Ông bà chăm cháu học tiếng Anh: ông bà giúp được gì khi không biết tiếng Anh

Ông bà không biết tiếng Anh vẫn giúp cháu học tiếng Anh theo những cách rất thật: đưa đón cháu đi học đều, giữ một bài hát quen mỗi ngày, làm "học trò" để cháu dạy lại, khen cháu dám thử, và quan trọng không kém là giữ cho tiếng Việt của cháu giàu có. Ông bà không cần dạy; ông bà cần cùng cả nhà đi một hướng.

Ở nhiều gia đình TP.HCM, nhất là gia đình ba mẹ cùng đi làm, ông bà là người ở cạnh cháu nhiều giờ nhất trong ngày: đưa đón, cho ăn, trông giờ chiều. Vì thế, cách ông bà nhìn chuyện học tiếng Anh ảnh hưởng không nhỏ đến cảm xúc của cháu với ngôn ngữ mới.

Bài này dành cho ba mẹ muốn cùng ông bà bàn cách đồng hành, và cho chính ông bà muốn biết mình giúp được gì: những điều cả nhà nên thống nhất, việc nhỏ ông bà làm được, các tình huống hay gặp, và vai trò đặc biệt của ông bà với tiếng Việt.

Ông bà giúp được gì khi không biết tiếng Anh?

Nhiều ông bà ngại chuyện tiếng Anh của cháu vì nghĩ mình "không biết gì nên không giúp được gì". Thực ra, những việc quan trọng nhất ông bà làm được không đòi hỏi biết tiếng Anh. Thứ nhất là sự đều đặn: ông bà đưa cháu đi học đúng giờ, không cho nghỉ vô cớ, giữ nếp sinh hoạt ổn định. Trẻ mầm non tiến bộ nhờ tiếp xúc đều, và sự đều đặn ấy nhiều khi nằm trong tay người đưa đón.

Thứ hai là thái độ. Khi ông bà vui vẻ hỏi "Hôm nay cô dạy con bài gì?", khen "Con hát hay quá, bà nghe không hiểu mà vẫn thấy vui", cháu cảm nhận được rằng việc học của mình được người thân quan tâm và trân trọng. Ngược lại, những câu như "Học tiếng Tây làm gì cho mệt" hay "Nói tiếng Anh gì nghe như vẹt", dù nói đùa, cũng có thể làm cháu ngại.

Thứ ba là sự có mặt. Ông bà ngồi nghe cháu hát lại bài ở lớp, xem cháu làm động tác, vỗ tay theo. Trẻ nhỏ cần khán giả, và ông bà là khán giả kiên nhẫn nhất trong nhà. Những phút ngồi nghe đó cho cháu cơ hội ôn lại bài một cách tự nhiên, không phải vì ai bắt mà vì cháu muốn khoe.

Cả nhà nên thống nhất những điều gì?

Trẻ dễ rối khi mỗi người lớn trong nhà một cách. Trước khi ông bà nhận phần chăm cháu buổi chiều, ba mẹ nên ngồi lại cùng ông bà thống nhất vài điều cốt lõi:

• Không ép cháu nói tiếng Anh cho người khác nghe. Khách đến chơi, họ hàng hỏi "Cháu học tiếng Anh rồi, nói gì nghe coi", cả nhà cùng nhẹ nhàng gạt đi nếu cháu không muốn.
• Không hỏi bài như kiểm tra. Hỏi "Hôm nay con chơi gì vui?" thay vì "Con mèo tiếng Anh là gì, nói bà nghe".
• Không so sánh cháu với anh chị em hay con nhà hàng xóm. Mỗi trẻ học ngôn ngữ theo nhịp riêng.
• Luật màn hình chung. Thời gian xem điện thoại, tivi của cháu theo cùng một mức dù ở với ba mẹ hay ông bà. Video tiếng Anh cũng tính vào thời gian này.
• Một bài hát chung của cả nhà. Chọn một bài cháu đang học, ba mẹ gửi bản ghi âm cho ông bà, ông bà mở mỗi chiều.
• Tiếng Việt ở nhà ông bà là tiếng Việt đầy đủ. Ông bà cứ nói chuyện, kể chuyện bằng tiếng Việt tự nhiên, không cần chen tiếng Anh.

Cuộc trò chuyện này nên diễn ra nhẹ nhàng, tôn trọng kinh nghiệm nuôi con của ông bà. Ba mẹ giải thích lý do của từng điều, ví dụ vì sao không nên ép cháu nói trước khách: trẻ bị ép dễ ngại và từ chối nói luôn cả khi ở lớp. Khi hiểu lý do, ông bà thường là người giữ nguyên tắc rất tốt.

Việc nhỏ ông bà làm được mỗi ngày

Một việc rất hiệu quả là để cháu dạy lại ông bà. Bà hỏi "Con mèo tiếng Anh nói sao, con dạy bà với", cháu nói "Cat", bà nhắc lại, có khi sai, cháu sửa cho bà, cả hai cùng cười. Trẻ được làm thầy thì phải nhớ lại từ, phát âm to, rõ, và cảm thấy mình giỏi. Đây là cách ôn bài mà cháu không thấy là ôn bài. Bà phát âm sai cũng không sao; cháu đã có mẫu chuẩn từ cô giáo.

Việc thứ hai là giữ một khoảnh khắc tiếng Anh nhỏ cố định. Ví dụ, mỗi chiều sau khi đón cháu về, ông mở bài hát tiếng Anh quen, hai ông cháu cùng vỗ tay. Hay mỗi tối trước khi cháu đi ngủ ở nhà bà, bà nói "Good night" mà cháu đã dạy bà. Những nghi thức nhỏ như vậy nối việc ở lớp với việc ở nhà mà không đòi hỏi ông bà học thêm điều gì phức tạp.

Việc thứ ba là ghi nhận và báo lại. Ông bà là người thấy cháu nhiều nhất trong ngày, nên dễ để ý những điều mới: hôm nay cháu tự hát một bài tiếng Anh khi chơi, hôm nay cháu nói "Thank you" khi bà đưa nước. Kể lại cho ba mẹ những khoảnh khắc này giúp ba mẹ biết con đang tiến bộ, và khi ba mẹ khen cháu về điều ông bà kể, cháu thấy cả nhà đều quan tâm.

Ông bà cũng có thể giúp chuẩn bị đồ cho các trò chơi đơn giản: một rổ trái cây thật để cháu gọi tên, một túi vải đựng vài món đồ để chơi đoán đồ. Ông bà không cần biết từ tiếng Anh, chỉ cần để cháu nói và cùng chơi.

Tình huống hay gặp và cách ông bà đáp

Một số tình huống lặp lại ở nhiều gia đình có ông bà chăm cháu. Bảng dưới gợi ý cách đáp nhẹ nhàng, ba mẹ có thể chia sẻ với ông bà:

Ông bà không cần nhớ hết bảng. Nguyên tắc chung chỉ có hai: ghi nhận cố gắng của cháu, và không biến tiếng Anh thành việc phải trình diễn hay bị kiểm tra.

Đừng để màn hình thành người trông cháu

Ông bà chăm cháu cả buổi chiều thường mệt, và điện thoại hay tivi là cách nhanh nhất để cháu ngồi yên. Khi nội dung trên đó là tiếng Anh, nhiều ông bà còn yên tâm rằng cháu đang học. Nhưng như các khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới về thời gian màn hình cho trẻ dưới năm tuổi, mọi loại nội dung đều tính vào giới hạn, và trẻ nhỏ học ngôn ngữ từ video kém hơn nhiều so với từ người thật.

Ba mẹ có thể giúp ông bà bằng cách chuẩn bị sẵn những hoạt động thay thế dễ làm: một thùng đồ chơi xoay vòng mỗi tuần, vài cuốn sách tranh, giấy và bút màu, một quả bóng mềm. Với ông bà khoẻ, đưa cháu ra công viên, ra sân chơi gần nhà cũng là cách giúp cháu vận động và gặp bạn. Khi có những lựa chọn khác, ông bà ít phải dựa vào màn hình.

Nếu gia đình vẫn dùng video trong giờ ông bà trông cháu, nên chọn sẵn vài video ngắn, tắt chế độ tự phát tiếp, và hẹn rõ "xem hai bài thì tắt". Ông bà ngồi cạnh, vỗ tay theo bài hát, hỏi cháu "Con vật gì đó con?", như vậy video có thêm phần tương tác và cháu không bị bỏ một mình với màn hình.

Giữ liên lạc giữa ông bà, ba mẹ và giáo viên

Khi ông bà là người đưa đón, ông bà thường gặp giáo viên nhiều hơn ba mẹ. Những phút ngắn ở cổng lớp là lúc nhận thông tin quý: hôm nay cháu ăn có ngon không, có chuyện gì với bạn không, lớp đang học chủ đề gì. Ba mẹ nên dặn ông bà vài câu đơn giản để hỏi giáo viên, như "Tuần này các cháu học về gì cô?" hay "Hôm nay cháu có vui không?", và báo lại cho ba mẹ buổi tối.

Nếu lớp có giáo viên nước ngoài, ông bà không cần ngại vì không nói được tiếng Anh. Lớp mầm non thường có giáo viên hoặc trợ giảng người Việt cùng phụ trách, ông bà cứ hỏi qua người đó. Thông tin chi tiết hơn về chương trình, ba mẹ nhận trực tiếp qua các kênh liên lạc của lớp và chuyển phần cần thiết cho ông bà, như bài hát của tháng, chủ đề của tuần.

Ba mẹ cũng nên để giáo viên biết hoàn cảnh gia đình: cháu ở với ông bà buổi chiều, ông bà không nói tiếng Anh. Giáo viên sẽ hiểu vì sao những lời nhắn bằng tiếng Anh cần gửi cho ba mẹ, và có thể gợi ý những hoạt động ở nhà vừa sức ông bà. Khi ba bên cùng biết nhau đang làm gì, cháu được đồng hành nhất quán từ lớp về nhà, không bị kéo theo những hướng khác nhau.

Ông bà là kho tiếng Việt của cháu

Khi cả nhà dồn sức cho tiếng Anh, có một nguy cơ ít ai để ý: tiếng Việt của trẻ không được nuôi dưỡng đủ. Cháu vẫn nói tiếng Việt trôi chảy chuyện ăn, chuyện chơi, nhưng dần thiếu những từ để kể một câu chuyện dài, để hiểu lời ông dặn hay câu bà ví von. Ông bà thường là người nhận ra điều này sớm nhất, vì ông bà nói với cháu bằng thứ tiếng Việt giàu hình ảnh hơn lời nói vội của ba mẹ đi làm về.

Ông bà là người giữ những kho tàng tiếng Việt mà trường lớp khó thay thế: đồng dao như "Chi chi chành chành", "Kéo cưa lừa xẻ", ca dao, câu đố, truyện cổ tích, chuyện ngày xưa của gia đình, cách gọi tên cây cối, món ăn, đồ vật cũ. Trẻ nghe những câu chuyện dài, giàu từ ngữ, nhiều nhịp điệu từ ông bà là đang xây vốn ngôn ngữ và hiểu biết về thế giới, nền móng cho cả tiếng Anh sau này.

Vì vậy, ba mẹ nên khuyến khích ông bà cứ kể chuyện, đọc thơ, hát ru bằng tiếng Việt cho cháu, không cần chen tiếng Anh. Hai ngôn ngữ không giành chỗ của nhau; trẻ có tiếng Việt vững thường có nền tốt hơn để học thêm ngôn ngữ thứ hai. Ông bà lo phần tiếng Việt, lớp học lo phần tiếng Anh, ba mẹ nối hai phần lại, đó là cách phân vai mà các giáo viên của Global Star English thường gợi ý khi trò chuyện với những gia đình ba thế hệ.

Câu hỏi thường gặp

Ông bà phát âm tiếng Anh sai có làm cháu nói sai không?

Không đáng lo nếu cháu có nguồn nghe chuẩn từ giáo viên và bản ghi âm. Ông bà nói vài từ để cháu sửa còn giúp cháu ôn bài và tự tin hơn. Ông bà chỉ nên tránh tự dạy từ mới cho cháu bằng cách phát âm đoán.

Ông bà có nên học tiếng Anh cùng cháu không?

Nếu ông bà thích thì rất tốt, học vài từ cháu dạy là đủ vui. Nhưng không bắt buộc. Việc quan trọng hơn của ông bà là giữ nếp đi học đều, khen cháu cố gắng và kể chuyện tiếng Việt cho cháu nghe. Ông bà không cần trở thành người dạy tiếng Anh.

Ông bà và ba mẹ bất đồng về chuyện học tiếng Anh của cháu thì làm sao?

Cả nhà nên ngồi lại thống nhất vài nguyên tắc cốt lõi, ba mẹ giải thích lý do, lắng nghe lo lắng của ông bà. Không nên tranh luận trước mặt cháu. Nếu cần, ba mẹ có thể mời ông bà cùng đến trao đổi với giáo viên để nghe trực tiếp cách lớp học vận hành.

Cháu ở với ông bà cả ngày có ảnh hưởng tiếng Anh không?

Không ảnh hưởng xấu. Trẻ ở với ông bà thường được nghe tiếng Việt phong phú, đó là nền tốt. Tiếng Anh của cháu phụ thuộc chủ yếu vào lớp học đều đặn và vài khoảnh khắc ngắn ở nhà. Ông bà giữ nếp đưa đón và một bài hát quen là đã góp phần.

Ông bà có nên cho cháu xem video tiếng Anh để cháu ngồi yên không?

Có thể cho xem trong giới hạn thời gian cả nhà thống nhất, nhưng không nên dùng video làm người trông cháu. Ông bà nên ngồi cạnh, cùng hát hay hỏi han, rồi chuyển sang chơi. Ba mẹ chuẩn bị sẵn đồ chơi và sách để ông bà có lựa chọn khác.

Ông bà nên làm gì khi cháu không chịu đi học tiếng Anh?

Hỏi nhẹ nhàng lý do, không doạ, không mặc cả bằng quà. Kể lại cho ba mẹ để ba mẹ trao đổi với giáo viên. Lý do có thể là mệt, chuyện với bạn, hoặc một hoạt động con chưa thích. Tìm ra lý do thì dễ giúp cháu hơn.