Phonics là cách dạy đọc dựa trên mối nối giữa âm thanh và chữ viết: trẻ học rằng chữ m ứng với âm /m/, nhóm chữ sh ứng với âm /ʃ/, rồi tập ghép các âm lại để đọc ra một từ, chẳng hạn /k/ – /æ/ – /t/ thành cat. Mục tiêu của phonics là giúp trẻ tự giải mã được những từ chưa từng gặp, thay vì phải nhớ mặt từng từ một.
Tiếng Anh có khoảng 44 âm vị (con số dao động theo giọng và cách phân tích) nhưng chỉ có 26 chữ cái, nên một chữ có thể đọc nhiều cách và một âm có thể viết nhiều cách. Đó là lý do người bản ngữ cũng cần được dạy phonics một cách có hệ thống, và cũng là lý do phonics không phải chuyện "học thuộc bảng chữ cái" đơn giản.
Với trẻ mầm non ở Việt Nam, phonics nên được hiểu như một chặng đi sau: trẻ cần nghe đủ nhiều, hiểu đủ nhiều tiếng Anh nói trước đã. Bài này giải thích phonics vận hành ra sao, có những kiểu nào, nghiên cứu nói gì, và ba mẹ nên đặt nó ở đâu trong hành trình tiếng Anh của con.
Phonics dạy trẻ điều gì, nói một cách cụ thể?
Đọc một từ tiếng Anh thật ra gồm hai việc nối tiếp nhau. Việc thứ nhất là nhìn chuỗi chữ và đổi nó thành chuỗi âm. Việc thứ hai là nhận ra chuỗi âm ấy là một từ mình đã biết nghĩa. Phonics lo phần thứ nhất. Nó dạy trẻ những quy luật thường gặp: chữ s thường đọc /s/, chữ b đọc /b/, hai chữ ch đi liền nhau đọc /tʃ/, chữ e câm ở cuối từ như trong cake làm nguyên âm phía trước đọc dài ra.
Khi đã nắm một nhóm quy luật đủ dùng, trẻ có thể làm một việc rất đáng giá: tự đọc ra một từ chưa ai dạy. Gặp chữ pig, trẻ đọc từng âm /p/ – /ɪ/ – /g/, ghép lại, và nếu từ này đã có trong vốn nghe của trẻ, trẻ reo lên "pig, con heo!". Khoảnh khắc ghép âm ra nghĩa đó chính là điều phonics muốn tạo ra.
Phần thứ hai, nhận ra nghĩa, phonics không tự làm được. Một trẻ ghép âm trơn tru chữ pig mà chưa từng nghe từ ấy thì chỉ phát ra một chuỗi âm vô nghĩa. Mô hình "Simple View of Reading" do Philip Gough và William Tunmer đề xuất năm 1986 nói gọn ý này: hiểu bài đọc là tích của giải mã chữ và hiểu ngôn ngữ nói. Một trong hai thừa số bằng không thì kết quả cũng bằng không. Với trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ, thừa số "hiểu ngôn ngữ nói" thường là chỗ yếu hơn, và đó là điều ba mẹ cần nhớ khi nghe quảng cáo phonics.
Các kiểu phonics thường gặp khác nhau ở đâu?
Chữ phonics được dùng cho nhiều cách dạy khác nhau. Bảng dưới tóm tắt ba kiểu hay được nhắc tới nhất, theo cách giới nghiên cứu và giáo viên ở các nước nói tiếng Anh thường phân loại:
| Kiểu | Cách làm chính | Điểm mạnh | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Synthetic phonics (phonics tổng hợp) | Dạy từng âm ứng với chữ trước, rồi cho trẻ ghép các âm lại thành từ ngay từ sớm | Trẻ có công cụ tự đọc từ mới khá nhanh; trình tự rõ ràng, dễ theo dõi | Cần vốn nghe đủ để từ ghép ra có nghĩa với trẻ |
| Analytic phonics (phonics phân tích) | Bắt đầu từ những từ trẻ đã biết, rồi chỉ ra phần âm giống nhau, ví dụ cat, can, cap cùng mở đầu bằng /k/ | Gắn với từ có nghĩa, đỡ khô khan | Tiến chậm hơn; trẻ ít được tập ghép âm từ đầu đến cuối |
| Phonics theo vần (analogy, onset–rime) | Học khuôn vần như -at, -ig rồi thay âm đầu để ra từ mới: cat, hat, mat | Hợp với trò chơi vần điệu, bài hát | Không phủ hết các từ; thường dùng kèm kiểu khác |
Trong thực tế lớp học, giáo viên hiếm khi dùng một kiểu thuần tuý. Điều nghiên cứu nhấn mạnh hơn cả không nằm ở tên gọi, mà ở chữ "có hệ thống": dạy theo một trình tự rõ ràng, từ âm đơn giản đến phức tạp, có ôn lại, thay vì dạy rải rác khi tình cờ gặp.
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả của phonics?
Ở Mỹ, báo cáo của National Reading Panel công bố năm 2000 tổng hợp nhiều nghiên cứu thực nghiệm và kết luận rằng dạy phonics có hệ thống giúp trẻ học đọc tốt hơn so với cách dạy không có hệ thống hoặc không dạy phonics, rõ nhất khi bắt đầu ở mẫu giáo lớn và lớp một. Ở Anh, bản báo cáo độc lập do Jim Rose chủ trì năm 2006 khuyến nghị dạy synthetic phonics có hệ thống trong những năm đầu tiểu học; sau đó nước Anh đưa vào bài kiểm tra phonics (phonics screening check) cho học sinh Year 1, tức năm học thứ hai của bậc tiểu học tính cả lớp Reception, khi các em khoảng năm, sáu tuổi, từ năm 2012.
Cần đọc những kết luận này đúng bối cảnh. Các nghiên cứu nói trên chủ yếu làm với trẻ học đọc tiếng mẹ đẻ là tiếng Anh, tức là những em đã nghe và nói tiếng Anh hằng ngày từ lúc lọt lòng, có vốn từ nói vài nghìn từ khi đến trường. Với trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ, phonics vẫn có ích, nhưng hiệu quả phụ thuộc rất nhiều vào chuyện trẻ đã có vốn tiếng Anh nói đến đâu.
Giới nghiên cứu cũng có tranh luận về mức độ: phonics có hệ thống giúp phần giải mã chữ rõ rệt, còn tác động lên khả năng hiểu bài đọc về lâu dài thì yếu hơn và khó đo hơn. Đây không phải lý do để bỏ phonics, mà là lý do để không coi phonics là toàn bộ việc học đọc. Đọc to cho trẻ nghe, trò chuyện, mở rộng vốn từ vẫn là phần không thể thiếu.
Những hiểu lầm hay gặp về phonics
"Phonics là học bảng chữ cái." Bảng chữ cái dạy tên chữ: A đọc là "ây", B đọc là "bi". Phonics dạy âm mà chữ thường mang trong từ: a trong cat là /æ/, b là /b/. Trẻ thuộc làu bài hát ABC vẫn chưa chắc biết ghép âm.
"Học phonics thì phát âm chuẩn." Phonics là công cụ đọc chữ, không phải lớp luyện phát âm. Phát âm của trẻ đến chủ yếu từ nguồn nghe: nghe ai, nghe bao nhiêu. Một trẻ thuộc quy tắc phonics nhưng ít nghe vẫn có thể đọc ra âm lệch.
"Học phonics xong là đọc được mọi từ." Tiếng Anh có nhiều từ không theo quy luật thông thường, như the, said, one. Những từ này thường được dạy riêng như từ nhận mặt. Phonics giúp đọc được phần lớn từ thường gặp, không phải tất cả.
"Càng học phonics sớm càng tốt." Phonics đòi hỏi trẻ nghe tách được từng âm trong từ, nhớ được hình chữ và giữ được sự chú ý đủ lâu để ghép. Dạy khi trẻ chưa có những nền này thường tốn nhiều công mà kết quả mỏng, có khi làm trẻ ngại chữ.
"Ba mẹ không biết phonics thì không giúp con được." Ở tuổi mầm non, việc giúp con có ích nhất là đọc truyện, hát, chơi trò vần điệu bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Phần dạy quy luật âm – chữ có hệ thống là việc của lớp học.
Trẻ mầm non nên tiếp cận phonics ở mức nào?
Phần lớn chương trình tiếng Anh cho trẻ nhỏ ở các nước tách việc chuẩn bị đọc thành hai lớp. Lớp dưới là nhận thức âm thanh: nghe ra vần, vỗ nhịp âm tiết, nhận ra hai từ cùng bắt đầu bằng một âm. Lớp trên là gắn âm với chữ và ghép âm. Với trẻ 3–4 tuổi, lớp dưới là chính, làm qua bài hát, thơ vần, trò chơi. Với trẻ 5–6 tuổi đã có vốn nghe kha khá, có thể bắt đầu gắn một số âm với chữ, vẫn trong hình thức trò chơi.
Ở Việt Nam còn một lớp cân nhắc nữa: tuổi 5–6 cũng là lúc trẻ làm quen chữ cái tiếng Việt theo chương trình giáo dục mầm non. Hai hệ thống dùng chung bảng chữ Latin nhưng đọc khác nhau, nên đưa phonics tiếng Anh vào lúc này cần nhẹ nhàng, không biến thành giờ học chữ thứ hai đè lên giờ học chữ thứ nhất.
Một cách nghĩ dễ dùng cho ba mẹ là thứ tự "tai trước, mắt sau, tay sau cùng". Tai là nghe và chơi với âm thanh. Mắt là nhận ra chữ và gắn chữ với âm. Tay là viết. Trẻ mầm non nên ở rất lâu với phần tai, chạm nhẹ phần mắt khi đã sẵn sàng, và chưa cần vội phần tay.
Thứ tự này cũng giải thích vì sao hai bé cùng lớp có thể ở hai chặng khác nhau mà đều bình thường. Bé đã nghe nhiều tiếng Anh ở nhà có thể sớm thích thú khi thấy chữ s ứng với tiếng rắn kêu; bé mới bắt đầu học có thể cần cả năm chỉ để quen tai với nhịp điệu của tiếng Anh. Giáo viên mầm non giỏi thường cho cả lớp cùng chơi một trò âm thanh, nhưng chờ đợi ở mỗi bé một mức khác nhau, không đòi cả lớp phải cùng đến một vạch.
Ba mẹ nhận ra một lớp phonics vừa sức qua những dấu hiệu nào?
Khi dự giờ hoặc nghe con kể về lớp, ba mẹ có thể để ý những dấu hiệu sau. Chúng không phải tiêu chí chấm điểm lớp học, mà là cách nhìn xem hoạt động có hợp với tuổi của con không:
- Âm được giới thiệu kèm động tác, bài hát hoặc câu chuyện, không chỉ đọc theo thẻ chữ.
- Các từ dùng để ghép âm là từ trẻ đã nghe và hiểu trong lớp, như tên con vật, đồ vật quen.
- Mỗi lần chỉ thêm vài âm mới, có nhiều thời gian chơi lại những âm đã biết.
- Trẻ được thử ghép âm bằng miệng trước, chưa bị yêu cầu viết.
- Không có cảnh so ai thuộc nhiều âm hơn ai, không có bảng thành tích treo tường.
- Trẻ về nhà vẫn vui vẻ nhắc đến trò chơi âm thanh, không than mệt hay sợ "giờ chữ".
Nếu thấy con căng thẳng mỗi khi nhắc tới chữ, đó là tín hiệu nên trao đổi với giáo viên để giảm nhịp, quay lại phần nghe và chơi nhiều hơn. Với trẻ nhỏ, giữ được niềm vui với chữ quan trọng hơn thuộc thêm vài âm.
Phonics nằm ở đâu trong một chương trình tiếng Anh mầm non trọn vẹn?
Nếu hình dung việc học tiếng Anh của trẻ mầm non như một ngôi nhà, thì nghe hiểu và nói là móng, vốn từ là tường, còn phonics là cánh cửa dẫn sang căn phòng đọc. Cánh cửa ấy quan trọng, nhưng lắp cửa khi chưa có tường thì không đi đâu được.
Một chương trình hợp lý cho trẻ 2–6 tuổi vì thế dành phần lớn thời gian cho nghe, nói, hát, kể chuyện, vận động, và để phonics xuất hiện từ từ: bắt đầu bằng trò chơi âm thanh ở lớp nhỏ, rồi đến chữ đầu tiên của tên con vật quen thuộc ở lớp lớn, rồi đến những từ ngắn ghép được vào cuối mẫu giáo. Mọi bước đều gắn với từ trẻ đã hiểu, câu chuyện trẻ đã nghe.
Khi ba mẹ hỏi "lớp có dạy phonics không", câu hỏi hữu ích hơn có lẽ là "phonics được đặt vào chương trình ở chỗ nào, sau những gì, và bằng hoạt động gì". Câu trả lời cho thấy lớp học có hiểu trẻ học ngôn ngữ ra sao hay chỉ chạy theo một từ khoá đang được quan tâm. Ở các lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School, phonics được đặt đúng chỗ ấy: sau nghe hiểu, trong trò chơi, và luôn đi kèm câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Phonics khác đánh vần tiếng Anh thế nào?
Đánh vần kiểu đọc tên chữ, như c – a – t đọc "xi – ây – ti", không giúp trẻ đọc ra từ vì tên chữ khác âm chữ. Phonics dạy âm của chữ trong từ, /k/ – /æ/ – /t/, nên ghép lại sẽ ra đúng từ cat. Hai việc này hay bị nhầm với nhau.
Phonics có giúp trẻ phát âm tiếng Anh chuẩn hơn không?
Có giúp một phần, vì trẻ chú ý hơn tới từng âm trong từ. Nhưng phát âm chủ yếu đến từ việc nghe nhiều giọng nói chuẩn và được nói nhiều. Phonics không thay được nguồn nghe tốt, và nếu dạy với âm sai thì còn làm sai đi.
Jolly Phonics là gì?
Đó là tên một chương trình phonics tổng hợp phổ biến, ra đời ở Anh, nổi tiếng với cách gắn mỗi âm với một động tác tay và bài hát. Ngoài nó còn nhiều chương trình khác cùng nguyên lý. Ba mẹ nên nhìn cách lớp dạy hơn là tên chương trình.
Học phonics bao lâu thì trẻ đọc được tiếng Anh?
Không có mốc chung. Với trẻ bản ngữ, phần phonics cơ bản thường trải qua vài năm đầu tiểu học. Với trẻ học tiếng Anh như ngoại ngữ, tốc độ phụ thuộc vốn nghe, tuổi, nhịp học. Đặt mốc thời gian cứng dễ tạo áp lực không cần thiết.
Ở nhà ba mẹ có nên tự dạy phonics cho con không?
Ba mẹ không cần dạy phonics bài bản ở nhà, nhất là khi chưa chắc cách phát âm từng âm. Việc có ích hơn là đọc truyện tranh tiếng Anh và tiếng Việt, hát bài vần điệu, chơi đoán từ cùng âm đầu, và để phần dạy có hệ thống cho lớp học.
Phonics có dùng được cho tiếng Việt không?
Tiếng Việt có cách dạy đọc riêng dựa trên âm, vần và thanh, gần với tinh thần phonics vì chữ quốc ngữ ghi âm khá đều đặn. Tuy vậy hai hệ thống đọc chữ khác nhau, nên không dùng quy tắc phonics tiếng Anh để đọc tiếng Việt và ngược lại.
