Một buổi kiểm tra tiếng Anh với trẻ mầm non chỉ cho biết một lát cắt rất mỏng: trẻ làm được gì, với một người lạ, ở một nơi lạ, trong vài chục phút của một ngày cụ thể. Ở tuổi ba đến sáu, lát cắt đó dễ lệch xa năng lực thật, thường theo hướng thấp hơn, vì trẻ hiểu nhiều hơn nói và hay im lặng trước người chưa quen.
Điều đó không có nghĩa là buổi gặp đầu tiên vô ích. Một buổi gặp được thiết kế tốt giúp giáo viên biết nên bắt đầu từ đâu với trẻ. Vấn đề nằm ở chỗ biến kết quả buổi đó thành một con số hay một nhãn dán lên trẻ. Bài này giải thích các dạng “kiểm tra” ba mẹ hay gặp, vì sao kết quả ở trẻ nhỏ kém ổn định, một buổi gặp đầu tốt trông ra sao và ba mẹ nên hỏi gì.
Ba mẹ thường gặp những dạng “kiểm tra” nào
Từ “kiểm tra trình độ” được dùng cho nhiều việc rất khác nhau. Phân biệt chúng giúp ba mẹ biết nên tin kết quả tới đâu:
- Buổi gặp hoặc học thử đầu tiên. Giáo viên chơi với trẻ, hỏi vài câu, quan sát trẻ phản ứng. Mục đích đúng của buổi này là làm quen và tìm điểm bắt đầu.
- Bài kiểm tra theo bộ câu hỏi cố định. Trẻ được cho xem tranh, thẻ từ, trả lời theo thứ tự, có phiếu chấm. Dạng này cho kết quả trông chính xác nhưng ở trẻ nhỏ thường phản ánh sự tự tin hơn là năng lực.
- Bài trên giấy. Khoanh tranh, nối hình theo lời nghe. Dạng này đòi trẻ quen làm bài, cầm bút, theo hướng dẫn, những kỹ năng nhiều trẻ mầm non chưa có.
- Ứng dụng tự chấm. Trẻ nói vào điện thoại, máy cho kết quả phát âm. Dạng này tiện nhưng có giới hạn riêng về công nghệ nhận giọng trẻ em.
- Bài thi chuẩn hoá cho thiếu nhi. Các kỳ thi có tổ chức, thiết kế cho trẻ tiểu học. Ở tuổi mầm non, phần lớn chưa phù hợp.
Năm dạng này nằm trên một trục: từ quan sát linh hoạt trong lúc chơi, đến đo theo khuôn cố định. Với trẻ mầm non, càng gần phía quan sát linh hoạt thì thông tin càng đáng tin. Càng gần phía khuôn cố định thì kết quả càng phụ thuộc vào việc trẻ có quen thể thức hay không.
Ba mẹ cũng nên để ý một điều: tên gọi không quyết định bản chất. Một buổi được gọi là “kiểm tra đầu vào” có thể thực chất là buổi chơi và quan sát rất nhẹ nhàng, còn một buổi gọi là “học thử” lại có thể là chuỗi câu hỏi dồn dập kèm phiếu chấm. Hỏi trước buổi đó diễn ra thế nào sẽ cho biết nhiều hơn cái tên.
Vì sao kết quả một buổi ở trẻ nhỏ kém ổn định
Trẻ cư xử khác với người lạ. Nhiều trẻ từ hai đến bốn tuổi dè dặt với người chưa quen, nhất là người có ngoại hình, giọng nói khác người thân. Trẻ có thể hiểu hết câu hỏi nhưng không đáp, vì chưa tin người hỏi. Kết quả buổi đó đo mức tin cậy, không đo năng lực.
Trẻ hiểu nhiều hơn nói. Ở trẻ học ngoại ngữ, phía hiểu đi trước phía nói một quãng xa. Một buổi kiểm tra dựa chủ yếu vào việc trẻ phải nói sẽ đánh giá thấp những trẻ đang ở giai đoạn nghe nhiều, nói ít.
Trạng thái cơ thể thay đổi theo giờ. Đói, buồn ngủ, vừa ốm dậy, vừa khóc vì phải rời ba mẹ đều làm trẻ thể hiện kém hẳn. Người lớn có thể gồng mình làm bài khi mệt; trẻ nhỏ thì không.
Thời gian chú ý ngắn. Trẻ mầm non tập trung vào một nhiệm vụ trong thời gian ngắn. Một bài kiểm tra kéo dài sẽ có nửa sau đo sự kiên nhẫn chứ không đo tiếng Anh.
Một lần đo không bắt được xu hướng. Ngay cả khi buổi đó diễn ra suôn sẻ, một lần đo chỉ là một điểm. Năng lực ngôn ngữ của trẻ thay đổi nhanh và không đều; vài tuần sau, bức tranh có thể đã khác.
Nhiều bài kiểm tra đo nhầm thứ cần đo
Ngoài chuyện kém ổn định, nhiều bài kiểm tra tiếng Anh cho trẻ nhỏ còn đo một thứ khá hẹp. Dạng phổ biến nhất là cho trẻ xem thẻ tranh và hỏi tên: “What is this?”. Trẻ gọi đúng nhiều thẻ được đánh giá cao. Nhưng gọi tên thẻ chỉ là một kỹ năng nhỏ, tách khỏi tình huống. Một trẻ gọi đúng hai mươi thẻ có thể không biết nói “I want more” khi muốn thêm sữa; một trẻ gọi đúng năm thẻ có thể đang dùng tiếng Anh khá tự nhiên khi chơi.
Năng lực ngôn ngữ thật ở tuổi mầm non nằm ở những chỗ khó đo bằng phiếu: hiểu lời trong tình huống, dùng cụm từ đúng lúc, luân phiên lượt nói, dùng cử chỉ kèm lời khi chưa đủ từ, dám thử. Những điều này chỉ hiện ra khi trẻ đang làm một việc mình muốn làm, với người mình đã quen.
Các nhà nghiên cứu về đánh giá trẻ nhỏ từ lâu đã lưu ý điểm này, và đó là lý do chương trình giáo dục mầm non ở nhiều nước, kể cả hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, ưu tiên quan sát trong hoạt động hằng ngày hơn là bài kiểm tra. Một phiếu chấm thẻ từ cho ra con số rõ ràng, nhưng con số rõ ràng không có nghĩa là thông tin đúng.
Ứng dụng tự chấm phát âm cho trẻ: tiện nhưng có giới hạn
Một số ứng dụng cho trẻ nói vào điện thoại rồi chấm phát âm, hiện sao hay phần trăm. Công nghệ nhận dạng giọng nói đã tiến bộ nhiều, nhưng giọng trẻ em vẫn là thách thức lớn: cao độ cao, phát âm chưa ổn định, nói nhỏ, nói lẫn tiếng ồn trong nhà. Các hệ thống được huấn luyện chủ yếu trên giọng người lớn thường nhận giọng trẻ nhỏ kém chính xác hơn, nên kết quả chấm có thể lệch theo cả hai chiều.
Giới hạn thứ hai nằm ở chỗ ứng dụng chấm từng từ hay từng câu tách rời. Nó cho biết từ đó có giống mẫu không, không cho biết trẻ có hiểu và có dùng được trong giao tiếp không. Một trẻ nhắc lại đúng câu mẫu để được sao khác xa một trẻ tự nói câu đó khi cần.
Giới hạn thứ ba là cảm xúc. Trẻ nói đi nói lại một từ vì máy báo “chưa đúng” dễ học được rằng nói tiếng Anh là việc dễ sai và dễ bị chê. Với trẻ mầm non, cảm giác an toàn khi nói quan trọng hơn độ chuẩn từng âm. Nếu ba mẹ cho con dùng ứng dụng, nên coi đó là trò chơi phụ, không coi kết quả của máy là thước đo trình độ, và dừng lại khi thấy con bực bội.
Một buổi gặp đầu tốt với trẻ mầm non trông như thế nào
Nếu nhà trường có buổi gặp đầu hay học thử, ba mẹ có thể dựa vào những dấu hiệu sau để nhận ra buổi đó được thiết kế hợp với trẻ nhỏ:
- Có thời gian làm quen trước khi hỏi gì, trẻ được chơi, được nhìn quanh, được ngồi gần ba mẹ nếu muốn.
- Giáo viên dùng đồ chơi, tranh, bài hát, vận động thay vì hỏi dồn theo phiếu.
- Giáo viên để ý cả phía hiểu: trẻ làm theo lời, chỉ đúng tranh, phản ứng với bài hát, không chỉ đếm từ trẻ nói được.
- Trẻ được phép không trả lời, giáo viên chuyển sang hoạt động khác thay vì hỏi lại nhiều lần.
- Buổi gặp ngắn, kết thúc khi trẻ còn vui.
- Giáo viên hỏi ba mẹ về con: con đã tiếp xúc tiếng Anh thế nào, con thích gì, con có nhút nhát với người lạ không.
- Kết quả trả lại cho ba mẹ là mô tả và gợi ý điểm bắt đầu, không phải điểm số hay nhãn “giỏi”, “yếu”.
Ngược lại, nếu buổi gặp là chuỗi câu hỏi dồn dập, trẻ phải ngồi một mình với người lạ trong khi ba mẹ chờ bên ngoài, và kết quả trả về là một con số, ba mẹ nên đọc kết quả đó thận trọng.
Một buổi như vậy không “đo” được trình độ theo nghĩa chặt, và cũng không cần. Mục đích của nó là giúp giáo viên biết nên đón trẻ thế nào trong vài tuần đầu. Hiểu đúng điều đó, ba mẹ sẽ không quá vui hay quá lo vì vài câu con trả lời hay không trả lời trong buổi gặp đầu.
Những câu ba mẹ nên hỏi khi con được “kiểm tra trình độ”
Trước hoặc sau buổi kiểm tra, vài câu hỏi giúp ba mẹ biết kết quả có đáng tin không và sẽ được dùng vào việc gì:
| Câu hỏi | Vì sao nên hỏi |
|---|---|
| Buổi kiểm tra diễn ra thế nào, kéo dài bao lâu, ai làm với con? | Biết trẻ có được làm quen, có thời gian chú ý hợp lý không |
| Giáo viên có xem cả phía hiểu không, hay chỉ đếm câu con nói? | Phía hiểu là phần lớn năng lực của trẻ nhỏ |
| Hôm đó con có biểu hiện gì đặc biệt: ngại, mệt, khóc? | Đặt kết quả vào hoàn cảnh để đọc đúng |
| Kết quả sẽ được dùng để làm gì? | Phân biệt tìm điểm bắt đầu với dán nhãn, xếp hạng |
| Sau vài tuần học, giáo viên có xem lại không? | Một lần đo không đủ; cần nhìn lại khi trẻ đã quen |
| Ba mẹ có thể kể gì thêm để giáo viên hiểu con? | Thông tin từ nhà bổ sung cho lát cắt mỏng của buổi kiểm tra |
Câu trả lời cho câu thứ tư là quan trọng nhất. Nếu kết quả được dùng để giáo viên biết đón con thế nào, đó là cách dùng hợp lý. Nếu kết quả được dùng để gắn con vào một nhóm cố định, công bố cho phụ huynh khác hay so với bạn, ba mẹ nên trao đổi lại với nhà trường.
Dùng kết quả buổi kiểm tra thế nào cho đúng
Kết quả một buổi kiểm tra ở trẻ mầm non nên được hiểu là điểm khởi đầu tạm thời, không phải nhận định về khả năng của trẻ. Nó trả lời câu hỏi “tuần đầu nên đón con thế nào”, không trả lời câu hỏi “con có năng khiếu tiếng Anh không”. Ở tuổi này, không bài kiểm tra ngắn nào trả lời được câu thứ hai.
Ba mẹ nên đặc biệt tránh nhắc lại kết quả trước mặt con, nhất là khi kết quả thấp. Một câu như “cô bảo con chưa biết gì” hay “con được ít sao quá” có thể đọng lại trong cách con nghĩ về mình lâu hơn ba mẹ tưởng. Ngược lại, kết quả cao cũng không nên đem ra khoe với người khác trước mặt con, vì con có thể bắt đầu sợ không giữ được “thành tích”.
Sau vài tuần học, khi trẻ đã quen cô, quen lớp, giáo viên quan sát trong hoạt động hằng ngày sẽ có bức tranh đáng tin hơn nhiều so với buổi đầu. Đó mới là lúc phù hợp để ba mẹ và giáo viên cùng nói chuyện về việc con đang ở đâu. Ở các lớp tiếng Anh của Global Star, buổi gặp đầu chỉ dùng để làm quen và tìm điểm bắt đầu cho bé, còn tiến bộ được theo dõi bằng quan sát suốt quá trình học.
Câu hỏi thường gặp
Bé ba tuổi có nên làm bài kiểm tra trình độ tiếng Anh không?
Không cần một bài kiểm tra theo nghĩa chặt. Một buổi gặp nhẹ nhàng, có trò chơi và quan sát, đủ để giáo viên biết nên bắt đầu từ đâu. Kết quả bài kiểm tra theo phiếu ở trẻ ba tuổi thường phản ánh mức tự tin với người lạ nhiều hơn năng lực.
Con không trả lời câu nào trong buổi kiểm tra có phải là con không biết gì?
Không hẳn. Nhiều trẻ hiểu khá nhiều nhưng im lặng trước người lạ hoặc khi mệt, ngại. Ba mẹ nên hỏi giáo viên con có phản ứng gì cho thấy hiểu không, và chờ vài tuần học để có bức tranh đúng hơn.
Ứng dụng chấm phát âm báo con phát âm kém, có nên lo không?
Không nên lấy đó làm thước đo. Công nghệ nhận giọng thường kém chính xác với giọng trẻ em, và việc chấm từng từ tách rời không cho biết con có giao tiếp được không. Nếu con thấy bực khi dùng ứng dụng, nên dừng lại.
Có nên cho con luyện trước để làm tốt buổi kiểm tra đầu vào không?
Không cần. Luyện trước làm kết quả buổi đó không phản ánh đúng điểm bắt đầu của con, và giáo viên có thể đón con ở mức chưa phù hợp. Điều nên chuẩn bị là kể cho con nghe sẽ gặp cô mới và chơi trò chơi.
Bao lâu sau khi học thì nên xem lại trình độ của con?
Thường sau vài tuần đến một hai tháng, khi con đã quen cô và lớp. Lúc đó giáo viên có đủ quan sát trong hoạt động hằng ngày để mô tả con đang ở đâu, đáng tin hơn nhiều so với buổi gặp đầu.
