Một thói quen tiếng Anh tại nhà cho trẻ mầm non chỉ cần mười đến mười lăm phút mỗi ngày, gắn vào một giờ sinh hoạt cố định như sau bữa tối hoặc trước giờ ngủ, lặp lại cùng một khung quen thuộc: chào, hát, chơi một hoạt động chính, kết thúc nhẹ nhàng. Đều đặn quan trọng hơn dài.
Nhiều gia đình bắt đầu rất hăng hái, dành cả buổi tối cho tiếng Anh, rồi sau hai tuần thì bỏ vì mệt, vì bận, vì con không hợp tác. Một thói quen ngắn, dễ làm, ít đòi hỏi chuẩn bị thì sống được qua những ngày bận rộn và những tuần con ốm.
Bài này đi từ lý do vì sao phiên ngắn hợp với trẻ, cách chọn giờ, cấu trúc một phiên mười lăm phút, một lịch tuần mẫu, đến cách giữ nếp khi gia đình có biến động.
Vì sao mười lăm phút mỗi ngày tốt hơn một buổi dài cuối tuần?
Lý do đầu tiên nằm ở khả năng tập trung của trẻ. Trẻ ba, bốn tuổi thường chỉ giữ được sự chú ý vào một hoạt động có người lớn dẫn dắt trong vài phút, sau đó cần đổi hoạt động, đổi tư thế. Một buổi tiếng Anh dài ở nhà, dù ba mẹ chuẩn bị kỹ, thường kết thúc bằng cảnh con bò đi chỗ khác và ba mẹ bực bội. Mười đến mười lăm phút vừa với sức của trẻ, kết thúc khi con còn muốn chơi tiếp.
Lý do thứ hai nằm ở cách trí nhớ hoạt động. Từ cuối thế kỷ 19, Hermann Ebbinghaus đã ghi nhận rằng những gì được gặp lại cách quãng được nhớ bền hơn những gì được nhồi một lần. Các nghiên cứu sau này về "hiệu ứng ôn cách quãng" xác nhận điều đó ở nhiều lứa tuổi. Một bài hát được hát lại năm tối trong tuần sẽ ở lại lâu hơn một bài hát được hát hai mươi lần trong một buổi chiều chủ nhật.
Lý do thứ ba là cảm xúc. Khi tiếng Anh là một phần nhỏ, quen thuộc của mỗi ngày, trẻ đón nó như đón giờ tắm hay giờ đọc truyện, không có cảm giác "phải học". Ngược lại, một buổi dài có báo trước dễ trở thành nghĩa vụ. Trẻ mầm non rất nhạy với không khí: chỉ cần vài lần bị ép ngồi lâu, trẻ có thể gắn tiếng Anh với sự khó chịu, và điều đó khó gỡ hơn nhiều so với việc dạy thêm một từ mới.
Chọn khung giờ: neo thói quen mới vào nếp cũ
Cách dễ nhất để một thói quen mới tồn tại là gắn nó vào một việc gia đình vốn đã làm mỗi ngày. Các nhà nghiên cứu hành vi gọi đây là gắn thói quen theo tín hiệu: một việc quen thuộc làm tín hiệu nhắc cho việc mới. Thay vì quyết định "bảy giờ tối sẽ học tiếng Anh", ba mẹ chọn "dọn bàn ăn xong là hát một bài tiếng Anh" hoặc "đánh răng xong, lên giường là đọc một cuốn truyện tranh tiếng Anh".
Khung giờ tốt có ba đặc điểm. Thứ nhất, nó diễn ra gần như mỗi ngày, kể cả cuối tuần. Thứ hai, lúc đó con không quá mệt, không quá đói, không đang say mê một trò khác. Thứ ba, có ít nhất một người lớn rảnh tay trong mười lăm phút. Với nhiều gia đình đi làm, khoảng thời gian sau bữa tối và trước giờ tắm thường thoả cả ba điều kiện.
Một số gia đình chọn buổi sáng, trên đường đưa con đi học. Thời gian này phù hợp cho nghe lại bài hát quen, nói vài câu chào, chơi trò "tìm màu" với xe cộ, cây cối dọc đường. Nhưng vì người lớn đang lái xe, đây không phải lúc cho hoạt động cần nhìn, cần chỉ. Có thể dùng buổi sáng cho phần nghe và nói ngắn, để phần chơi có đồ vật vào buổi tối.
Khi đã chọn, ba mẹ nên giữ cùng một khung giờ ít nhất vài tuần trước khi đánh giá. Đổi giờ liên tục làm mất tín hiệu, và trẻ không biết lúc nào là "giờ tiếng Anh". Nếu sau vài tuần khung giờ vẫn khó giữ, ba mẹ đổi sang khung khác một lần rồi lại kiên trì với khung mới.
Một phiên mười lăm phút gồm những gì?
Cấu trúc lặp lại giúp trẻ biết điều gì sắp đến, nhờ đó yên tâm và hợp tác hơn. Một khung gợi ý gồm năm phần, ba mẹ điều chỉnh độ dài tuỳ ngày:
- Mở đầu (khoảng một phút): một câu chào hay một bài hát mở đầu cố định, cùng một bài trong nhiều tuần. Bài hát này là tín hiệu "giờ tiếng Anh bắt đầu".
- Ôn bài quen (hai đến ba phút): hát lại một bài con đã thuộc ở lớp, có động tác. Trẻ thích những gì mình làm được; bắt đầu bằng cái quen giúp con tự tin.
- Hoạt động chính (năm đến bảy phút): một trò chơi, một cuốn sách tranh có bản ghi âm, hay một hoạt động gắn với chủ đề lớp đang học. Mỗi ngày chỉ một hoạt động chính.
- Vận động hoặc thư giãn (hai phút): một trò nhảy theo lệnh, hoặc nằm nghe một bài hát chậm, tuỳ con đang hưng phấn hay đã mệt.
- Kết thúc (một phút): một câu chào tạm biệt cố định như "Bye bye, see you tomorrow", đôi khi kèm cái ôm. Kết thúc rõ ràng giúp con không đòi kéo dài và sẵn lòng quay lại hôm sau.
Khung này không cần ba mẹ chuẩn bị nhiều. Phần lớn nội dung là những bài con đã biết; chỉ phần hoạt động chính cần ba mẹ chọn trước, và có thể dùng lại cùng một hoạt động hai ba ngày liên tiếp. Trẻ mầm non không chán lặp lại như người lớn nghĩ; nhiều trẻ còn đòi đúng một trò, một cuốn sách mỗi tối, và đó là cơ hội học tốt.
Lịch tuần mẫu: xoay vòng hoạt động chính
Để ba mẹ không phải nghĩ mỗi tối làm gì, có thể dùng một vòng xoay theo thứ trong tuần. Bảng dưới là ví dụ, ba mẹ thay bằng hoạt động hợp với con và với chủ đề lớp:
| Ngày | Hoạt động chính | Gợi ý cách làm |
|---|---|---|
| Thứ hai | Bài hát mới của tuần | Mở bản ghi âm chuẩn của bài con đang học ở lớp, nghe hai lần, làm động tác theo |
| Thứ ba | Sách tranh | Một cuốn sách tranh ngắn có bản ghi âm; chỉ tranh, hỏi "Where is the cat?" |
| Thứ tư | Trò chơi tìm đồ | Giấu ba món đồ theo chủ đề tuần, con tìm và gọi tên |
| Thứ năm | Làm đồ thủ công nhỏ | Tô màu, dán giấy theo chủ đề; ba mẹ gọi tên màu, hình bằng tiếng Anh |
| Thứ sáu | Con làm cô giáo | Con dạy lại ba mẹ một bài hát hoặc vài từ học trong tuần |
| Thứ bảy | Tiếng Anh ngoài trời | Đi công viên, chơi trò "I spy" với màu sắc, cây cối |
| Chủ nhật | Nghỉ hoặc tự do | Chỉ giữ bài hát mở đầu và câu chào; con muốn chơi gì thì chơi |
Lịch tuần chỉ là khung tựa. Có tuần con mê một cuốn sách và muốn đọc nó cả bảy tối, cứ thuận theo con. Có tuần con ốm, chỉ giữ bài hát mở đầu là đủ. Mục đích của lịch là giảm việc phải nghĩ cho ba mẹ, không phải tạo thêm áp lực.
Khi con không muốn: lùi một bước, đừng ép
Sẽ có những tối con lắc đầu, chạy đi, hoặc nói thẳng "Con không thích tiếng Anh". Phản ứng đầu tiên của nhiều ba mẹ là thuyết phục, rồi mặc cả, rồi ép. Cả ba cách đều có nguy cơ biến giờ tiếng Anh thành cuộc giằng co. Cách nhẹ hơn là rút ngắn: "Vậy mình chỉ hát một bài thôi nhé", rồi kết thúc vui vẻ. Một phiên hai phút vẫn giữ được nếp.
Nếu con từ chối nhiều ngày liền, ba mẹ nên tìm nguyên nhân thay vì tăng áp lực. Có thể con đang mệt vì một giai đoạn mới ở trường, có thể hoạt động chính quá khó hoặc quá dễ, có thể giờ đã chọn trùng lúc con muốn chơi tự do. Đổi hoạt động sang một trò vận động, đổi giờ sang sau khi tắm, hoặc cho con chọn giữa hai hoạt động thường giải quyết được phần lớn trường hợp.
Cũng có giai đoạn trẻ không muốn nói tiếng Anh với ba mẹ vì cảm thấy tiếng Anh là "của lớp học". Đây là điều bình thường. Ba mẹ vẫn giữ nếp nghe, hát, chơi; con không nói cũng không sao. Nếu sự từ chối đi kèm lo âu rõ rệt khi nhắc đến lớp học, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên để cùng nhìn bức tranh đầy đủ hơn.
Giữ nếp qua ngày bận, ngày ốm, chuyến đi xa
Thói quen bền là thói quen có phiên bản tối thiểu. Ba mẹ nên quyết định trước: "Ngày bận nhất, mình vẫn làm được gì?". Câu trả lời thường là một bài hát mở đầu và một câu chúc ngủ ngon bằng tiếng Anh, mất chưa tới ba phút. Khi có phiên bản tối thiểu, gia đình không rơi vào cảnh "hôm nay không đủ thời gian nên bỏ luôn", rồi bỏ luôn cả tuần.
Khi con ốm, ưu tiên là nghỉ ngơi. Ba mẹ có thể chỉ mở một bài hát chậm con thích lúc con nằm nghỉ, không đòi con làm gì. Khi đi du lịch, giờ giấc thay đổi, nhưng bài hát mở đầu và câu chào tạm biệt có thể đi theo: hát trên xe, chào nhau trước khi ngủ ở chỗ lạ. Những tín hiệu quen này còn giúp trẻ bớt bỡ ngỡ khi môi trường thay đổi.
Nếp cũng bền hơn khi không chỉ dựa vào một người. Trong nhiều gia đình, mẹ là người khởi đầu thói quen, rồi khi mẹ đi công tác, cả nếp đứt theo. Ba mẹ nên chia nhau: người này giữ bài hát mở đầu buổi tối, người kia giữ câu chúc ngủ ngon; ông bà hay người chăm con ban ngày giữ một bài hát quen khi con chơi. Khi nhiều người cùng nắm vài mảnh nhỏ, sự vắng mặt của một người không làm thói quen biến mất. Trẻ cũng thấy rằng tiếng Anh là việc chung của cả nhà, không phải "giờ học với mẹ".
Sau một kỳ nghỉ dài, như dịp Tết, nhiều trẻ cần vài ngày để quay lại nhịp. Ba mẹ bắt đầu lại bằng những bài quen nhất, chưa vội thêm cái mới. Nếu thấy con quên nhiều, đừng lo; những gì đã học thường quay lại nhanh khi gặp lại trong ngữ cảnh quen.
Nhận ra nếp đang đi đúng hướng
Ba mẹ không cần kiểm tra con để biết thói quen có hiệu quả. Có những dấu hiệu dễ quan sát hơn và nói lên nhiều hơn. Con tự nhắc "Ba ơi, giờ hát tiếng Anh" khi đến giờ. Con hát lại một đoạn bài hát lúc đang chơi một mình. Con hiểu những câu quen như "Time to go" mà không cần dịch. Con hào hứng khi được làm cô giáo. Mỗi dấu hiệu này cho thấy tiếng Anh đang trở thành một phần tự nhiên của con.
Ba mẹ có thể ghi lại những khoảnh khắc như vậy trong một cuốn sổ nhỏ, kèm ngày tháng. Đây không phải để chấm con, mà để chính ba mẹ thấy con đã đi được bao xa, nhất là vào những tuần cảm thấy "chẳng tiến bộ gì". Sổ này cũng là thông tin quý để chia sẻ với giáo viên khi trao đổi về con.
Nếu sau vài tháng giữ nếp đều mà ba mẹ vẫn băn khoăn, cách tốt nhất là hỏi giáo viên về những gì con thể hiện ở lớp, vì nhiều trẻ thể hiện ở lớp khác hẳn ở nhà. Phối hợp nhịp ở nhà với nhịp ở lớp là điều các giáo viên của Global Star English luôn sẵn lòng cùng ba mẹ bàn từng bước.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu thói quen tiếng Anh tại nhà được?
Trẻ hai tuổi đã có thể tham gia những phiên rất ngắn gồm bài hát và động tác, khoảng năm phút. Từ ba đến sáu tuổi, phiên mười đến mười lăm phút với một hoạt động chính là vừa sức. Tuổi bắt đầu không quan trọng bằng việc giữ nếp đều và vui.
Có nên học tiếng Anh với con ngay trước giờ ngủ không?
Được, nếu hoạt động nhẹ nhàng như đọc một cuốn sách tranh có bản ghi âm hoặc nghe một bài hát chậm. Nên tránh trò chơi vận động mạnh hay màn hình trước giờ ngủ vì làm trẻ khó ngủ. Giờ ngủ hợp với phần kết thúc êm của phiên tiếng Anh.
Một tuần bỏ vài ngày có làm hỏng thói quen không?
Không. Thói quen bền là thói quen chịu được vài ngày gián đoạn. Ba mẹ nên có phiên bản tối thiểu cho ngày bận, như một bài hát và một câu chúc ngủ ngon. Quay lại nhịp ngay hôm sau quan trọng hơn việc không bao giờ bỏ ngày nào.
Thói quen ở nhà có cần theo đúng chương trình ở lớp không?
Nên đi theo chủ đề lớp đang học để con gặp lại từ ở hai nơi, nhưng không cần dạy lại bài như trong lớp. Ba mẹ hỏi giáo viên chủ đề tuần, rồi chọn bài hát, sách tranh hay trò chơi gần với chủ đề đó. Việc ở nhà là ôn vui, không phải học thêm.
Con chỉ muốn làm đúng một trò mỗi tối thì có sao không?
Không sao. Trẻ mầm non thích lặp lại, và mỗi lần lặp lại trẻ lại hiểu thêm một chút, nói theo thêm một chút. Ba mẹ cứ thuận theo con, có thể thêm một chi tiết nhỏ mới vào trò quen, như thêm một màu hay một con vật, để mở rộng dần.
Ba mẹ đi làm về muộn thì giữ nếp tiếng Anh thế nào?
Dời phiên sang khoảnh khắc gia đình có mặt cùng nhau, như lúc tắm hoặc lúc lên giường, và rút ngắn còn năm phút. Cuối tuần bù bằng một trò chơi dài hơn một chút. Ông bà hay người chăm con ban ngày cũng có thể giữ phần bài hát mở đầu cho con.
