So sánh con với bạn khi học tiếng Anh thường gây hại nhiều hơn lợi: bé không nhanh hơn vì bị so, mà dễ tự ti, ghét môn học, hoặc học cách giấu những gì mình chưa biết. Trẻ cùng tuổi, cùng lớp tiến bộ rất khác nhau vì khác tính khí, khác lượng tiếng Anh ở nhà, khác thời điểm bắt đầu và khác cả cách thể hiện. Điều đáng theo dõi là con hôm nay so với chính con vài tháng trước.
Ba mẹ ít khi so sánh với ác ý. Thường đó là nỗi lo bật ra thành lời: thấy con bạn cùng lớp hát trọn bài tiếng Anh trong buổi biểu diễn, còn con mình đứng im; nghe phụ huynh khác kể bé nhà họ đã đọc được truyện ngắn. Câu "sao bạn làm được mà con không" được nói ra để thúc con cố gắng, nhưng trẻ mầm non nghe nó theo một nghĩa khác.
Bài này giải thích vì sao so sánh phản tác dụng với trẻ nhỏ, vì sao khác biệt giữa các bé là chuyện bình thường, và cách ba mẹ chuyển nỗi lo thành sự quan sát có ích.
Trẻ mầm non nghe một câu so sánh như thế nào
Nhà tâm lý học Leon Festinger đề xuất từ năm 1954 rằng con người tự đánh giá mình bằng cách so với người khác, đặc biệt khi thiếu thước đo khách quan. Ở trẻ mầm non, khả năng tự so sánh với bạn đang bắt đầu hình thành nhưng còn rất thô: bé chưa hiểu được rằng bạn kia học tiếng Anh từ năm hai tuổi, nhà có người nói tiếng Anh, hay đơn giản là tính bạn bạo dạn hơn. Bé chỉ hiểu một điều: bạn được khen, mình thì không.
Với trẻ ở tuổi này, hình ảnh về bản thân phần lớn được xây từ lời người lớn thân thiết. Khi ba mẹ nói "bạn Na giỏi tiếng Anh hơn con", bé không nghe thấy một nhận xét về kỹ năng, mà nghe thấy "mình kém, ba mẹ thích bạn kia hơn". Lặp lại nhiều lần, câu so sánh trở thành một phần của cách bé nghĩ về mình: "mình là đứa không giỏi tiếng Anh".
Một khi bé đã tin như vậy, hành vi sẽ đi theo: bé né những hoạt động tiếng Anh để khỏi bị so tiếp, bé không thử nữa vì nghĩ thử cũng không bằng bạn. Đó là lúc so sánh tạo ra chính điều ba mẹ lo, tức là bé tụt lại thật, không phải vì thiếu khả năng mà vì đã rút lui.
So sánh cũng ảnh hưởng đến quan hệ bạn bè. Bé bị đem ra so với một bạn cụ thể có thể sinh khó chịu với bạn đó, không muốn ngồi cạnh, không muốn chơi cùng. Ở lớp tiếng Anh mầm non, nơi trẻ học rất nhiều qua việc chơi với nhau, điều đó là một thiệt hại thật.
Vì sao hai bé cùng tuổi học tiếng Anh tiến bộ khác nhau
Khác biệt giữa trẻ là quy luật, không phải ngoại lệ. Những yếu tố dưới đây thường cộng lại tạo nên khoảng cách mà ba mẹ nhìn thấy ở buổi biểu diễn cuối khoá:
| Yếu tố | Ảnh hưởng thế nào | Ba mẹ thường thấy |
|---|---|---|
| Lượng tiếp xúc tiếng Anh ngoài lớp | Bé được nghe, chơi bằng tiếng Anh ở nhà tích luỹ nhiều hơn hẳn | Bé nói được nhiều từ hơn bạn cùng lớp |
| Thời điểm bắt đầu | Vài tháng đến vài năm chênh lệch là đáng kể ở tuổi mầm non | Bạn "giỏi hơn" thật ra đã học lâu hơn |
| Tính khí | Trẻ bạo dạn thể hiện sớm; trẻ chậm thích nghi giữ lại lâu | Bé hiểu nhiều mà ít nói ở nơi đông người |
| Tháng sinh | Trong cùng một lớp, bé đầu năm có thể lớn hơn bé cuối năm gần một tuổi | Bé sinh cuối năm có vẻ chậm hơn các bạn |
| Phát triển tiếng Việt | Nền tiếng mẹ đẻ ảnh hưởng đến cách bé tiếp cận ngôn ngữ thứ hai | Bé còn dè dặt với tiếng Việt thường cũng dè dặt với tiếng Anh |
| Sở thích và thế mạnh riêng | Bé thích âm nhạc nhớ bài hát nhanh; bé thích vận động nhớ hiệu lệnh | Mỗi bé giỏi một kiểu, khó so trên một thước đo |
Đọc bảng này, ba mẹ dễ thấy rằng so sánh hai bé chỉ dựa trên điều nhìn thấy ở lớp là so sánh thiếu dữ kiện. Bạn hát trọn bài có thể đã nghe bài đó ở nhà hàng chục lần. Con mình đứng im có thể đang hiểu hết lời bài hát.
Yếu tố tháng sinh đặc biệt hay bị quên. Trong cùng một lớp mẫu giáo, khoảng cách gần một năm tuổi giữa bé sinh đầu năm và cuối năm là rất lớn so với tuổi đời của trẻ, và các nhà nghiên cứu giáo dục ở nhiều nước đã ghi nhận ảnh hưởng của nó lên kết quả học ở những năm đầu.
Những dạng so sánh ngầm mà ba mẹ ít để ý
So sánh bằng câu hỏi. "Bạn Bin nói được câu này rồi, con nói được không?" Không có chữ "hơn" nhưng bé hiểu ngay mình đang bị đặt cạnh bạn.
So sánh với anh chị em. "Hồi bằng tuổi con, anh đã biết hết bảng chữ cái rồi." Dạng so sánh này nặng hơn vì nó lặp lại trong nhà, mỗi ngày, và chạm vào quan hệ anh em.
So sánh trước mặt người khác. Ba mẹ trò chuyện với phụ huynh khác ở cổng lớp: "bé nhà chị giỏi quá, bé nhà em chẳng chịu nói". Trẻ đứng cạnh nghe hết, dù người lớn tưởng bé đang mải chơi.
So sánh bằng phần thưởng công khai. Bảng sticker treo tường cho cả nhà thấy ai nhiều ai ít, hay khen một bé bằng cách chê bé kia "không như em". Thông điệp so sánh truyền qua đồ vật, không cần lời.
So sánh với chuẩn trên mạng. "Trẻ 4 tuổi phải biết 500 từ tiếng Anh" và những con số tương tự trôi nổi trên mạng thường không có nguồn đáng tin. Ba mẹ đem con đối chiếu với chúng rồi lo lắng, và nỗi lo đó dễ thành áp lực đặt lên bé.
Thay câu so sánh bằng quan sát có ích
Ba mẹ không cần dập tắt nỗi lo của mình, chỉ cần chuyển nó sang những hướng giúp được con. Một số cách thay thế:
- So con với chính con. Ghi lại vài điều bé làm được với tiếng Anh mỗi tháng: bài hát mới, từ mới bé tự dùng, hiệu lệnh mới bé hiểu. Sau vài tháng, ba mẹ sẽ thấy đường đi của con rõ hơn bất kỳ phép so nào.
- Hỏi giáo viên về con, không về bạn. "Con thường tham gia những hoạt động nào, con hiểu được những gì" mang lại nhiều thông tin hơn "con có theo kịp các bạn không".
- Biến điều thấy ở bạn thành ý tưởng, không thành thước đo. Thấy bé khác thích một bài hát tiếng Anh, ba mẹ tìm bài đó hát cùng con, không cần nhắc tên bạn.
- Khen điều riêng của con. Bé không hát to nhưng nghe rất kỹ, bé không nói nhiều nhưng làm hiệu lệnh rất nhanh. Gọi tên những thế mạnh đó giúp bé thấy mình có giá trị theo cách riêng.
- Tạm xa những cuộc trò chuyện so bì. Những nhóm phụ huynh hay đem con ra so có thể làm ba mẹ lo lắng thêm. Giữ khoảng cách một chút cũng là giữ sự bình tĩnh cho mình.
Các cách này không phủ nhận rằng có những lúc ba mẹ cần biết con đang ở đâu so với mức phát triển chung. Nhưng việc đó nên làm qua trao đổi với giáo viên và, khi cần, với chuyên gia, chứ không qua việc nhìn sang con nhà bên cạnh.
Nỗi lo của ba mẹ đến từ đâu và cách tự gỡ
So sánh thường bắt đầu từ nỗi lo của người lớn chứ không từ đứa trẻ. Ba mẹ đầu tư thời gian, công sức cho con học tiếng Anh, và muốn thấy kết quả. Trong khi đó, tiến bộ ngôn ngữ ở tuổi mầm non phần lớn diễn ra bên trong: bé hiểu thêm, nghe quen thêm, nhưng chưa nói ra. Khoảng trống giữa điều ba mẹ đầu tư và điều ba mẹ nhìn thấy được lấp bằng phép so với đứa trẻ bên cạnh, vì đó là thước đo gần nhất.
Mạng xã hội làm khoảng trống ấy rộng thêm. Những đoạn video bé ba bốn tuổi nói tiếng Anh trôi chảy được chia sẻ nhiều chính vì chúng hiếm, không phải vì chúng phổ biến. Nhìn mãi những hình ảnh đó, ba mẹ dễ tưởng đó là mức bình thường và con mình đang tụt lại.
Một cách tự gỡ là viết ra điều mình thật sự mong ở con trong năm nay. Nếu mong muốn là "con thích tiếng Anh, không sợ người nước ngoài, hiểu được những câu quen thuộc", thì nhiều bé đang đạt điều đó dù chưa nói nhiều. Một cách khác là hỏi giáo viên mức phát triển thường gặp ở lứa tuổi của con, để có một khung tham chiếu đáng tin hơn so với những gì thấy trên mạng hay ở cổng trường.
Khi chính bé tự so sánh mình với bạn
Đến khoảng 5–6 tuổi, nhiều trẻ bắt đầu tự so sánh: "bạn Mi hát hay hơn con", "con không giỏi tiếng Anh bằng bạn". Đây là một bước phát triển bình thường về nhận thức xã hội, không phải dấu hiệu ba mẹ đã làm sai. Điều quan trọng là cách người lớn đáp lại.
Phản ứng dễ mắc là phủ nhận ngay: "không đâu, con giỏi nhất". Câu này không thuyết phục được bé, vì bé thấy tận mắt, và còn ngầm xác nhận rằng giỏi nhất mới là điều đáng có. Cách đáp có ích hơn là ghi nhận và mở rộng: "bạn Mi hát rất to và thuộc lời, đúng không. Con thì nghe cô nói và làm theo rất nhanh. Mỗi bạn giỏi một kiểu". Có thể thêm một câu về thời gian: "bạn Mi hát bài đó nhiều lần rồi, con hát thêm vài lần nữa cũng sẽ thuộc".
Nếu bé tự so sánh kèm nỗi buồn kéo dài, không muốn đến lớp vì "con dở", ba mẹ nên kể với giáo viên. Giáo viên có thể tạo cơ hội để bé thể hiện thế mạnh riêng trong lớp, ví dụ giao cho bé vai trò phát đồ dùng, dẫn đầu một trò vận động, để bé thấy mình có chỗ đứng.
Lớp học không so sánh trông như thế nào
Ba mẹ có thể để ý cách lớp tiếng Anh của con ghi nhận trẻ. Một lớp ít so sánh thường có những dấu hiệu: giáo viên khen cụ thể từng bé về việc bé làm, không tuyên dương "bạn giỏi nhất lớp"; hoạt động phần lớn là hợp tác cả nhóm thay vì thi ai nhanh hơn; nhận xét gửi ba mẹ mô tả điều con đã làm được thay vì xếp con vào thứ hạng; buổi biểu diễn cuối khoá cho mọi bé một vai, kể cả vai không cần nói nhiều.
Đánh giá trẻ mầm non bằng quan sát, không cho điểm, không xếp hạng là cách làm phổ biến trong giáo dục mầm non. Mục theo dõi tiến bộ trên trang này có bài riêng về cách làm đó. Ở đây chỉ cần nhấn mạnh: khi cả lớp lẫn gia đình cùng không so sánh, bé được học tiếng Anh trong trạng thái thoải mái nhất, và đó là trạng thái học tốt nhất.
Nỗi lo của ba mẹ khi thấy con khác bạn là có thật và đáng được lắng nghe. Ba mẹ cứ mang nỗi lo đó đến trao đổi với giáo viên. Nếu con học tiếng Anh ở Global Star, ba mẹ hỏi giáo viên con đã đi được đến đâu so với chính con mấy tháng trước, thay vì so với bạn ngồi cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Con bạn cùng lớp nói tiếng Anh nhiều hơn hẳn, có phải con mình chậm không?
Chưa đủ để kết luận. Khác biệt về thời gian học, lượng tiếng Anh ở nhà, tính khí và tháng sinh đều tạo ra khoảng cách đáng kể. Ba mẹ hỏi giáo viên con hiểu và tham gia được những gì. Nếu có lo ngại về phát triển ngôn ngữ nói chung, kể cả tiếng Việt, nên gặp chuyên gia.
So sánh với anh chị trong nhà có khác so sánh với bạn không?
Có, và thường nặng hơn. Bé nghe nó mỗi ngày, và nó chạm vào cảm giác được thương trong gia đình. Ba mẹ nên tránh nhắc "hồi bằng tuổi con anh đã…". Mỗi con có một hành trình riêng, và tiếng Anh của anh chị cũng có thể là nguồn chơi chung thay vì thước đo.
Có nên cho con tham gia các cuộc thi tiếng Anh cho trẻ mầm non không?
Với trẻ mầm non, các cuộc thi đặt trẻ vào thế bị so sánh và xếp hạng công khai, điều không cần thiết ở tuổi này. Những hoạt động biểu diễn không chấm giải, nơi bé hát, kể chuyện cùng bạn, cho bé trải nghiệm thể hiện mà không chịu áp lực thắng thua.
Bé tự nói "con dở tiếng Anh" thì ba mẹ đáp thế nào?
Không phủ nhận vội. Hỏi bé vì sao nghĩ vậy, ghi nhận cảm xúc, rồi nhắc lại cụ thể những việc bé đã làm được với tiếng Anh gần đây. Nếu bé buồn lâu và tránh lớp học, ba mẹ trao đổi với giáo viên để cô tạo cơ hội cho bé thấy thế mạnh của mình.
Làm sao để biết con có tiến bộ nếu không so với bạn?
Ba mẹ ghi lại định kỳ những gì bé làm được: hiểu hiệu lệnh nào, hát được bài nào, tự dùng từ nào khi chơi. Kết hợp với nhận xét của giáo viên theo từng giai đoạn. So hai mốc cách nhau vài tháng sẽ thấy rõ con đã đi được bao xa.
