your head, touch your knees".
- Giáo viên nói và làm mẫu. Nói rõ, làm động tác dứt khoát, lặp vài lần. Trẻ chỉ cần nhìn và nghe.
- Cả lớp làm cùng giáo viên. Giáo viên vẫn làm động tác khi nói, trẻ làm theo. Lúc này trẻ có thể chỉ đang bắt chước hình, chưa chắc đã hiểu lời.
- Giáo viên chỉ nói, không làm. Đây là bước kiểm tra hiểu thật. Nếu trẻ vẫn làm đúng khi cô đứng yên, trẻ đã nối được âm thanh với nghĩa.
- Đảo thứ tự và chơi với tốc độ. Nói nhanh, nói chậm, nói thì thầm, ghép hai lệnh "jump and clap". Trẻ thích cảm giác bị "bẫy" nhẹ nhàng và cười rất nhiều ở bước này.
- Ghép lệnh mới vào lệnh cũ. Mỗi lần thêm một hai lệnh mới, giữ lại lệnh đã quen để trẻ luôn có chỗ thành công.
- Trẻ làm người ra lệnh. Khi trẻ sẵn sàng, mời một bạn đứng lên nói lệnh cho cả lớp làm. Đây là lúc lời nói xuất hiện, và nó xuất hiện tự nguyện.
Bước 4 là bước nhiều lớp bỏ qua. Nếu giáo viên luôn làm mẫu khi nói, trẻ có thể làm đúng hết mà vẫn không hiểu một từ nào, chỉ đang nhìn theo cô.
TPR dạy tốt điều gì và kém ở điều gì?
Phương pháp nào cũng có vùng mạnh và vùng yếu. Hiểu rõ giới hạn của TPR giúp ba mẹ không kỳ vọng sai, và giúp giáo viên biết lúc nào phải chuyển sang kỹ thuật khác:
| Loại ngôn ngữ | TPR có hợp không | Lý do |
|---|---|---|
| Động từ hành động (jump, run, clap, open, give) | Rất hợp | Diễn được ngay bằng cơ thể |
| Bộ phận cơ thể, đồ vật trong lớp | Rất hợp | Chạm, chỉ, cầm được |
| Tính từ chỉ cảm giác, kích thước, tốc độ (big, small, slow, fast, happy, sad) | Hợp | Diễn tả bằng dáng điệu, nét mặt, tốc độ |
| Từ chỉ vị trí (in, on, under, behind) | Hợp | Đặt đồ vật, tự đứng vào vị trí |
| Câu hỏi và trả lời trong hội thoại | Hạn chế | Hội thoại cần lượt lời, TPR chủ yếu là lệnh một chiều |
| Kể lại sự việc, mô tả dài | Kém | Cần ngôn ngữ nối câu, thời gian, nguyên nhân |
| Khái niệm trừu tượng (because, maybe, yesterday) | Kém | Khó diễn bằng một động tác rõ nghĩa |
Vì vậy TPR thường được dùng nhiều ở giai đoạn đầu và ở trẻ nhỏ tuổi, rồi dần nhường chỗ cho kể chuyện, đóng vai và hội thoại khi trẻ lớn hơn. Trong lớp khai phóng, TPR là một công cụ trong hộp đồ nghề chứ không phải cả hộp.
TPR kể chuyện và các biến thể dùng ở lớp mầm non
Từ cuối thập niên 1980, giáo viên tiếng Tây Ban Nha người Mỹ Blaine Ray phát triển một hướng mở rộng gọi là TPRS, ban đầu là TPR Storytelling, về sau được giải thích thành "dạy năng lực qua đọc và kể chuyện". Ý tưởng là đưa ngôn ngữ đã học qua động tác vào một câu chuyện ngắn, giáo viên kể và hỏi, người học góp ý tưởng cho câu chuyện. TPRS chủ yếu được dùng với học sinh lớn hơn, nhưng tinh thần của nó rất gần lớp mầm non: nối từng lệnh rời thành một mạch có ý nghĩa.
Ở lớp mầm non, các biến thể quen thuộc gồm: bài hát có động tác, nơi mỗi câu hát đi kèm một cử chỉ; trò "Simon says", trẻ chỉ làm theo khi lệnh bắt đầu bằng "Simon says", rèn nghe kỹ từng từ; câu chuyện vận động, cô kể chuyện đi rừng và cả lớp bước nhẹ, lội nước, trèo cây theo lời kể; và trò làm tượng, nhạc dừng thì cô gọi một con vật và trẻ đứng yên trong dáng con vật ấy.
Điểm chung của các biến thể là cơ thể vẫn làm cầu nối nghĩa, nhưng ngôn ngữ trẻ gặp đã phong phú hơn những lệnh đơn lẻ: có trình tự, có nhân vật, có cảm xúc. Đây là cách để TPR không dừng ở mức "cả lớp nhảy theo cô" mà dẫn sang câu chuyện và hội thoại.
Một ví dụ dễ hình dung: sau khi trẻ đã quen nhóm lệnh "walk, stop, look, listen, run", giáo viên kể chuyện một chú mèo con đi tìm mẹ trong vườn. Chú mèo đi chậm, dừng lại, nhìn quanh, nghe tiếng động, rồi chạy thật nhanh về phía tiếng mẹ gọi. Mỗi câu kể là một lệnh trẻ đã biết, nay nằm trong một mạch có mở đầu và kết thúc, có hồi hộp và có niềm vui khi gặp lại mẹ. Lần kể thứ hai, giáo viên để trẻ đoán chú mèo sẽ làm gì tiếp theo.
Những lỗi hay gặp khi áp dụng TPR với trẻ nhỏ
Dạy quá nhiều lệnh một lúc. Mười lệnh mới trong một buổi làm trẻ rối và chỉ còn bắt chước bạn bên cạnh. Nhóm nhỏ, lặp nhiều, thêm từ từ hiệu quả hơn.
Luôn làm mẫu khi nói. Như đã nói ở phần các bước, thiếu bước giáo viên đứng yên chỉ nói thì không biết trẻ có hiểu thật hay không.
Biến TPR thành cuộc thi loại trừ. Trò "ai làm sai thì ngồi xuống" khiến những trẻ cần luyện nhất lại phải ngồi ngoài sớm nhất. Với trẻ mầm non, nên để mọi trẻ ở lại trong trò chơi.
Dùng TPR cả buổi. Hoạt động liên tục làm trẻ quá hưng phấn hoặc mệt. TPR hợp làm phần khởi động, phần chuyển tiếp giữa hai hoạt động ngồi, hoặc phần giới thiệu từ mới, rồi nên đổi nhịp.
Động tác không nhất quán. Hôm nay "jump" là nhảy tại chỗ, hôm sau là nhảy về phía trước, hôm sau nữa cô lại vẫy tay. Trẻ cần động tác ổn định để nối với từ, nhất là ở giai đoạn đầu.
Bắt trẻ nói ngay. Đi ngược lại chính nguyên lý của TPR. Trẻ làm đúng động tác là đã tham gia đầy đủ; lời nói sẽ đến khi trẻ được mời làm người ra lệnh và thấy mình sẵn sàng.
Ba mẹ nhận ra TPR khi dự giờ như thế nào?
Trong một buổi học thử, ba mẹ thấy TPR khi cả lớp cùng đứng dậy làm động tác theo lời giáo viên, thường vào đầu buổi hoặc giữa hai hoạt động ngồi. Điều đáng để ý không phải trẻ có làm theo hay không, mà là giáo viên có lúc nào chỉ nói mà không làm mẫu, và trẻ có làm đúng trong lúc ấy hay không. Nếu có, trẻ đang thật sự hiểu tiếng Anh.
Ba mẹ cũng có thể để ý xem trẻ có được làm người ra lệnh không, giáo viên có thêm lệnh mới vào lệnh cũ không, và trẻ nhút nhát có được tham gia bằng động tác mà không bị gọi tên nói. Một lớp dùng TPR tốt thường rộn ràng nhưng không hỗn loạn: trẻ cười nhiều, nhưng vẫn dừng lại nghe khi cô bắt đầu nói.
Ở nhà, ba mẹ không cần học phương pháp mới vẫn chơi được tinh thần TPR: chọn vài lệnh trẻ đã quen ở lớp, nói cho trẻ làm, rồi đổi vai để trẻ ra lệnh cho ba mẹ làm. Đa số trẻ rất thích được "điều khiển" người lớn bằng tiếng Anh. Phản hồi toàn thân là một trong những công cụ quen thuộc ở các lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School, và ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để dự một buổi học thử cùng con.
Câu hỏi thường gặp
TPR có dùng được cho trẻ 2 tuổi không?
Được, và thường là một trong những cách hợp nhất với tuổi này. Với trẻ 2 tuổi, lệnh cần rất ngắn, động tác đơn giản, và người lớn làm cùng trẻ nhiều hơn. Trẻ có thể chỉ quan sát trong vài buổi đầu; đó vẫn là tham gia, không cần thúc trẻ đứng lên.
Con làm theo lệnh rất giỏi nhưng không nói, có đáng lo không?
Thường là không. Hiểu đi trước nói là trình tự bình thường, và TPR được thiết kế dựa đúng trên trình tự đó. Nhiều trẻ có giai đoạn chỉ nghe và làm khá dài trước khi tự nói. Nếu ba mẹ thấy con chậm cả tiếng Việt, nên trao đổi với chuyên gia về phát triển ngôn ngữ.
TPR có lỗi thời không, vì phương pháp đã có từ lâu?
Tuổi đời của phương pháp không quyết định giá trị của nó. TPR không còn được dùng như một phương pháp duy nhất, nhưng nguyên lý hiểu trước nói và gắn ngôn ngữ với hành động vẫn được dùng rộng rãi trong lớp trẻ nhỏ, thường kết hợp với kể chuyện, bài hát và đóng vai.
Simon says có phải là TPR không?
Simon says là một trò chơi dân gian của trẻ em nói tiếng Anh, có trước TPR, nhưng rất hợp với tinh thần TPR vì trẻ nghe lệnh và làm bằng cơ thể. Điểm cộng của trò này là rèn nghe kỹ, vì trẻ phải phân biệt câu có "Simon says" và câu không có.
Ở nhà không gian hẹp thì có chơi TPR được không?
Được. Nhiều lệnh làm được khi ngồi: chạm mũi, vỗ tay, nhắm mắt, giơ tay trái, đưa cái thìa. Ba mẹ có thể gắn TPR vào việc nhà như "put the socks in the basket" hay "give me the blue cup", vừa có ngôn ngữ vừa có việc thật để làm.
Ba mẹ phát âm chưa chuẩn có nên chơi TPR với con không?
Có thể chơi với những lệnh ngắn ba mẹ đã quen, trẻ vẫn nhận được lợi ích từ việc nghe và làm. Trẻ còn nghe giọng chuẩn ở lớp và từ bài hát. Điều quan trọng hơn phát âm hoàn hảo là trò chơi vui và đều đặn.
