Trò chơi tiếng Anh tại nhà tốt nhất cho trẻ 2–6 tuổi là những trò ngắn, luật đơn giản, lặp lại vài câu tiếng Anh quen và có vận động hoặc đồ vật thật: nhảy theo lệnh, tìm đồ giấu, chơi bán hàng, đoán đồ trong túi. Không cần đồ chơi đắt tiền, chỉ cần đồ có sẵn trong nhà và một người lớn chịu chơi cùng.
Trò chơi là cách trẻ mầm non học mọi thứ, không riêng gì ngôn ngữ. Khi chơi, trẻ chú ý, cười, lặp lại hành động nhiều lần mà không thấy chán, và những câu tiếng Anh đi kèm trò chơi được nghe đúng lúc, đúng ngữ cảnh.
Bài này nêu đặc điểm của một trò chơi tiếng Anh hợp với nhà, giới thiệu bốn nhóm trò chơi, bảng gợi ý theo tuổi, và cách chơi để con muốn chơi lại thay vì thấy như đang bị kiểm tra.
Một trò chơi tiếng Anh ở nhà cần những gì?
Không phải trò chơi nào cũng hợp để chơi bằng tiếng Anh với trẻ nhỏ ở nhà. Những trò phát huy tốt thường có các đặc điểm sau:
- Luật giải thích được bằng làm mẫu: con hiểu cách chơi khi nhìn ba mẹ làm một lượt, không cần giải thích dài bằng lời.
- Lặp lại một vài câu: mỗi lượt chơi dùng lại cùng một mẫu câu, như "Where is the…?" hay "Touch your…". Lặp lại là cách trẻ học.
- Có hành động hoặc đồ vật thật: câu tiếng Anh gắn với việc nhảy, chạy, cầm, chỉ, nên con hiểu nghĩa mà không cần dịch.
- Ngắn: một lượt kéo dài vài chục giây, cả trò khoảng năm đến mười phút, dừng khi con còn hào hứng.
- Con được dẫn trò: sau vài lượt, con đổi vai làm người ra lệnh hoặc người giấu đồ. Đổi vai là lúc con tự nói tiếng Anh.
- Không loại người, không thua cuộc gay gắt: trẻ mầm non dễ buồn khi bị loại; trò chơi tốt cho mọi người chơi tiếp.
Các nhà nghiên cứu về học qua chơi như Kathy Hirsh-Pasek và Roberta Golinkoff phân biệt chơi tự do, chơi có hướng dẫn (guided play) và hoạt động do người lớn chỉ đạo hoàn toàn. Trò chơi tiếng Anh ở nhà nằm ở giữa: người lớn gợi ý trò và mẫu câu, còn trẻ có quyền lựa chọn, dẫn dắt và vui chơi thật. Họ cho rằng kiểu chơi có hướng dẫn này giúp trẻ học có mục tiêu mà vẫn giữ được sự hứng thú.
Trò chơi vận động: nghe lệnh rồi làm
Simon says (Simon bảo). Người dẫn nói "Simon says touch your nose" thì mọi người chạm mũi; nếu chỉ nói "Touch your nose" mà không có "Simon says" thì đứng yên. Với trẻ ba, bốn tuổi, ba mẹ bỏ phần "bẫy" và chỉ chơi phần làm theo lệnh. Từ năm tuổi, thêm phần bẫy để con tập nghe kỹ. Trò này dạy tên bộ phận cơ thể và động từ như touch, jump, clap, turn around.
Freeze dance (nhảy rồi đứng hình). Bật một bài hát tiếng Anh, cả nhà nhảy; ba mẹ dừng nhạc và hô "Freeze!" thì mọi người đứng yên. Biến thể: khi dừng, ba mẹ hô "Freeze like a cat!", "Freeze like a tree!" để con tạo dáng. Trò này giúp con nghe từ trong câu và rất hợp để xả năng lượng sau giờ ngồi lâu.
Đèn đỏ, đèn xanh (Red light, green light). Con đứng ở đầu phòng, ba mẹ ở cuối. Ba mẹ nói "Green light" thì con đi tới, "Red light" thì dừng. Thêm "Yellow light" là đi chậm. Trò này hợp với nhà có hành lang dài hoặc sân nhỏ, và dạy luôn ý nghĩa đèn giao thông.
Ném bóng gọi tên. Ba mẹ và con ngồi đối diện, lăn hoặc ném nhẹ quả bóng mềm. Mỗi lần bắt bóng, người bắt nói một từ theo chủ đề: một màu, một con vật, một món ăn. Trẻ nhỏ chưa nói được thì ba mẹ nói hộ, con chỉ cần bắt bóng. Trò này chậm hơn, hợp lúc con đã hơi mệt.
Trò chơi với đồ vật: tìm, đoán, sắp xếp
Túi bí mật (Mystery bag). Cho vài đồ vật quen vào một túi vải: quả bóng, cái thìa, con vịt nhựa, quả cam. Con thò tay vào sờ, đoán rồi lấy ra. Ba mẹ hỏi "What is it?" và nói tên đồ vật khi con lấy ra. Với trẻ lớn hơn, thêm câu tả như "It is round. It is soft." trước khi con đoán.
Giấu đồ (Hide and find). Ba mẹ giấu một con thú bông trong phòng, hỏi "Where is the teddy?". Con đi tìm, ba mẹ gợi ý "Hot, hot!" khi con đến gần, "Cold, cold!" khi con đi xa. Khi tìm thấy, dùng từ chỉ vị trí: "It is under the table!", "It is behind the door!". Đây là cách học giới từ tự nhiên mà không cần giải thích.
Mình thấy gì nào (I spy). Bản cho trẻ mầm non dùng màu thay vì chữ cái: "I spy with my little eye something red". Con nhìn quanh và chỉ vào đồ màu đỏ. Từ năm, sáu tuổi, khi con đã làm quen âm đầu ở lớp, có thể đổi sang "something that begins with b", nhưng chỉ khi con thích.
Phân loại vào rổ. Đặt hai ba cái rổ, trộn đồ chơi nhiều màu hoặc nhiều loại, nhờ con "Put the red ones here", "Put the animals here". Vừa là trò chơi, vừa là việc dọn dẹp, và luyện kỹ năng phân loại mà chương trình mầm non nào cũng chú trọng.
Trò chơi đóng vai: bán hàng, bác sĩ, nấu ăn
Từ khoảng ba tuổi, trẻ bắt đầu thích chơi giả vờ: làm cô bán hàng, làm bác sĩ, nấu ăn cho búp bê. Đây là loại trò chơi giàu ngôn ngữ nhất, vì mỗi vai có những câu nói riêng, lặp đi lặp lại. Nhà tâm lý học Lev Vygotsky cho rằng trong chơi đóng vai, trẻ hành xử "cao hơn một cái đầu" so với bình thường, vì phải tuân theo luật của vai mình đóng. Với ngôn ngữ, điều đó nghĩa là trẻ sẵn lòng dùng những câu chưa quen, vì "cô bán hàng phải nói như vậy".
Trò bán hàng là dễ bắt đầu nhất. Bày vài quả trái cây, hộp sữa, gói bánh lên bàn. Con làm người bán, ba mẹ làm khách: "Hello! Can I have an apple, please?", "Here you are", "Thank you, bye bye!". Sau vài lượt, đổi vai. Không cần tiền thật, có thể dùng nắp chai làm tiền. Trò bác sĩ thì dùng câu "What is wrong?", "My tummy hurts", "Open your mouth", "Take a rest". Trò nấu ăn thì "Let’s cook", "Cut the carrot", "Stir, stir, stir", "Yummy soup!".
Đóng vai còn hợp với những chuyện con đang trải qua. Sắp đi khám răng, cả nhà chơi trò nha sĩ: "Open wide", "Count your teeth: one, two, three". Sắp đi máy bay về quê, chơi trò lên máy bay: "Fasten your seatbelt", "Bye bye, city!". Trò chơi giúp con chuẩn bị tâm lý cho trải nghiệm mới, và những câu tiếng Anh đi kèm có thêm một ngữ cảnh thật để bám vào. Với trẻ năm, sáu tuổi, ba mẹ thêm một tình huống nhỏ vào câu chuyện, như "Oh no, the shop has no apples!", để con nghĩ cách giải quyết và nói nhiều hơn.
Ba mẹ nên giữ vai của mình bằng tiếng Anh ở những câu chính, nhưng để con thoải mái trộn tiếng Việt. Khi con nói "Con muốn bán chuối", ba mẹ đáp trong vai khách: "Oh, bananas! Two bananas, please." Con nghe được câu tiếng Anh đúng ngay sau ý mình vừa nói, đó là cách học rất hiệu quả. Một bộ đồ chơi đóng vai đơn giản dùng được nhiều tháng, mỗi lần chỉ thêm một vài câu mới.
Chọn trò chơi theo tuổi
Cùng một trò, cách chơi thay đổi theo tuổi. Bảng dưới gợi ý mức vừa sức, ba mẹ quan sát con để điều chỉnh, vì trẻ cùng tuổi có thể khác nhau nhiều:
| Độ tuổi | Trò chơi hợp | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Làm theo lệnh đơn (jump, clap), túi bí mật với ba bốn đồ, giấu đồ trong tầm nhìn | Mỗi lượt một từ khoá, ba mẹ làm mẫu cùng lúc, không đòi con nói |
| 3–4 tuổi | Freeze dance, giấu đồ khắp phòng, bán hàng với hai ba câu, phân loại theo màu | Thêm câu hỏi ngắn "Where is…?", cho con đổi vai giấu đồ |
| 4–5 tuổi | Simon says bản đơn giản, đèn đỏ đèn xanh, bác sĩ, I spy theo màu | Thêm từ chỉ vị trí, mô tả đồ vật, để con ra lệnh cho ba mẹ |
| 5–6 tuổi | Simon says có bẫy, I spy theo âm đầu, đóng vai có cốt truyện ngắn, đoán đồ qua mô tả | Mời con nói câu dài hơn, nhưng không bắt buộc; con trộn tiếng Việt vẫn chơi tiếp |
Bảng chỉ để tham khảo. Có những bé ba tuổi chơi Simon says rất giỏi, có bé năm tuổi vẫn thích túi bí mật hơn mọi trò. Ba mẹ đi theo con: con thích trò nào thì chơi trò đó nhiều lần, chỉ thêm độ khó khi con có vẻ đã thuộc và bắt đầu chán.
Trò chơi khi chờ đợi và trên đường
Những lúc chờ đợi, như chờ khám bệnh, chờ món ở quán ăn, ngồi trên xe đi về quê, là lúc trẻ dễ cáu và ba mẹ dễ đưa điện thoại cho con. Một vài trò chơi miệng ngắn bằng tiếng Anh giúp lấp khoảng thời gian này mà không cần màn hình.
Trò đếm: "How many red cars?" khi ngồi trên ô tô nhìn ra đường, hoặc đếm số người ngồi chờ, số cái ghế. Trò màu: ba mẹ nói một màu, con tìm đồ có màu đó quanh mình. Trò âm thanh con vật: ba mẹ nói "What does the cow say?", con kêu "Moo!", rồi đổi lại con hỏi ba mẹ. Trò ngón tay: những bài hát có động tác tay như các bài về năm chú khỉ hay con nhện leo ống nước, hát nhỏ được ở nơi công cộng.
Những trò này không cần chuẩn bị gì, nên ba mẹ dễ nhớ để dùng. Ba mẹ có thể chọn trước hai ba trò "bỏ túi" và dùng đi dùng lại. Khi con đã quen, con sẽ tự đề nghị "Mẹ ơi chơi đếm xe đi", và lúc đó trò chơi đã thành của con. Ở nơi công cộng, ba mẹ nhớ giữ giọng nhỏ, không để trò chơi làm phiền người xung quanh. Khi con đã mệt hoặc buồn ngủ, một bài hát ru khe khẽ hợp hơn mọi trò chơi.
Chơi sao cho con muốn chơi lại
Điều làm hỏng trò chơi tiếng Anh nhanh nhất là biến nó thành bài kiểm tra trá hình. Khi mỗi lượt chơi đều kết thúc bằng "Con nói lại xem nào", "Sai rồi, phải là…", trẻ nhận ra ngay rằng đây không phải là chơi. Ba mẹ nên để con thành công thường xuyên: chọn trò con làm được, gợi ý khi con bí, và cười thật lòng khi cả nhà cùng làm sai.
Một nguyên tắc nữa là để con dẫn. Khi con muốn đổi luật, như nhảy lò cò thay vì nhảy hai chân, hay giấu đồ ở chỗ "không ai tìm được", ba mẹ cứ đồng ý. Trẻ được làm chủ trò chơi thì hào hứng hơn, và thường tự nói nhiều hơn để giải thích luật mới, dù bằng tiếng Việt hay tiếng Anh.
Cuối cùng, dừng khi đang vui. Ba mẹ nhận ra dấu hiệu con bắt đầu mất tập trung, như nhìn đi chỗ khác, nằm lăn ra, nói linh tinh, thì kết thúc bằng một câu quen "Game over! Good job!" và chuyển sang việc khác. Lần sau con sẽ nhớ trò chơi như một điều vui và muốn chơi lại. Học qua chơi, với trò chơi thật sự là trò chơi, cũng là cách các lớp tiếng Anh khai phóng của Global Star English tổ chức phần lớn thời gian trên lớp cho trẻ mầm non.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ không biết luật trò chơi tiếng Anh thì học ở đâu?
Phần lớn trò chơi trong bài là trò chơi dân gian quen thuộc, chỉ đổi lời sang tiếng Anh. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên con đang chơi trò gì trên lớp để chơi lại ở nhà. Các trò như Simon says hay Freeze dance rất phổ biến, cách chơi đơn giản, làm mẫu một lần là con hiểu.
Có cần mua đồ chơi giáo dục tiếng Anh không?
Không cần. Đồ có sẵn trong nhà như trái cây, chén bát, thú bông, hộp giấy, quả bóng đủ cho hầu hết trò chơi. Đồ thật còn giúp con học từ vựng chắc hơn đồ chơi in hình. Nếu mua, nên chọn đồ chơi mở như khối gỗ, bộ nấu ăn, dùng được cho nhiều trò.
Con chỉ nói tiếng Việt khi chơi thì có nên dừng trò không?
Không nên. Con trộn tiếng Việt là bình thường ở tuổi mầm non. Ba mẹ cứ giữ những câu chính bằng tiếng Anh và đáp lại ý của con bằng câu tiếng Anh ngắn. Con vẫn đang nghe và hiểu, việc nói sẽ đến dần khi con thấy thoải mái.
Trò chơi tiếng Anh ở nhà nên kéo dài bao lâu?
Khoảng năm đến mười phút cho một trò là vừa với trẻ mầm non. Trẻ hai ba tuổi có thể chỉ chơi được vài phút. Nên dừng khi con còn vui, đừng chờ đến lúc con chán hay mệt, để lần sau con vẫn muốn chơi lại.
Có nên cho con thắng mọi lần không?
Với trẻ hai đến bốn tuổi, các trò chơi trong bài thường không cần thắng thua. Với trẻ năm sáu tuổi, có thể chơi trò có người thắng, nhưng nên luân phiên và khen cách chơi hơn là kết quả. Mục đích là con vui, nghe và dùng tiếng Anh, không phải luyện tính hơn thua.
Anh chị em khác tuổi chơi chung trò tiếng Anh được không?
Được, và thường rất vui. Anh chị lớn làm người dẫn trò hoặc ra lệnh, em nhỏ làm theo. Ba mẹ để ý chọn trò cả hai cùng tham gia được, như Freeze dance hay giấu đồ, và đừng để anh chị sửa lỗi em quá nhiều.
