Khi bé không chịu đi học tiếng Anh, lý do hiếm khi nằm ở chính môn tiếng Anh. Phần lớn là bé mệt, đói, buồn ngủ, đang chơi dở, có chuyện với một bạn, hoặc hoạt động trên lớp đã vượt sức bé. Ba mẹ cần tìm ra lý do thật trước khi chọn cách ứng xử, vì ép đi và cho nghỉ luôn đều có thể sai nếu đoán sai nguyên nhân.
Bài này dành cho trường hợp bé đã đi học tiếng Anh một thời gian rồi bắt đầu từ chối, hoặc từ chối vào những buổi nhất định. Chuyện bé khóc trong những ngày đầu vì lạ người, lạ lớp đã có bài riêng; ở đây là những câu "con không đi đâu" xuất hiện khi lớp học không còn mới.
Một nguyên tắc nên giữ suốt quá trình: lời từ chối của trẻ mầm non là một thông tin, không phải sự hỗn láo. Bé chưa có đủ từ ngữ để nói "con mệt vì cả ngày ở trường đã dài lắm rồi" nên bé nói gọn "con không đi". Nhiệm vụ của người lớn là dịch câu đó ra.
Bảng đọc lý do: bé từ chối lúc nào, kèm dấu hiệu gì
Cách nhanh nhất để đoán lý do là để ý thời điểm và những gì đi kèm lời từ chối. Ba mẹ ghi lại trong khoảng hai tuần, thường sẽ thấy một khuôn mẫu:
| Khi nào bé từ chối | Dấu hiệu đi kèm | Lý do hay gặp |
|---|---|---|
| Buổi học ngay sau giờ tan trường mầm non | Cáu kỉnh, đòi ăn, ngáp, đòi bế | Mệt và đói; lịch quá dày |
| Chỉ những ngày có một hoạt động nhất định | Nhắc đến trò chơi, bài hát, bạn nào đó | Một phần giờ học làm bé sợ hoặc khó chịu |
| Khi đang chơi dở hoặc xem dở | Phản ứng gay gắt lúc bị gọi đi | Khó chuyển hoạt động, không phải ghét lớp |
| Sau một buổi học có chuyện | Kể về bạn giành đồ, bị nói, bị cười | Va chạm với bạn hoặc một lần xấu hổ |
| Liên tục nhiều tuần, kể cả hôm khoẻ | Kêu "khó quá", "chán", không kể gì về lớp | Hoạt động không hợp sức hoặc bé thật sự chán |
| Đột ngột, cùng lúc với thay đổi trong nhà | Bám ba mẹ, ngủ kém, dễ khóc | Có em bé, chuyển nhà, ba mẹ đi xa |
Bảng này không phải công thức. Nhiều khi hai ba lý do chồng lên nhau: một bé vừa mệt vừa đang khó chịu với một bạn sẽ từ chối dữ dội hơn bé chỉ mệt. Ghi chép giúp ba mẹ thấy lý do nổi bật nhất để xử lý trước.
Lý do cuối cùng, những thay đổi lớn trong gia đình, hay bị bỏ qua. Trẻ nhỏ thường phản ứng với biến động bằng cách bám chặt hơn vào ba mẹ và từ chối những gì phải rời xa ba mẹ, trong đó có lớp học.
Mệt và đói: lý do phổ biến nhất mà người lớn hay quên
Một ngày của trẻ mầm non ở thành phố thường đã khá dài: dậy sớm, cả ngày ở trường, chiều về lại lên xe đi học thêm. Nếu lớp tiếng Anh rơi vào khung giờ ngay sau giờ tan trường, bé đến lớp trong trạng thái năng lượng gần cạn. Trẻ nhỏ không nói được "con kiệt sức rồi"; bé nói "con không thích tiếng Anh". Ba mẹ nghe theo nghĩa đen sẽ kết luận sai.
Cách kiểm tra đơn giản là thay đổi điều kiện rồi quan sát. Cho bé ăn một bữa nhẹ, uống nước, nghỉ một chút trước giờ học. Nếu có thể, đổi sang buổi học vào cuối tuần hoặc khung giờ bé còn sức. Nhiều ba mẹ ngạc nhiên khi thấy cùng một lớp, cùng một cô, mà bé đi vui vẻ hẳn chỉ vì được ăn trước và không phải chạy từ trường sang lớp.
Giấc ngủ cũng thuộc nhóm lý do này. Trẻ 3–5 tuổi ở nhiều gia đình thành phố ngủ muộn vì chờ ba mẹ đi làm về, rồi sáng dậy sớm đi học. Thiếu ngủ kéo dài làm trẻ cáu kỉnh, khó chịu với mọi yêu cầu mới, và lớp học thêm là yêu cầu dễ bị từ chối nhất vì nó "có thể bỏ được". Ba mẹ thử đưa giờ ngủ sớm hơn một chút trong một hai tuần rồi quan sát lại lời từ chối; nhiều khi câu "con không đi" thưa dần mà không cần nói thêm gì về chuyện học.
Cũng nên nhìn tổng thể lịch tuần của con. Một bé 4 tuổi vừa học tiếng Anh, vừa học vẽ, bơi, đàn trong cùng một tuần có thể không ghét môn nào cả, chỉ là đã cạn sức vào cuối tuần. Trong trường hợp đó, lời từ chối thường rơi vào đúng buổi học nằm sau một ngày nhiều hoạt động nhất, chứ không theo môn. Khi lịch quá dày, môn nào đến vào lúc bé mệt nhất sẽ hứng lời từ chối.
Những lý do nằm trong giờ học
Một hoạt động cụ thể làm bé sợ. Có bé sợ tiếng nhạc to, sợ con rối, sợ bị gọi đứng lên một mình, sợ trò chơi phải chạy đuổi. Bé không ghét cả buổi học mà ghét một khoảnh khắc trong đó. Hỏi khéo kiểu "trong lớp có trò nào con không thích" thường cho câu trả lời rõ.
Hoạt động quá khó so với sức bé. Lớp ghép nhiều độ tuổi, hoặc bé vào giữa khoá khi các bạn đã quen nội dung, có thể khiến bé thấy mình luôn chậm hơn. Cảm giác không theo kịp khó chịu hơn ta nghĩ, và bé né nó bằng cách không đến.
Hoạt động quá dễ hoặc lặp lại. Ngược lại, một bé đã học lâu mà nội dung không mới thì thấy chán. Bé lớn hơn trong lớp nhỏ tuổi cũng hay gặp chuyện này.
Chuyện với bạn. Một bạn hay giành đồ chơi, một nhóm bạn không cho chơi cùng, một lần bị cười khi hát. Với trẻ mầm non, quan hệ bạn bè trong lớp ảnh hưởng mạnh đến cảm giác muốn đến lớp.
Quan hệ với giáo viên thay đổi. Đổi giáo viên giữa chừng, hoặc một lần bé bị nhắc nhở mà cảm thấy xấu hổ, có thể làm bé ngại quay lại. Lý do này nên được trao đổi trực tiếp với giáo viên để cô biết.
Trò chuyện để tìm lý do mà không biến thành tra hỏi
Hỏi thẳng "sao con không muốn đi học" ít khi có kết quả với trẻ mầm non; bé thường trả lời "không biết" hoặc một lý do bịa cho xong. Các bước dưới đây giúp bé kể ra:
- Chọn lúc thư thả, không phải lúc đang giằng co trước cửa. Giờ tắm, giờ đi dạo, lúc nằm trước khi ngủ là những lúc trẻ hay mở lòng.
- Bắt đầu bằng điều tốt. "Ở lớp tiếng Anh, con thích trò nào nhất?" Câu hỏi dễ chịu mở đường cho câu khó hơn.
- Hỏi về khoảnh khắc, không hỏi về cả buổi. "Lúc hát bài con cá thì sao?", "Lúc chơi trò ném bóng thì con đứng ở đâu?"
- Dùng đồ chơi đóng vai. Để gấu bông làm cô giáo, búp bê làm bé, cùng con "diễn lại" buổi học. Trẻ hay để lộ điều khó chịu qua vai diễn.
- Lắng nghe, không vội sửa. Nếu bé kể "bạn A không cho con chơi", đừng vội nói "chắc bạn không cố ý đâu". Ghi nhận trước: "vậy con buồn lắm".
- Hỏi giáo viên đối chiếu. Kể lại điều bé nói và hỏi cô đã thấy gì trên lớp. Hai góc nhìn ghép lại mới ra bức tranh đầy đủ.
Có những lần ba mẹ làm đủ các bước mà vẫn không tìm ra lý do rõ ràng. Lúc đó, dữ liệu từ bảng ghi chép thời điểm ở trên thường hữu ích hơn lời kể của bé.
Ép đi, cho nghỉ hay thương lượng: chọn theo lý do
Khi lý do là mệt hay đói, việc cần sửa là lịch và bữa ăn, không phải thái độ của bé. Ép bé đi trong tình trạng kiệt sức chỉ làm bé gắn lớp tiếng Anh với cảm giác khó chịu. Cho nghỉ một buổi khi bé thật sự mệt cũng không làm bé "hư"; điều cần tránh là để mỗi lần mè nheo đều đổi được buổi nghỉ.
Khi lý do là chuyển hoạt động khó khăn, bé đang chơi dở không muốn đi, cách làm hiệu quả là báo trước và tạo nghi thức chuyển tiếp: "còn năm phút nữa mình cất xe rồi đi học nhé", cho bé mang theo một món đồ nhỏ, hát một bài trên đường đi. Lời từ chối kiểu này thường tan ngay khi bé đã ngồi trong lớp.
Khi lý do nằm trong giờ học, ba mẹ cần nói chuyện với giáo viên trước khi quyết định. Phần lớn chuyện sợ một hoạt động, khó chịu với một bạn có thể được cô điều chỉnh. Khi bé từ chối kéo dài nhiều tuần, đã thử đổi giờ, đổi điều kiện mà không cải thiện, thì có thể bé cần nghỉ một thời gian. Mục này có bài riêng về khi nào nên tạm dừng.
Có một cách nên tránh trong mọi trường hợp: doạ. "Không đi học thì mẹ không thương nữa", "không đi thì cô đánh đòn" khiến bé đi được hôm nay nhưng gắn việc học với nỗi sợ, và làm lời từ chối lần sau khó đọc hơn vì bé không còn dám nói thật.
Những câu nói của người lớn nên tránh và nên thay
"Học tốn tiền lắm, phải đi." Trẻ mầm non chưa hiểu chuyện tiền bạc, chỉ hiểu rằng ba mẹ đang không vui vì mình. Câu này đổi lời từ chối thành cảm giác có lỗi, không giải quyết lý do. Thay bằng câu gọi tên cảm xúc và nêu bước tiếp theo: "con đang mệt, mình ăn chút bánh rồi đi nhé".
"Bạn A đi học ngoan, sao con không được như bạn." So sánh khiến bé thấy mình kém và thường làm bé ghét luôn người được đem ra so. Mỗi bé có lý do riêng để ngại đến lớp; ba mẹ chỉ cần nói về con mình.
"Không đi thì thôi, nghỉ luôn." Câu nói trong lúc nóng giận đặt bé trước một lựa chọn quá lớn so với tuổi. Bé có thể chọn "nghỉ luôn" rồi sau đó hụt hẫng, hoặc sợ hãi vì nghĩ ba mẹ bỏ cuộc với mình. Quyết định học tiếp hay dừng là việc của người lớn, sau khi đã bình tĩnh tìm hiểu.
"Đến lớp cô cho quà mà." Hứa thay người khác một điều không chắc có sẽ làm bé mất lòng tin khi điều đó không xảy ra. Thay vào đó ba mẹ nói những điều có thật: "hôm nay có trò ném bóng con thích đó".
Giữ bé gắn với tiếng Anh trong lúc giải quyết chuyện đi học
Trong khi ba mẹ tìm và xử lý lý do, nên giữ cho tiếng Anh vẫn là một điều dễ chịu trong đời sống của bé, tách khỏi chuyện đi lớp:
- Vẫn hát những bài bé thích, đọc những cuốn truyện tranh song ngữ quen thuộc trước giờ ngủ.
- Không dùng tiếng Anh làm hình phạt kiểu "không đi học thì ở nhà học với mẹ".
- Không nhắc lại mãi chuyện bé từ chối trước mặt người khác.
- Ghi nhận những buổi bé đi học vui vẻ bằng lời nói cụ thể: "hôm nay con kể về trò ném bóng, nghe vui ghê".
- Giữ liên lạc đều với giáo viên, không chỉ khi có chuyện.
Mục tiêu là để bé phân biệt được: bé có thể không muốn đến lớp vào một ngày nào đó, nhưng tiếng Anh vẫn là thứ vui trong nhà. Khi lý do được giải quyết, bé quay lại lớp với tâm thế nhẹ nhõm hơn.
Phần lớn những lần từ chối của trẻ mầm non qua đi trong vài tuần nếu người lớn đọc đúng lý do. Nếu con học tiếng Anh ở Global Star, ba mẹ mang bảng ghi chép của mình đến trao đổi với giáo viên để cùng tìm ra vì sao bé ngại đến lớp.
Câu hỏi thường gặp
Bé không chịu đi học tiếng Anh thì có nên cho nghỉ hẳn không?
Chưa nên quyết định ngay. Hãy ghi lại thời điểm và dấu hiệu khi bé từ chối trong vài tuần, thử điều chỉnh giờ học, bữa ăn, nói chuyện với giáo viên. Chỉ khi đã thử mà bé vẫn khổ sở kéo dài thì tạm dừng mới là lựa chọn hợp lý, và nên dừng theo cách nhẹ nhàng.
Thưởng quà để bé chịu đi học có ổn không?
Một món quà nhỏ thỉnh thoảng không gây hại, nhưng nếu ngày nào cũng phải có quà bé mới đi thì ba mẹ đang trả giá cho triệu chứng mà bỏ qua nguyên nhân. Tìm lý do thật và xử lý nó bền hơn. Nghi thức vui trên đường đi học thường hiệu quả hơn quà.
Bé chỉ từ chối học tiếng Anh nhưng vẫn đi học mầm non vui vẻ, vì sao?
Lớp mầm non là nơi bé quen cả ngày, còn lớp tiếng Anh thường đến vào cuối ngày khi bé đã mệt, lại thêm người mới và ngôn ngữ chưa thạo. Ba mẹ xem lại khung giờ, độ dài buổi học và hỏi giáo viên xem có hoạt động nào làm bé khó chịu.
Bé chỉ không chịu đi học vào một buổi cố định trong tuần, vì sao?
Lời từ chối gắn với một buổi cố định thường có lý do gắn với buổi đó: hôm ấy bé vừa học bơi hay học vẽ xong, hôm ấy người đưa đón khác, hoặc buổi ấy lớp có một hoạt động bé không thích. Ba mẹ so lịch của buổi đó với các buổi khác và hỏi giáo viên nội dung buổi ấy.
Bé nói "cô không thương con" để không đi học, có nên đổi lớp không?
Trước hết hỏi kỹ bé chuyện gì đã xảy ra và trao đổi với giáo viên. Trẻ nhỏ hay dùng câu này sau một lần bị nhắc nhở. Nếu chỉ là hiểu lầm, cô có thể chủ động gần bé hơn. Đổi lớp chỉ nên cân nhắc khi có vấn đề thật và kéo dài.
Bao lâu thì nên lo nếu bé cứ từ chối đi học?
Nếu bé từ chối liên tục nhiều tuần dù đã điều chỉnh, kèm theo ngủ kém, ăn kém, đau bụng, khóc nhiều ở cả những nơi khác, ba mẹ nên tìm đến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Những dấu hiệu đó cho thấy vấn đề có thể rộng hơn chuyện một lớp học.
