Học tiếng Anh qua dự án là khi cả lớp cùng tìm hiểu sâu một đề tài gần gũi trong vài tuần, như cái chợ, chiếc xe buýt, con mèo của trường, với tiếng Anh là ngôn ngữ để hỏi, khảo sát, làm và trình bày. Khác với "chủ đề tuần" thông thường, dự án bắt đầu từ câu hỏi của trẻ, có điều tra thật và kết thúc bằng một sản phẩm hay buổi chia sẻ mà trẻ tự hào.
Với ngôn ngữ, dự án có một lợi thế mà hoạt động lẻ không có: cùng một nhóm từ và mẫu câu xuất hiện liên tục trong nhiều tuần, ở nhiều dạng hoạt động khác nhau, gắn với một mối quan tâm mà trẻ thật sự có. Trẻ không học từ "vegetables" một buổi rồi quên, mà sống với nó suốt thời gian dựng góc chợ của lớp.
Bài viết giới thiệu nguồn gốc cách học theo dự án ở mầm non, ba giai đoạn của một dự án, một ví dụ cụ thể theo từng tuần, ngôn ngữ trẻ học được, việc ghi lại quá trình học, những lúc dự án không phải lựa chọn tốt, và ba mẹ có thể góp sức thế nào.
Dự án ở lớp mầm non là gì và đến từ đâu?
Ở bậc mầm non, cách học theo dự án được hệ thống hoá rõ nhất trong công trình của Lilian Katz và Sylvia Chard, hai nhà giáo dục mầm non làm việc ở Mỹ và Canada, với cuốn sách về phương pháp dự án được nhiều trường dùng làm nền. Theo cách họ mô tả, dự án là một cuộc tìm hiểu sâu về một đề tài đáng để học, do cả lớp hoặc một nhóm trẻ tiến hành, với mục tiêu là tìm câu trả lời cho những câu hỏi do chính trẻ đặt ra.
Một nguồn cảm hứng lớn khác là các trường mầm non ở thành phố Reggio Emilia (Ý), phát triển sau Thế chiến thứ hai dưới sự dẫn dắt của nhà giáo dục Loris Malaguzzi. Ở đó, các dự án có thể kéo dài nhiều tuần hay nhiều tháng, trẻ thể hiện hiểu biết của mình bằng rất nhiều cách: vẽ, nặn, dựng mô hình, kể chuyện, đóng kịch.
Cần phân biệt dự án với chủ đề. Chủ đề "con vật" thường là một tập hợp hoạt động do giáo viên định sẵn: hát bài con vật, tô màu con vật, đọc truyện con vật. Dự án "con mèo của bác bảo vệ" thì đi từ câu hỏi trẻ đặt ra, như mèo ăn gì, ngủ ở đâu, sao nó trèo cao được, rồi tìm câu trả lời bằng quan sát, hỏi người lớn, vẽ lại, làm mô hình. Khi đưa vào lớp tiếng Anh, khác biệt này quyết định trẻ dùng ngôn ngữ để làm gì: để lặp lại theo cô, hay để hỏi và tìm hiểu.
Ba giai đoạn của một dự án nhỏ diễn ra như thế nào?
Theo khung của Katz và Chard, một dự án thường đi qua ba giai đoạn. Trong lớp tiếng Anh mầm non, mỗi giai đoạn có kiểu ngôn ngữ riêng:
- Khởi động: tìm điều trẻ đã biết và muốn biết. Giáo viên mang một vật gợi chuyện, ví dụ một giỏ rau củ mua ở chợ sáng nay. Trẻ kể những gì đã biết về chợ, bằng tiếng Việt cũng được, giáo viên nhắc lại bằng tiếng Anh đơn giản. Cả lớp ghi lại các câu hỏi bằng tranh: chợ mở lúc nào, người bán lấy rau ở đâu, sao cá phải để trên đá.
- Phát triển: điều tra và làm. Trẻ đi tham quan một sạp hàng gần trường hoặc xem ảnh, mời một phụ huynh bán hàng đến lớp, phân loại rau củ, đếm, cân thử bằng cân đồ chơi, dựng góc chợ bằng thùng giấy, đóng vai người bán người mua. Đây là giai đoạn dài nhất và có nhiều ngôn ngữ nhất.
- Kết thúc: chia sẻ và nhìn lại. Lớp mở "chợ" cho lớp bên cạnh hoặc cho ba mẹ đến mua bằng tiền giấy. Trẻ giới thiệu sạp của mình bằng vài câu tiếng Anh, xem lại ảnh và tranh vẽ từ đầu dự án, nói điều mình đã học được.
Ba giai đoạn không cứng. Một câu hỏi mới nảy ra giữa chừng có thể mở một nhánh nhỏ; một dự án mà trẻ mất hứng sớm có thể kết thúc nhanh hơn dự kiến. Giáo viên đi theo sự quan tâm của trẻ trong một khung đã chuẩn bị.
Ví dụ một dự án "Chợ của chúng mình" theo từng tuần
Bảng dưới phác thảo một dự án ba tuần cho trẻ 4–6 tuổi. Đây là ví dụ minh hoạ để thấy ngôn ngữ đi theo hoạt động thế nào, không phải giáo án mẫu bắt buộc:
| Tuần | Hoạt động chính | Ngôn ngữ trẻ gặp nhiều |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Kể về chợ gần nhà, xem giỏ rau củ, đặt câu hỏi, phân loại rau, củ, quả, cá, thịt bằng đồ chơi và tranh | Tên thực phẩm, màu, hình dạng; "What is this?", "Is it a fruit?", "I like…" |
| Tuần 2 | Tham quan hoặc xem ảnh một sạp hàng, mời khách đến lớp, đếm và so nặng nhẹ, làm tiền giấy, dựng sạp bằng thùng giấy | Số đếm, "heavy, light, more, how many"; "Can I help you?", "I want…", "Here you are" |
| Tuần 3 | Đóng vai mua bán, làm biển sạp bằng hình vẽ, mở chợ mời lớp khác và ba mẹ, xem lại ảnh, kể điều đã học | "Welcome to my shop", "This is…", "Thank you, goodbye"; kể lại bằng câu ngắn |
Nhìn cột cuối, ta thấy ngôn ngữ không bị giới hạn trong danh sách tên rau củ. Trẻ đi từ gọi tên, sang so sánh, sang mẫu câu giao tiếp, rồi sang câu giới thiệu và kể lại, một chuỗi phát triển khó có được nếu mỗi tuần là một chủ đề rời.
Lựa chọn đề tài "chợ" cũng có lý do: trẻ ở khu vực đông dân như TP.HCM hầu như ai cũng từng theo ba mẹ, ông bà đi chợ, nên có sẵn trải nghiệm để kể và để so sánh.
Trẻ học được những loại ngôn ngữ nào qua một dự án?
Từ vựng theo cụm chủ đề, dùng nhiều lần. Không chỉ tên gọi mà cả động từ và tính từ đi kèm: rau thì "fresh, green, wash, cut", cá thì "swim, wet, cold". Mỗi từ được gặp trong nhiều hoạt động nên có nhiều "móc" để nhớ.
Ngôn ngữ đặt câu hỏi. Dự án sống bằng câu hỏi. Trẻ quen với "What", "Where", "How many", "Why", ban đầu được giáo viên làm mẫu, dần tự hỏi. Đây là kỹ năng ngôn ngữ quý, vì người hỏi được là người tự học tiếp được.
Ngôn ngữ hợp tác. Làm chung một sạp hàng thì cần "Can I have the scissors?", "Let's do it together", "Your turn", "Help me, please". Phần ngôn ngữ này dùng được ở mọi hoạt động khác của lớp.
Ngôn ngữ trình bày. Ở cuối dự án, trẻ đứng trước bạn và ba mẹ nói vài câu về sản phẩm của mình. Với trẻ mầm non, đó có thể chỉ là "This is my shop. I sell bananas.", nhưng là một bước lớn: trẻ dùng tiếng Anh để nói về việc mình làm cho người khác nghe.
Ngôn ngữ nhìn lại. Giáo viên giúp trẻ nói về quá trình: "First we…, then we…". Trẻ lớn bắt đầu dùng những từ chỉ trình tự thời gian, nền cho việc kể chuyện và viết ở các lớp sau.
Ghi lại quá trình học của trẻ trong dự án
Một đặc điểm nổi bật của cách làm dự án theo tinh thần Reggio Emilia là tài liệu hoá: giáo viên chụp ảnh, ghi lại những câu trẻ nói, giữ các bức vẽ và mô hình ở từng giai đoạn, rồi trưng bày chúng để trẻ, đồng nghiệp và gia đình cùng xem. Tài liệu hoá không phải để chấm trẻ, mà để mọi người thấy được việc học đang diễn ra.
Trong lớp tiếng Anh, tài liệu hoá có một giá trị riêng: nó giữ lại dấu vết của ngôn ngữ. Câu đầu tiên trẻ tự nói khi đóng vai người bán, đoạn ghi âm trẻ giới thiệu sạp hàng ở cuối dự án, bức tranh trẻ vẽ cái chợ kèm lời trẻ kể được giáo viên ghi bên cạnh. Khi đặt cạnh nhau theo thời gian, chúng cho thấy rõ trẻ đã đi từ nghe sang nói như thế nào, rõ hơn bất cứ bảng điểm nào.
Tài liệu hoá cũng giúp trẻ. Khi xem lại ảnh mình đang gieo hạt hay đang dựng sạp, trẻ có dịp kể lại, dùng lại ngôn ngữ đã học, và thấy mình đã làm được nhiều việc. Với trẻ nhút nhát, xem ảnh và kể cho cô nghe riêng thường dễ hơn nói trước cả lớp, nên đây cũng là một cửa để trẻ bắt đầu nói.
Khi nào dự án không phải lựa chọn tốt?
Dự án là công cụ mạnh nhưng không hợp với mọi lúc, mọi lớp. Một số trường hợp nên chọn hình thức khác hoặc làm dự án ở dạng rất nhẹ:
- Trẻ quá nhỏ, khoảng 2–3 tuổi: trẻ chưa giữ được mối quan tâm qua nhiều tuần và chưa chơi hợp tác. Hoạt động ngắn, lặp lại, theo nhịp sinh hoạt hằng ngày hợp hơn.
- Lớp mới bắt đầu học tiếng Anh: trẻ chưa có đủ vốn để tham gia các cuộc bàn bạc. Có thể bắt đầu bằng bài hát, trò chơi, kể chuyện, rồi mới làm dự án nhỏ khi trẻ đã quen tai.
- Lịch học tiếng Anh quá thưa: nếu một tuần chỉ có một buổi ngắn, mạch dự án dễ đứt, trẻ quên mất mình đang làm gì. Khi ấy dự án nên ngắn hơn hoặc nối với các hoạt động bằng tiếng Việt của lớp.
- Đề tài xa đời sống của trẻ: dự án về tàu vũ trụ hay núi tuyết có thể hấp dẫn nhưng khó điều tra thật, dễ biến thành chuỗi tranh ảnh. Đề tài tốt là thứ trẻ nhìn, sờ, hỏi được, ví dụ cây trong sân trường, bếp ăn, chiếc xe đưa đón, cơn mưa chiều.
- Giáo viên chưa có kinh nghiệm theo trẻ: dự án đòi hỏi biết lúc nào dẫn, lúc nào lùi. Làm dự án theo kịch bản cứng thì mất hết lợi ích của nó.
Trong những trường hợp này, tinh thần dự án vẫn dùng được ở mức nhỏ: một câu hỏi của trẻ được theo đuổi trong vài buổi, một sản phẩm chung của lớp làm trong một tuần. Quan trọng là giữ được ý cốt lõi: trẻ có câu hỏi của mình, ngôn ngữ phục vụ việc tìm câu trả lời, và có thứ gì đó để chia sẻ ở cuối.
Ba mẹ góp sức cho dự án ở trường như thế nào?
Dự án là một trong những hình thức học mà gia đình tham gia tự nhiên nhất. Ba mẹ có thể gửi vào lớp những vật liệu đơn giản như hộp giấy, chai lọ sạch, vải vụn; đến lớp làm "khách mời" nếu công việc liên quan đến đề tài, như người bán hàng, đầu bếp, thợ may, y tá; hoặc chụp ảnh cùng con khi đi chợ, đi công viên để con mang vào lớp kể.
Ở nhà, ba mẹ không cần dạy thêm tiếng Anh về đề tài. Điều có ích hơn là hỏi con về dự án bằng tiếng Việt: hôm nay lớp làm gì, con thích phần nào, con định bán gì ở sạp. Khi trẻ kể bằng tiếng Việt, trẻ đang sắp xếp lại điều đã học, và thường tự chen vào những từ tiếng Anh mình vừa dùng ở lớp. Ba mẹ có thể hỏi lại "từ đó tiếng Anh nói sao con" một cách tò mò, không phải kiểm tra.
Buổi chia sẻ cuối dự án là dịp đáng đến nếu ba mẹ thu xếp được. Với trẻ, có ba mẹ đứng xem mình giới thiệu sạp hàng bằng tiếng Anh là một trải nghiệm khó quên. Ba mẹ nên nhìn vào sự tự tin và niềm vui của con hơn là vào độ chính xác của từng câu. Các dự án nhỏ theo chủ đề là một phần trong cách tổ chức lớp tiếng Anh mầm non ở Global Star School, và ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để biết thêm.
Câu hỏi thường gặp
Dự án tiếng Anh cho trẻ mầm non thường kéo dài bao lâu?
Thường từ một đến vài tuần, tuỳ tuổi của trẻ, số buổi học tiếng Anh trong tuần và mức độ trẻ quan tâm. Với trẻ nhỏ hoặc lớp ít buổi, dự án nên ngắn. Dấu hiệu nên kết thúc là trẻ đã trả lời được những câu hỏi ban đầu hoặc bắt đầu mất hứng.
Trẻ chưa nói được nhiều tiếng Anh có tham gia dự án được không?
Được, nếu dự án nhiều hoạt động bằng tay và giáo viên đỡ ngôn ngữ đủ. Trẻ tham gia bằng việc làm, nghe ngôn ngữ đi kèm, rồi dần nói những câu ngắn. Ở giai đoạn khởi động, trẻ có thể kể bằng tiếng Việt và giáo viên nhắc lại bằng tiếng Anh.
Học qua dự án có làm trẻ học ít từ hơn so với học theo giáo trình không?
Số từ được giới thiệu có thể ít hơn, nhưng mỗi từ được dùng nhiều lần hơn, trong nhiều tình huống hơn. Với trẻ nhỏ, ít mà dùng được thường giá trị hơn nhiều mà quên nhanh. Ngoài từ vựng, trẻ còn học ngôn ngữ để hỏi, hợp tác và trình bày.
Đề tài dự án do giáo viên chọn hay trẻ chọn?
Thường là gặp nhau ở giữa. Giáo viên quan sát xem trẻ đang quan tâm tới gì, chuẩn bị vài hướng phù hợp với mục tiêu ngôn ngữ, rồi để câu hỏi của trẻ dẫn đi. Một đề tài trẻ thật sự tò mò cho kết quả tốt hơn đề tài người lớn thấy hay.
Ba mẹ không biết tiếng Anh thì có tham gia buổi chia sẻ dự án được không?
Được. Buổi chia sẻ là để trẻ kể về việc mình làm, ba mẹ chỉ cần đến, xem và hỏi con bằng tiếng Việt. Nhiều trẻ rất thích được giải thích cho ba mẹ những từ tiếng Anh mình vừa dùng, đó cũng là một cách học.
