Trẻ sợ sai khi nói tiếng Anh thường là những bé đã hiểu khá nhiều nhưng chỉ chịu nói khi chắc chắn đúng; nỗi sợ này hình thành từ tính khí cầu toàn, từ cách người lớn phản ứng với lỗi, và từ không khí lớp học. Gỡ nó không phải bằng cách thuyết phục bé "sai cũng được", mà bằng cách để bé thấy hằng ngày rằng lỗi sai là chuyện bình thường, không ai bị chê, không ai bị cười.
Ba mẹ dễ nhận ra bé sợ sai qua vài biểu hiện: bé lắc đầu "con không biết" dù vừa nói đúng từ đó hôm qua, bé thì thầm câu trả lời với mẹ thay vì nói với cô, bé bỏ dở bài hát khi quên một câu, hoặc bé khóc khi tô màu lem ra ngoài. Những bé này thường được người lớn khen là "ngoan, cẩn thận", và chính vì vậy nỗi lo bên trong ít khi được để ý.
Với việc học ngôn ngữ, sợ sai là trở ngại lớn, vì ngôn ngữ chỉ tiến bộ khi người học dám thử, dám nói câu chưa hoàn chỉnh rồi được nghe lại câu đúng. Bài này đi qua nguồn gốc của nỗi sợ, cách người lớn vô tình nuôi nó, và những thay đổi cụ thể ở nhà, ở lớp.
Lỗi sai có vị trí gì trong quá trình trẻ học một ngôn ngữ
Các nhà nghiên cứu thụ đắc ngôn ngữ từ lâu đã coi lỗi sai của người học là dấu hiệu của quá trình đang diễn ra, không phải dấu hiệu thất bại. Khi một bé nói "two foots" hay "he goed", bé không bắt chước ai cả, vì không người lớn nào nói như thế. Bé đang tự rút ra quy luật thêm "s" để chỉ số nhiều và thêm "ed" để chỉ quá khứ, rồi áp quy luật đó rộng hơn mức cần. Trẻ bản ngữ nói tiếng Anh cũng đi qua đúng giai đoạn này.
Nói cách khác, một bé dám nói sai đang để lộ bộ máy ngôn ngữ trong đầu mình đang làm việc. Người lớn nghe được những lỗi đó sẽ biết bé đã nắm gì, chưa nắm gì, và đáp lại bằng câu đúng một cách tự nhiên. Một bé chỉ nói khi chắc chắn thì giấu đi bộ máy ấy. Bé vẫn học, nhưng học chậm hơn, vì thiếu cơ hội thử và nhận phản hồi.
Trong tiếng Việt, ba mẹ hiếm khi lo khi con nói ngọng hay nói ngược; ai cũng mỉm cười và nói lại cho con. Với tiếng Anh, nhiều người lớn lại phản ứng như thể đó là bài kiểm tra: sửa ngay, bắt nói lại, có khi kèm một tiếng thở dài. Khoảng cách giữa hai cách phản ứng đó là một trong những lý do khiến trẻ sợ sai với ngoại ngữ nhiều hơn với tiếng mẹ đẻ.
Nỗi sợ sai hình thành từ đâu
Tính khí cầu toàn. Có những bé từ nhỏ đã muốn mọi thứ phải "đúng": xếp đồ chơi thẳng hàng, khó chịu khi tranh bị nhàu, xoá đi vẽ lại nhiều lần. Những bé này thường mang thói quen ấy vào việc nói. Đây là một nét tính cách, không có gì sai, nhưng cần người lớn giúp bé nới lỏng.
Những lần bị cười. Một lần anh chị nhại lại cách bé phát âm, một lần cả nhà cười to khi bé nói nhầm, dù ai cũng thấy vui và không có ý chê, có thể để lại trong bé ấn tượng rằng nói tiếng Anh là để bị cười. Trẻ nhỏ chưa phân biệt được cười vì đáng yêu với cười vì chê.
Sửa lỗi dồn dập. Người lớn muốn con nói đúng ngay từ đầu nên sửa từng âm, từng chữ, bắt lặp lại tới khi chuẩn. Với bé, thông điệp nhận được là "lần nào nói cũng sai". Cách đáp lại câu sai của trẻ bằng cách nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên đã có bài riêng ở mục nghe nói; ở đây chỉ cần nhớ rằng tần suất sửa quan trọng không kém cách sửa.
Lời khen gắn với kết quả. Khi lời khen luôn đi kèm câu "giỏi quá, nói đúng rồi", bé học được rằng được khen nghĩa là phải đúng. Trẻ nhạy cảm sẽ suy ra phần còn lại: nói sai thì mất lời khen.
Không khí thi đua. Lớp học hay gia đình hay so ai nói nhiều từ hơn, ai trả lời nhanh hơn đặt bé vào thế phải thắng. Bé không chắc thắng thì chọn không tham gia.
Phân biệt cẩn thận lành mạnh và sợ sai gây cản trở
Không phải bé nào suy nghĩ lâu trước khi nói cũng đang sợ sai. Một số bé chỉ là người cẩn thận, và sự cẩn thận ấy giúp bé phát âm kỹ. Bảng dưới giúp ba mẹ phân biệt:
| Biểu hiện | Cẩn thận lành mạnh | Sợ sai gây cản trở |
|---|---|---|
| Khi được hỏi | Nghĩ một chút rồi trả lời | Lắc đầu, nói "con không biết" dù biết |
| Khi nói nhầm | Tự sửa hoặc cười rồi nói tiếp | Dừng hẳn, mặt đỏ, có khi khóc |
| Khi được nghe câu đúng | Lặp lại hoặc bỏ qua bình thản | Ngượng, tránh nhìn người nói |
| Khi chơi một mình | Vẫn nói lẩm nhẩm, thử từ mới | Thậm chí một mình cũng ít thử |
| Với hoạt động mới | Quan sát rồi thử | Né tránh, chỉ làm những gì đã chắc |
Nếu con nghiêng hẳn về cột bên phải ở nhiều tình huống, kể cả ngoài giờ tiếng Anh như vẽ, xếp hình, chơi thể thao, thì nỗi sợ sai không riêng gì ngoại ngữ. Lúc đó cách tiếp cận chung trong gia đình quan trọng hơn mọi mẹo dạy tiếng Anh.
Một số ít trẻ có biểu hiện lo âu mạnh: khóc kéo dài, đau bụng trước giờ học, ám ảnh phải hoàn hảo trong mọi việc. Những trường hợp đó nên được trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em, không nên chỉ xử lý bằng các mẹo ở nhà.
Làm cho lỗi sai trở thành chuyện thường ở nhà
Trẻ học thái độ với lỗi sai chủ yếu bằng cách nhìn người lớn. Vài thói quen nhỏ dưới đây thay đổi không khí trong nhà mà không cần bài giảng nào:
- Ba mẹ cố ý sai cho con sửa. Chỉ con mèo mà nói "dog", đếm "one, two, five". Phần lớn trẻ thích thú được làm người sửa. Bé học được rằng nói sai không có gì nguy hiểm, người lớn cũng sai và vẫn vui vẻ.
- Kể chuyện lỗi của chính mình. "Hôm nay mẹ nói nhầm tên chị đồng nghiệp, mẹ ngượng ghê, rồi mẹ xin lỗi và cười." Trẻ thấy lỗi sai có cách xử lý, không phải ngõ cụt.
- Khen việc thử, không chỉ khen kết quả. "Con thử nói từ mới khó thế mà" có giá trị hơn "con nói đúng rồi" với một bé cầu toàn.
- Không nhại lại cách bé phát âm, kể cả để trêu yêu. Dặn anh chị và người thân trong nhà cùng giữ điều này.
- Chơi những trò không có đúng sai. Bịa ra tên con vật tưởng tượng, hát chế lời bài hát, kể tiếp truyện theo ý thích. Bé tập nói tiếng Anh trong một vùng không ai chấm.
Những việc này hiệu quả vì chúng tác động vào điều bé tin về lỗi sai, chứ không chỉ vào hành vi nói. Khi niềm tin thay đổi, bé tự khắc thử nhiều hơn mà không cần ai giục.
Lớp ngoại ngữ khiến người học lo âu thế nào: từ người lớn đến trẻ nhỏ
Năm 1986, Elaine Horwitz cùng các cộng sự mô tả hiện tượng lo âu trong lớp học ngoại ngữ (foreign language classroom anxiety) và xây dựng thang đo cho nó. Họ chỉ ra ba nguồn: nỗi sợ khi phải giao tiếp, nỗi sợ bị người khác đánh giá, và nỗi lo khi bị kiểm tra. Nghiên cứu ban đầu làm với sinh viên đại học, và phần lớn các nghiên cứu sau đó cũng tập trung ở thanh thiếu niên, người lớn, nên không thể bê nguyên kết luận sang trẻ mầm non.
Dù vậy, ba nguồn lo âu ấy vẫn giúp ba mẹ nhìn ra những tình huống dễ làm bé căng thẳng. Bé sợ phải nói khi không đủ từ, sợ cô và bạn nhìn mình, sợ câu hỏi kiểu đố "cái này tiếng Anh là gì". Một lớp mầm non tốt giảm cả ba: cho phép trả lời bằng cử chỉ, cho cả nhóm nói cùng nhau, và gần như không có hoạt động nào mang dáng dấp kiểm tra.
Điểm khác ở trẻ nhỏ là bé chưa tự nói ra được mình lo. Lo âu hiện ra qua cơ thể và hành vi: im lặng, cười ngượng, quay đi, bám người lớn, đôi khi quậy phá để thoát khỏi hoạt động. Ba mẹ và giáo viên đọc được những tín hiệu ấy thì có thể giảm áp lực trước khi nỗi sợ thành thói quen né tránh.
Tư duy phát triển: dùng đúng mức, không biến thành khẩu hiệu
Nhà tâm lý học Carol Dweck ở Đại học Stanford nổi tiếng với khái niệm tư duy phát triển (growth mindset): người tin rằng năng lực có thể lớn lên qua nỗ lực sẽ dễ đón nhận thử thách và lỗi sai hơn người tin năng lực là cố định. Với một bé sợ sai, điểm đáng giữ lại từ ý tưởng này là: lỗi sai không nói lên bé "giỏi" hay "dở", nó chỉ cho biết bé đang ở đâu trên con đường học. Một bé hiểu như vậy sẽ coi câu nói nhầm là bước tiếp theo, không phải bằng chứng mình kém.
Ý tưởng này hữu ích cho ba mẹ có con sợ sai, nhưng nên dùng đúng mức. Những năm gần đây, các phân tích tổng hợp và các nghiên cứu lặp lại cho thấy các can thiệp dạy tư duy phát triển ở trường có tác dụng nhỏ hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu, và không đều ở mọi nhóm học sinh. Điều đó không có nghĩa ý tưởng sai, mà là khẩu hiệu thì không đủ. Treo câu "sai là để học" trên tường không giúp được bé nào nếu mỗi lần bé sai người lớn vẫn nhíu mày.
Với trẻ mầm non, phần có ích nhất của tư duy phát triển rất cụ thể: người lớn nói về tiến bộ theo thời gian ("tuần trước con chưa hát được đoạn này, giờ con hát được rồi"), về chiến lược ("con nghe cô hát mấy lần rồi mới hát theo, cách hay đó"), và cho bé thấy việc khó là việc đáng thử. Chuyện khen thế nào cho đúng có bài riêng trong mục này; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng thái độ của người lớn trước lỗi sai mới là điều bé học được nhiều nhất.
Phối hợp với giáo viên để lớp học thành nơi an toàn
Ba mẹ nên kể với giáo viên rằng con hay ngại nói khi chưa chắc, và những gì con đã làm được ở nhà. Giáo viên có kinh nghiệm sẽ biết cách mời bé tham gia mà không đặt bé vào tâm điểm: hỏi những câu có sẵn lựa chọn, cho bé trả lời cùng một bạn, đón nhận cả câu trả lời bằng cử chỉ. Khi bé nói sai, giáo viên đáp lại nội dung bé nói trước rồi mới nhẹ nhàng đưa ra câu đúng, để bé cảm thấy được lắng nghe thay vì bị chấm.
Ba mẹ cũng có thể hỏi giáo viên những câu như: lớp xử lý thế nào khi một bạn nói sai, các bạn có hay cười nhau không, cô có dùng trò chơi tính điểm, xếp hạng không. Câu trả lời giúp ba mẹ hiểu không khí lớp và cùng cô điều chỉnh nếu cần. Với trẻ sợ sai, các trò thi đua ai nhanh hơn, ai đúng nhiều hơn thường nên thay bằng trò hợp tác cả nhóm.
Thời gian để một bé cầu toàn bớt sợ sai thường tính bằng tháng. Dấu hiệu tiến bộ đầu tiên hay là bé tự sửa lỗi của mình mà không bối rối, hoặc cười khi nói nhầm. Nếu con học tiếng Anh ở Global Star, ba mẹ có thể kể với giáo viên rằng bé hay ngại nói khi chưa chắc, để cô và ba mẹ cùng giữ một cách đón lỗi sai nhẹ nhàng như nhau ở lớp và ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sửa phát âm cho bé ngay khi bé nói sai không?
Với trẻ mầm non, nhất là trẻ sợ sai, không nên dừng bé lại để sửa từng âm. Ba mẹ đáp lại nội dung bé nói và dùng lại từ đó một cách đúng trong câu của mình. Bé sẽ nghe mẫu đúng nhiều lần mà không cảm thấy bị chấm. Phát âm của trẻ tự điều chỉnh dần qua việc nghe.
Bé khóc mỗi khi nói sai thì phải làm sao?
Trước hết ghi nhận cảm xúc: "con buồn vì nói nhầm, mẹ hiểu". Không vội dỗ bằng "có gì đâu mà khóc". Khi bé bình tĩnh, kể một lần ba mẹ cũng nói nhầm. Nếu bé khóc vì sai ở nhiều việc, kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt, nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em.
Trẻ sợ sai có phải do ba mẹ quá nghiêm khắc không?
Không hẳn. Nhiều bé cầu toàn do tính khí, dù ba mẹ rất nhẹ nhàng. Tuy vậy, cách người lớn phản ứng với lỗi có thể làm nỗi sợ nặng thêm hoặc nhẹ đi. Ba mẹ không cần tự trách, chỉ cần quan sát mình phản ứng thế nào khi con sai và điều chỉnh dần.
Cho bé học online một mình có giúp bé bớt sợ sai không?
Học với màn hình bớt ánh mắt bạn bè nhưng cũng thiếu tương tác ấm áp, và nhiều ứng dụng chấm đúng sai bằng âm báo, tiếng chuông, có thể làm trẻ cầu toàn căng thẳng hơn. Với trẻ mầm non, chơi với người thật trong không khí thoải mái vẫn là cách gỡ nỗi sợ tốt hơn.
Làm sao biết bé đang bớt sợ sai?
Ba mẹ để ý những thay đổi nhỏ: bé thử nói từ mới dù chưa chắc, bé tự sửa khi nhầm, bé cười khi nói sai, bé chịu chơi trò mới. Những dấu hiệu đó đáng giá hơn số từ bé nói được, vì chúng cho thấy bé đã sẵn sàng học tiếp.
