Vẽ, nặn và thủ công là chỗ ngôn ngữ xuất hiện tự nhiên trong lớp tiếng Anh mầm non, vì trẻ cần lời để xin vật liệu, hỏi cách làm, mô tả cái mình đang tạo ra và kể về sản phẩm khi xong. Khác với giờ ngồi học từ, ở đây ngôn ngữ đi kèm đôi tay đang bận rộn, và trẻ nói vì muốn nói chứ không vì bị hỏi.
Nhưng không phải giờ thủ công nào cũng là giờ học tiếng Anh. Nếu giáo viên phát mẫu, trẻ tô theo trong im lặng, cuối giờ ai cũng có một sản phẩm giống hệt nhau, thì trẻ có thể khéo tay hơn mà tiếng Anh chẳng thêm bao nhiêu. Khác biệt nằm ở cách thiết kế hoạt động và ở những gì giáo viên nói trong lúc trẻ làm.
Bài viết giải thích vì sao hoạt động nghệ thuật hợp với việc học ngôn ngữ, ngôn ngữ xuất hiện ở từng giai đoạn của một buổi thủ công, vì sao nên coi trọng quá trình hơn sản phẩm, gợi ý hoạt động theo tuổi, những câu giáo viên nên nói, chơi giác quan, và những lưu ý về an toàn.
Vì sao hoạt động nghệ thuật là chỗ tốt để học ngôn ngữ?
Loris Malaguzzi, người đặt nền cho các trường mầm non ở Reggio Emilia, có bài thơ nổi tiếng về "một trăm ngôn ngữ của trẻ": trẻ diễn đạt hiểu biết của mình bằng rất nhiều cách, vẽ, nặn, xếp, múa, diễn, chứ không chỉ bằng lời. Ý tưởng ấy nhắc người lớn rằng lời nói chỉ là một trong nhiều kênh. Với trẻ đang học một ngôn ngữ mới, các kênh khác càng quý: trẻ chưa nói được bằng tiếng Anh vẫn thể hiện được ý mình qua bức vẽ, và giáo viên có thể cho trẻ lời để nói về bức vẽ đó.
Hoạt động nghệ thuật còn tạo ra nhu cầu giao tiếp liên tục. Trẻ cần thêm màu đỏ, cần cái kéo, cần cô giúp dán, muốn khoe bạn, muốn biết bạn làm gì. Mỗi nhu cầu là một dịp dùng ngôn ngữ. Trong lúc trẻ làm, giáo viên có thời gian đi quanh, ngồi cạnh từng trẻ, trò chuyện riêng, điều khó làm được trong hoạt động cả lớp.
Cuối cùng, sản phẩm nghệ thuật là thứ trẻ muốn nói về. Một trẻ thường im lặng có thể say sưa chỉ vào bức tranh và nói "My cat. Big cat. Orange." Đó là ba từ tự nguyện, gắn với điều trẻ quan tâm, giá trị hơn nhiều so với ba từ đọc theo thẻ.
Ngôn ngữ xuất hiện ở từng giai đoạn của một buổi thủ công
Một buổi thủ công có thể chia thành ba giai đoạn, mỗi giai đoạn có kiểu ngôn ngữ riêng. Ví dụ: làm con cá bằng giấy và vật liệu tái chế trong chủ đề "dưới nước":
| Giai đoạn | Việc trẻ làm | Ngôn ngữ thường gặp |
|---|---|---|
| Chuẩn bị | Xem vật liệu, chọn màu, nghe cô gợi ý | Tên vật liệu (paper, glue, scissors, crayons), màu, "Which color do you want?", "I want blue" |
| Đang làm | Cắt, dán, tô, xếp; xin đồ, nhờ giúp | Động từ thao tác (cut, stick, fold, color), "Can I have…?", "Help me, please", "Look!" |
| Trình bày | Khoe sản phẩm, kể về nó, xem của bạn | "This is my fish", "It is big and yellow", "It can swim", "I like your fish" |
Giai đoạn đang làm là giai đoạn có nhiều ngôn ngữ nhất mà hay bị bỏ phí nhất, khi giáo viên chỉ đi phát vật liệu và giữ trật tự. Nếu giáo viên ngồi cùng, làm mẫu câu xin đồ và thuật lại việc trẻ làm, đây trở thành phần học giàu nhất của buổi.
Giai đoạn trình bày cũng cần chừng mực. Không phải trẻ nào cũng muốn nói trước lớp. Trẻ có thể giới thiệu với cô hoặc với một bạn bên cạnh, hoặc chỉ giơ sản phẩm lên trong khi cô nói giúp vài câu.
Quá trình quan trọng hơn sản phẩm: vì sao?
Trong giáo dục mầm non, người ta hay phân biệt hai kiểu hoạt động nghệ thuật. Kiểu thứ nhất hướng vào sản phẩm: giáo viên có một mẫu, trẻ làm theo từng bước, sản phẩm cuối cùng giống mẫu. Kiểu thứ hai, thường gọi là nghệ thuật hướng quá trình (process art), cho trẻ vật liệu và một gợi ý mở, trẻ tự quyết định làm gì, làm thế nào, và không có sản phẩm "đúng" hay "sai".
Với việc học ngôn ngữ, nghệ thuật hướng quá trình có lợi thế rõ. Khi mỗi trẻ làm một thứ khác nhau, trẻ có điều riêng để nói, và có lý do để hỏi bạn đang làm gì. Khi trẻ được chọn, trẻ phải diễn đạt lựa chọn: muốn màu nào, muốn dán ở đâu, con cá này có mấy cái vây. Khi không có mẫu để so, trẻ ít sợ làm sai, và thoải mái hơn khi nói.
Điều này không có nghĩa hoạt động theo mẫu không bao giờ có chỗ. Làm theo các bước có thể là dịp tốt để luyện nghe hiểu lệnh liên tiếp, như "First fold the paper. Then cut here." Một lớp tốt có thể dùng cả hai kiểu, nhưng thường nghiêng về quá trình, và tránh tình trạng người lớn làm hộ cho sản phẩm đẹp để chụp ảnh gửi ba mẹ. Ba mẹ nhận về một bức tranh nguệch ngoạc mà con tự làm và kể được bằng vài từ tiếng Anh là đang nhận về một bằng chứng học tập tốt hơn một sản phẩm hoàn hảo do cô làm.
Gợi ý hoạt động nghệ thuật theo độ tuổi
Mỗi độ tuổi có khả năng vận động tinh và mức tập trung khác nhau. Những gợi ý sau giúp chọn hoạt động vừa sức, để trẻ dồn chú ý vào ngôn ngữ thay vì vật lộn với kỹ thuật:
- 2–3 tuổi: vẽ bằng ngón tay, in bằng bọt biển, xé giấy, dán giấy lên giấy dính, nặn bột tự làm. Ngôn ngữ chủ yếu là tên màu, "more", "again", "squeeze", "tear", do người lớn nói nhiều.
- 3–4 tuổi: vẽ bằng bút sáp to, dán theo ý thích, nặn những hình đơn giản như con sâu, quả bóng, in tranh bằng lá cây. Trẻ bắt đầu nói tên màu, tên đồ vật, xin đồ bằng câu ngắn.
- 4–5 tuổi: cắt bằng kéo an toàn, làm con rối bằng túi giấy hoặc que, nặn con vật, làm tranh ghép từ vật liệu tái chế. Trẻ mô tả được sản phẩm bằng vài từ, dùng từ chỉ hình dạng, kích thước.
- 5–6 tuổi: làm mô hình nhóm cho dự án, vẽ tranh kể chuyện nhiều khung, làm đồ chơi đơn giản có thể dùng được. Trẻ kể được quá trình làm theo trình tự "first, then", giải thích lựa chọn của mình.
Vật liệu không cần đắt tiền. Hộp giấy, lõi giấy vệ sinh, nắp chai, lá khô, hạt đậu, vải vụn đều là vật liệu tốt, lại cho thêm nhiều từ vựng gắn với đời sống. Dùng vật liệu tái chế cũng là dịp nói về chuyện giữ gìn đồ vật, một nội dung đáng học.
Giáo viên nên nói gì khi trẻ đang làm?
Thuật lại việc trẻ làm. Ngồi cạnh trẻ và nói điều trẻ đang làm: "You are rolling the clay. It is getting longer and longer. Now it looks like a snake!". Trẻ nhận được ngôn ngữ gắn chính xác với hành động của mình, loại đầu vào dễ hiểu nhất.
Mô tả thay vì khen chung chung. Thay vì "Good job! Beautiful!", giáo viên nói "You used lots of blue. The fish has big eyes." Lời mô tả cho trẻ thêm từ vựng, cho trẻ thấy người lớn thật sự nhìn vào việc mình làm, và không biến mọi thứ thành chuyện đẹp xấu. Nhiều nhà giáo dục mầm non khuyên cách làm này để trẻ không làm vì lời khen.
Hỏi câu mở. "Tell me about your picture", "What is this part?", "What will you add next?". Câu hỏi mở không có đáp án sai, trẻ trả lời bằng một từ cũng được, bằng tiếng Việt cũng được, rồi giáo viên đáp lại bằng tiếng Anh.
Cho trẻ chọn. "Do you want the red paper or the yellow paper?". Câu hỏi lựa chọn có sẵn từ trong câu, trẻ chỉ cần lặp lại một từ là đã nói được, rất hợp với trẻ mới bắt đầu.
Không vội sửa sản phẩm. Con cá có năm mắt hay mặt trời màu tím là lựa chọn của trẻ. Giáo viên có thể hỏi về nó, "Why is the sun purple?", nhưng không sửa. Câu trả lời của trẻ thường là một câu chuyện nhỏ đáng nghe.
Chơi giác quan: đất nặn, cát, nước và từ chỉ cảm giác
Một nhánh gần với nghệ thuật là chơi giác quan: nhào bột, xúc cát, khuấy nước màu, bóp bọt xà phòng, sờ các loại vải. Trẻ nhỏ học về thế giới qua tay rất nhiều, và những hoạt động này cho một nhóm từ khó dạy bằng cách khác: từ chỉ cảm giác như soft, hard, sticky, wet, dry, smooth, rough, cold, warm, squishy. Những từ này hầu như vô nghĩa trên thẻ, nhưng rõ ràng ngay lập tức khi bàn tay trẻ đang dính bột.
Chơi giác quan cũng giúp trẻ nhạy cảm hoặc lo lắng bình tĩnh lại, và nhiều trẻ trò chuyện thoải mái hơn khi tay đang bận. Giáo viên có thể đặt một khay cát với vài con vật đồ chơi và một ít nước, rồi ngồi chơi cùng, nói về việc chôn con rùa, đào lên, rửa sạch. Ngôn ngữ đi theo trò chơi tự nhiên như khi chơi ở nhà.
Một hoạt động giác quan hợp với khí hậu nóng ẩm ở TP.HCM là chơi nước: thả lá, cánh hoa, nắp chai vào chậu, khuấy, rót qua lại giữa các cốc. Trẻ vừa mát vừa có một kho từ để dùng: pour, splash, full, empty, float. Chỉ cần một khăn lau và một chỗ được phép ướt.
Lưu ý là một số trẻ không thích cảm giác dính, ướt, bẩn tay. Không nên ép. Trẻ có thể dùng dụng cụ như thìa, que, găng tay, hoặc chỉ quan sát bạn chơi và nói về điều mình thấy. Nếu một trẻ phản ứng rất mạnh với nhiều loại cảm giác trong nhiều tình huống khác nhau, ba mẹ có thể trao đổi với giáo viên và, khi cần, với chuyên gia phát triển trẻ em.
An toàn và những giới hạn cần biết
An toàn đi trước mọi mục tiêu ngôn ngữ. Với trẻ nhỏ, vật liệu phải không độc, không có mảnh nhỏ dễ nuốt với trẻ dưới 3 tuổi, kéo là loại dành cho trẻ em, keo và màu là loại dùng cho trẻ. Khi nặn bột tự làm hoặc chơi với thực phẩm, cần để ý dị ứng của từng trẻ, ví dụ bột mì hay đậu phộng. Giáo viên cần biết thông tin này trước, và ba mẹ nên báo cho lớp những dị ứng của con.
Một giới hạn khác là thời gian. Hoạt động thủ công dễ kéo dài, dọn dẹp mất công, nên có lớp làm qua loa hoặc bỏ hẳn. Thật ra dọn dẹp cũng là một phần của hoạt động, có bài hát riêng và ngôn ngữ riêng: "put the crayons in the box", "wash your hands", "throw the paper in the bin". Trẻ học được trách nhiệm cùng với từ vựng.
Cuối cùng, ba mẹ nên nhìn sản phẩm mang về nhà bằng con mắt khác. Đó không phải để đánh giá con có khéo tay không, mà là một cánh cửa để trò chuyện. Hỏi con "con làm cái này thế nào", "cái này là gì", "tiếng Anh gọi là gì", và lắng nghe. Vẽ, nặn và thủ công là một phần quen thuộc trong lớp tiếng Anh mầm non ở Global Star School, và ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để xem trẻ được học qua bàn tay như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Giờ thủ công trong lớp tiếng Anh có khác giờ thủ công thường không?
Khác ở chỗ ngôn ngữ được lên kế hoạch cùng hoạt động: giáo viên chọn vật liệu và cách làm để trẻ cần dùng một nhóm từ, mẫu câu cụ thể, và trò chuyện bằng tiếng Anh với trẻ trong suốt lúc làm. Nếu chỉ phát mẫu cho trẻ làm trong im lặng, đó là giờ thủ công nói bằng tiếng Anh chứ chưa phải học tiếng Anh qua thủ công.
Con vẽ xấu, có cần cho con học thêm vẽ để theo kịp lớp không?
Trong lớp tiếng Anh, sản phẩm đẹp hay xấu không quan trọng, điều cần là con tham gia và nói về những gì mình làm. Kỹ năng vận động tinh phát triển dần theo tuổi và qua chơi. Ba mẹ nên khuyến khích con vẽ, nặn ở nhà vì vui, không cần so với bạn.
Có nên khen sản phẩm của con là đẹp không?
Khen không sai, nhưng lời mô tả cụ thể thường có ích hơn. Ví dụ thay vì nói đẹp quá, ba mẹ nói con dùng nhiều màu xanh, con cá có cái đuôi dài. Trẻ thấy người lớn chú ý thật, học thêm từ, và không làm chỉ để được khen.
Con không thích bẩn tay, không chịu nặn đất, phải làm sao?
Nhiều trẻ không thích cảm giác dính hoặc ướt. Không cần ép, có thể cho con dùng dụng cụ như thìa, que, khuôn, hoặc găng tay, và để con quan sát bạn trước. Nếu con phản ứng rất mạnh với nhiều loại cảm giác, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên.
Ở nhà ba mẹ có thể làm thủ công tiếng Anh với con không?
Có, và không cần giỏi tiếng Anh. Ba mẹ có thể dùng vài từ quen như tên màu, cut, glue, more, và trò chuyện với con bằng tiếng Việt cho phần còn lại. Điều quan trọng là cùng làm, cùng vui và để con kể lại bằng những từ con đã học ở lớp.
Vật liệu tái chế có an toàn cho trẻ không?
Phần lớn an toàn nếu được làm sạch và chọn đúng loại: hộp giấy, lõi giấy, nắp chai to, vải vụn. Cần tránh vật có cạnh sắc, mảnh nhỏ với trẻ dưới 3 tuổi, hộp từng đựng hoá chất. Người lớn nên kiểm tra vật liệu trước khi đưa cho trẻ.
