Trẻ nhút nhát vẫn học tiếng Anh tốt, chỉ là theo một lộ trình khác: bé quan sát lâu hơn, tham gia muộn hơn và cần cảm thấy an toàn trước khi lên tiếng. Nhút nhát là một nét tính khí, không phải khuyết điểm hay dấu hiệu bé "kém ngoại ngữ". Điều làm bé tiến bộ là người lớn cho bé thời gian, trao cho bé những vai trò nhỏ không cần nói, và tránh đẩy bé ra giữa đám đông.
Nhiều ba mẹ lo khi thấy con đứng nép ở góc lớp trong lúc các bạn nhảy múa, hát vang. Thật ra, đứng ngoài nhìn cũng là một cách học. Bé đang ghi nhận lời cô, nhịp bài hát, cách các bạn làm theo hiệu lệnh. Nhiều trẻ nhút nhát về nhà lại hát nguyên bài, làm đủ động tác cho ba mẹ xem, điều mà trên lớp bé chưa hề thể hiện.
Bài này giải thích nhút nhát đến từ đâu theo các nghiên cứu về tính khí trẻ, vì sao lớp ngoại ngữ dễ khiến bé rụt rè hơn lớp thường, những việc nên và không nên làm, và khi nào sự rụt rè đáng được trao đổi với chuyên gia.
Nhút nhát đến từ đâu: tính khí bẩm sinh và trải nghiệm
Từ cuối thập niên 1950, hai nhà tâm thần học Alexander Thomas và Stella Chess theo dõi một nhóm trẻ ở New York từ lúc sơ sinh đến tuổi trưởng thành và đề xuất rằng trẻ sinh ra đã mang những nét tính khí khác nhau. Một nhóm họ gọi là trẻ "chậm thích nghi" (slow to warm up): gặp người lạ, cảnh lạ thì dè dặt, rút lui lúc đầu, nhưng nếu được tiếp xúc lặp lại trong không khí êm thì dần dần hoà vào. Sau này, nhà tâm lý học Jerome Kagan nghiên cứu sâu hơn về kiểu trẻ ông gọi là "ức chế hành vi", tức trẻ phản ứng mạnh với cái mới bằng cách dừng lại, quan sát, bám người thân.
Điều các nghiên cứu này gợi ý cho ba mẹ khá rõ: sự rụt rè của bé có phần gốc bẩm sinh, nên không thể "sửa" bằng cách mắng, chê hay ép. Nhưng tính khí cũng không phải số phận. Trải nghiệm hằng ngày, đặc biệt là cách người lớn phản ứng khi bé dè dặt, góp phần quyết định bé sẽ dần mạnh dạn lên hay co lại thêm.
Cũng cần tách nhút nhát khỏi hướng nội. Một bé hướng nội có thể rất tự tin, chỉ là thích chơi một mình hoặc với một hai bạn và cần yên tĩnh để nạp lại năng lượng. Một bé nhút nhát thì muốn tham gia nhưng sợ. Bé hướng nội không cần được "giúp mở lòng", chỉ cần được tôn trọng nhịp của mình; bé nhút nhát thì cần người lớn bắc cầu.
Vì sao lớp tiếng Anh dễ làm bé rụt rè hơn lớp thường
Hai cái lạ chồng lên nhau. Ở lớp mầm non thường ngày, bé đã quen cô, quen bạn, quen tiếng nói. Lớp tiếng Anh thêm một người lớn mới, đôi khi có ngoại hình và giọng nói khác hẳn, và một ngôn ngữ bé chưa hiểu hết. Với trẻ chậm thích nghi, mỗi cái lạ đều cần thời gian; hai cái lạ cùng lúc khiến bé lùi lại nhiều hơn.
Bé mất công cụ quen thuộc nhất là lời nói. Trong tiếng Việt, khi lúng túng bé có thể hỏi, nhờ, phản đối. Trong giờ tiếng Anh, bé không chắc mình được dùng tiếng Việt hay không, cũng chưa đủ từ để nói bằng tiếng Anh. Cảm giác "không có lời" làm trẻ nhút nhát càng muốn im lặng.
Hoạt động thường diễn ra trước cả nhóm. Hát, nhảy, trò chơi gọi tên, đứng lên trả lời là những hoạt động giàu năng lượng mà phần đông trẻ thích. Với trẻ nhút nhát, chính sự ồn ào và ánh mắt của cả lớp lại là điều đáng sợ nhất, nhất là khi bị gọi tên bất ngờ.
Kỳ vọng của người lớn đến rất sớm. Ba mẹ cho con đi học tiếng Anh thường mong sớm nghe con nói. Câu hỏi "hôm nay con học được từ gì, nói cho mẹ nghe đi" lặp lại mỗi tối biến tiếng Anh thành một bài kiểm tra, và bé nhút nhát học cách tránh né nó.
Việc nên làm và việc nên tránh với bé nhút nhát
Phần lớn những việc giúp được trẻ nhút nhát đều giản dị; cái khó là kiên nhẫn làm đều. Bảng dưới đặt cạnh nhau những phản ứng tự nhiên của người lớn và cách thay thế:
| Tình huống | Phản ứng dễ mắc | Cách làm nhẹ nhàng hơn |
|---|---|---|
| Bé đứng ngoài vòng tròn hát | Kéo tay bé vào giữa, nói "con vào hát với các bạn đi" | Cho bé đứng gần, giao một việc nhỏ như cầm con rối hay lắc trống |
| Cô hỏi mà bé không đáp | Hỏi lại nhiều lần, giục "con nói đi" | Đưa hai lựa chọn để bé chỉ tay, chấp nhận câu trả lời bằng cử chỉ |
| Người quen hỏi "con biết tiếng Anh không, nói thử xem" | Thúc con trình diễn | Trả lời thay: "con đang học, con thích bài hát con cá" |
| Bé hát cả bài ở nhà nhưng im ở lớp | Trách: "ở nhà hát được sao lên lớp không hát" | Kể với cô để cô biết bé đã thuộc, không đòi bé hát lại ở lớp |
| Bé bám mẹ lúc vào lớp | Gọi bé là "nhát", so với anh chị | Gọi tên cảm xúc: "con hơi ngại, mẹ hiểu", rồi chào ngắn gọn |
Điểm chung của cột bên phải là giảm áp lực phải nói và phải thể hiện trước đám đông, trong khi vẫn giữ bé ở gần hoạt động. Trẻ nhút nhát học được nhiều khi ở vị trí người quan sát gần, miễn là không bị đẩy ra rìa hoàn toàn.
Nhãn dán cũng quan trọng. Một đứa trẻ nghe người lớn gọi mình là "đứa nhát" nhiều lần dễ lấy đó làm cách hiểu về bản thân. Mô tả hành vi ("con đang đứng xem trước") thay vì gán tính cách là một thay đổi nhỏ nhưng có ích.
Bắc cầu từng bước: từ quan sát đến tham gia
Người làm nghề với trẻ nhỏ thường dùng cách tiếp cận theo bậc, mỗi bậc chỉ đòi hỏi thêm một chút so với bậc trước. Ba mẹ có thể trao đổi với giáo viên để cùng áp dụng:
- Ngồi gần và nhìn. Bé được phép ở cạnh vòng tròn, không bị yêu cầu gì. Mục tiêu là bé ở lại trong phòng với cảm giác dễ chịu.
- Tham gia bằng tay, không cần miệng. Bé phát tranh cho bạn, giữ quả bóng, bấm nút nhạc. Bé là một phần của hoạt động mà không phải lên tiếng.
- Đáp bằng cử chỉ. Cô hỏi "which one is red?", bé chỉ tay. Cô nói "stand up", bé đứng. Đây đã là bằng chứng bé hiểu tiếng Anh.
- Nói cùng cả nhóm. Đồng thanh một câu chào, một điệp khúc. Giọng bé hoà lẫn vào lớp nên bé không thấy bị chú ý.
- Nói với một người tin cậy. Bé nói một từ với cô khi chỉ có hai người, hoặc với một bạn thân trong góc chơi.
- Nói trước nhóm nhỏ. Chỉ khi các bậc trên đã vững, bé mới được mời nói trước ba bốn bạn, và vẫn luôn có quyền từ chối.
Mỗi bé đi qua các bậc này với tốc độ khác nhau, có bé vài tuần, có bé cả học kỳ. Lùi lại một bậc sau kỳ nghỉ hay khi bé ốm là chuyện bình thường. Điều quan trọng là người lớn không nhảy cóc, vì một lần bị ép nói trước cả lớp có thể khiến bé rút về bậc đầu tiên.
Những hiểu lầm thường gặp về trẻ nhút nhát khi học ngoại ngữ
"Cứ cho vào lớp đông là bé sẽ tự bạo dạn." Đẩy trẻ chậm thích nghi vào tình huống quá sức thường cho kết quả ngược: bé học được rằng nơi đông người là nơi đáng sợ. Tiếp xúc có ích là tiếp xúc lặp lại, vừa sức, có người lớn tin cậy ở gần, chứ không phải ném bé vào giữa đám đông rồi chờ bé tự bơi.
"Bé không nói nghĩa là bé không học được gì." Hiểu luôn đi trước nói, ở trẻ nhút nhát khoảng cách này còn dài hơn. Ba mẹ kiểm tra bằng cách quan sát bé có làm đúng hiệu lệnh, có chọn đúng tranh, có hát lẩm nhẩm khi chơi một mình không. Những dấu hiệu đó cho thấy vốn tiếng Anh đang được tích luỹ.
"Phải sửa tính nhút nhát trước khi đi học tiếng Anh." Không cần chờ. Một lớp học ấm áp, nhịp chậm lại có thể chính là nơi bé luyện dần sự mạnh dạn, vì ngôn ngữ mới khiến mọi bạn đều đang tập, không ai giỏi sẵn. Điều cần chọn là cách lớp đón trẻ, không phải tính cách của trẻ.
"Giáo viên nước ngoài sôi nổi sẽ làm bé sợ hơn." Năng lượng của giáo viên không phải vấn đề; cách giáo viên tiếp cận từng bé mới là điều quyết định. Một giáo viên sôi nổi với cả lớp nhưng biết hạ giọng, ngồi thấp xuống, cho bé thời gian khi nói riêng với bé vẫn rất hợp với trẻ nhút nhát.
Ba mẹ làm gì ở nhà để bé mạnh dạn hơn trên lớp
Ở nhà là nơi bé nhút nhát an toàn nhất, nên cũng là nơi bé dám thử tiếng Anh nhiều nhất. Ba mẹ tận dụng điều đó bằng cách chơi lại những gì bé học trên lớp: hát lại bài hát, chơi lại trò "Simon says", dùng thú bông đóng vai cô giáo và học trò. Khi bé đóng vai cô giáo dạy cho gấu bông, bé được ở vị trí người giỏi, người dẫn dắt, điều mà ở lớp bé chưa dám.
Một việc hữu ích khác là làm cho lớp học bớt lạ. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên tên các bài hát, các trò chơi quen thuộc, rồi cho bé nghe trước ở nhà. Khi bé bước vào lớp và nghe thấy giai điệu mình đã biết, phần "lạ" giảm đi một nửa. Nếu có ảnh lớp học hay ảnh giáo viên được nhà trường chia sẻ, xem cùng bé và trò chuyện nhẹ nhàng về cô cũng giúp bé chuẩn bị.
Cuối cùng là cách hỏi sau giờ học. Thay vì "hôm nay con nói được gì", ba mẹ thử những câu mở hơn: "hôm nay có trò gì vui nhất", "bạn nào chơi với con". Bé nhút nhát thường kể nhiều hơn khi câu hỏi không mang dáng dấp kiểm tra. Và khi bé tự nhiên bật ra một câu tiếng Anh trong lúc chơi, ba mẹ đáp lại vui vẻ, tự nhiên, không làm ầm lên khiến bé ngượng.
Khi nào sự rụt rè cần được trao đổi với chuyên gia
Phần lớn trẻ nhút nhát mạnh dạn dần theo tuổi và theo trải nghiệm tốt. Tuy vậy, có những dấu hiệu cho thấy điều bé gặp phải lớn hơn một nét tính khí, và ba mẹ nên trao đổi với giáo viên rồi tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ nhi để được đánh giá:
- Bé gần như không nói với bất kỳ ai ngoài vài người thân trong nhà, ở mọi nơi chứ không riêng lớp tiếng Anh, và tình trạng kéo dài nhiều tháng.
- Bé lo âu dữ dội mỗi khi phải xa ba mẹ: khóc thét, nôn, đau bụng, mất ngủ kéo dài, không giảm sau thời gian làm quen thông thường.
- Bé né tránh hầu hết hoạt động chung, kể cả những trò bé thích, và có vẻ buồn bã, thu mình hơn trước.
- Sự rụt rè đi kèm những lo lắng khác về phát triển: chậm nói tiếng Việt, ít giao tiếp bằng mắt, khó hiểu lời dặn đơn giản.
Bài này không nhằm giúp ba mẹ tự chẩn đoán. Những dấu hiệu trên chỉ là lý do để hỏi người có chuyên môn, và việc hỏi sớm không có nghĩa là con có vấn đề. Nhiều khi chuyên gia chỉ trấn an và gợi ý thêm cách hỗ trợ ở nhà.
Với một bé nhút nhát bình thường, điều cần nhất vẫn là thời gian và một lớp học không vội. Nếu con đang học tiếng Anh ở Global Star, ba mẹ cứ kể với giáo viên rằng bé thích đứng xem trước, để cô cùng ba mẹ chọn nhịp cho bé bước vào vòng tròn.
Câu hỏi thường gặp
Bé nhút nhát có nên học lớp đông không, hay nên học kèm riêng?
Không có câu trả lời chung. Học kèm riêng giảm áp lực đám đông nhưng mất đi cơ hội quan sát bạn bè, vốn là cách học mạnh của trẻ nhút nhát. Một lớp nhóm vừa phải, giáo viên tôn trọng nhịp của bé, thường là lựa chọn cân bằng. Ba mẹ quan sát bé vài tuần rồi mới quyết định.
Bé ở nhà nói tiếng Anh nhiều nhưng lên lớp im lặng, có đáng lo không?
Thường là không. Điều đó cho thấy bé đã tiếp thu, chỉ chưa thấy an toàn để thể hiện ở nơi đông người. Ba mẹ kể với giáo viên để cô biết khả năng thật của bé. Chỉ nên lo nếu bé gần như không nói với ai ngoài nhà ở mọi môi trường trong thời gian dài.
Có nên thưởng quà để bé chịu nói tiếng Anh ở lớp không?
Không nên dùng quà để đổi lấy lời nói. Trẻ nhút nhát chịu nói vì quà một lần rồi càng căng thẳng hơn ở lần sau vì sợ không được quà. Lời ghi nhận ấm áp khi bé tự nguyện tham gia, dù chỉ là chỉ tay hay hát nhỏ, có tác dụng bền hơn.
Bao lâu thì một bé nhút nhát quen được lớp tiếng Anh?
Mỗi bé một khác. Nhiều trẻ cần vài tuần để ở lại trong lớp vui vẻ và vài tháng để bắt đầu nói. Ba mẹ nên nhìn xu hướng: bé có ở gần hoạt động hơn, có làm theo hiệu lệnh, có kể về lớp ở nhà không. Những thay đổi nhỏ đó quan trọng hơn mốc thời gian.
Nhút nhát khi nhỏ có làm con học ngoại ngữ kém về sau không?
Không có cơ sở để nói vậy. Trẻ nhút nhát thường nghe kỹ, quan sát tốt, và nhiều trẻ phát âm cẩn thận vì đã nghe lâu trước khi nói. Điều có thể gây hại lâu dài là những trải nghiệm bị ép, bị chê, khiến bé gắn tiếng Anh với cảm giác xấu hổ.
Ba mẹ cũng nhút nhát thì có làm con nhút nhát hơn không?
Tính khí có phần di truyền và trẻ cũng học cách ứng xử từ người lớn. Ba mẹ không cần đổi tính mình, chỉ cần cho con thấy những lần ba mẹ dù ngại vẫn thử: chào người mới, hỏi đường, hát cùng con. Trẻ học được rằng ngại và vẫn làm được là chuyện bình thường.
