Với mục đích học đọc tiếng Anh, nhiều chương trình phonics cho trẻ nhỏ dạy âm của chữ trước, tên chữ sau, vì âm mới là thứ trẻ cần để ghép thành từ. Tuy vậy, tên chữ không vô ích: trẻ cần nó để gọi tên, để nói chuyện về chữ, và nhiều nghiên cứu cho thấy biết tên chữ cũng giúp trẻ đoán âm. Câu trả lời thực tế là để hai thứ đi gần nhau, với âm làm trục chính.
Ba mẹ người Việt thường lớn lên với cách học "a, bờ, cờ" của tiếng Việt, nơi tên chữ và âm chữ khá gần nhau. Tiếng Anh không như vậy. Chữ W có tên là "đấp-bồ-liu" nhưng âm trong từ water chỉ là /w/; chữ H tên là "ếch" mà âm lại là /h/. Đó là chỗ làm nhiều ba mẹ bối rối khi thấy con học "a /æ/, b /b/" thay vì bài hát ABC.
Bài này giải thích sự khác nhau giữa tên chữ và âm chữ, vì sao thứ tự dạy lại được bàn nhiều, chữ hoa hay chữ thường nên đến trước, và ba mẹ nên phản ứng thế nào khi con gọi tên chữ theo kiểu tiếng Việt.
Tên chữ cái và âm của chữ khác nhau ra sao?
Mỗi chữ cái tiếng Anh có hai "giọng". Giọng thứ nhất là tên chữ, thứ trẻ hát trong bài ABC: ây, bi, xi, đi. Giọng thứ hai là âm mà chữ thường mang khi đứng trong từ: chữ a trong apple là /æ/, chữ c trong cat là /k/, chữ d trong dog là /d/. Khi đọc một từ, người đọc dùng giọng thứ hai.
Với vài chữ, tên và âm khá gần nhau: tên chữ B là "bi" và âm là /b/, nghe tên là đoán ra âm. Với một số chữ khác, tên chứa âm nhưng ở cuối, như F đọc "ép" và âm là /f/, M đọc "em" và âm là /m/. Còn một nhóm chữ có tên gần như không gợi ý gì về âm, như W, H, Y, và nhất là nguyên âm A, E, I, O, U vốn có nhiều cách đọc.
Nếu trẻ chỉ biết tên chữ, khi gặp từ cat trẻ dễ đọc "xi – ây – ti" rồi không ghép ra được gì. Nếu trẻ biết âm, trẻ đọc /k/ – /æ/ – /t/ và ghép thành cat. Đó là lý do cốt lõi khiến các chương trình phonics đặt âm lên trước. Điều này không có nghĩa tên chữ sai, mà chỉ là hai công cụ cho hai việc khác nhau.
Dạy âm trước và dạy tên chữ trước: mỗi bên có gì?
Hai cách làm đều có lý lẽ. Bảng sau đặt cạnh nhau để ba mẹ thấy vì sao giáo viên chọn thứ tự này hay thứ tự kia:
| Khía cạnh | Âm trước | Tên chữ trước |
|---|---|---|
| Lợi ích chính | Trẻ có ngay công cụ để ghép âm đọc từ ngắn | Trẻ có tên gọi để hỏi và nói về chữ; quen với bài hát phổ biến |
| Hợp với | Chương trình phonics có hệ thống, trẻ đã có vốn nghe kha khá | Trẻ nhỏ đang làm quen, môi trường nhiều bài hát, sách bảng chữ |
| Rủi ro | Nếu giáo viên phát âm âm lẻ không chuẩn, như thêm "ơ" sau /b/, trẻ ghép âm khó | Trẻ dễ dùng tên chữ để đọc từ và bị kẹt |
| Ở nhà ba mẹ làm được | Chơi tìm đồ vật có âm đầu giống nhau | Hát bài ABC, chỉ chữ trên sách khi đọc truyện |
| Cách phối hợp hay gặp | Âm là trục; tên chữ giới thiệu dần qua bài hát | Tên chữ quen trước; âm được dạy kỹ khi bắt đầu ghép |
Nhiều giáo viên mầm non không chọn hẳn một bên. Trẻ hát bài ABC như một bài hát vui, trong khi các hoạt động chữ trong lớp nói về âm: "Đây là chữ /s/, nghe như tiếng rắn ssss". Theo thời gian, trẻ tự hiểu mỗi chữ vừa có tên vừa có âm.
Nghiên cứu nói gì về vai trò của tên chữ?
Các nhà nghiên cứu về đọc sớm ở Mỹ, trong đó có Rebecca Treiman cùng cộng sự, đã chỉ ra trong nhiều công trình rằng trẻ bản ngữ thường dùng tên chữ làm điểm tựa để đoán âm. Trẻ học âm của B, D, T dễ hơn âm của W hay H, chính vì tên của nhóm đầu chứa âm ngay ở phần mở đầu. Nói cách khác, tên chữ là cái móc giúp âm bám vào.
Ở chiều ngược lại, hiểu biết về tên chữ cái lúc vào lớp một là một trong những yếu tố dự báo khả năng đọc về sau của trẻ bản ngữ, theo nhiều nghiên cứu tổng hợp. Nhưng dự báo không có nghĩa là nguyên nhân: trẻ biết nhiều tên chữ thường cũng là trẻ được đọc sách nhiều, được trò chuyện nhiều ở nhà. Dạy thuộc tên chữ thật nhanh không tự động tạo ra những lợi ích ấy.
Với trẻ Việt học tiếng Anh, có thêm một điểm cần tính: tên chữ tiếng Việt và tên chữ tiếng Anh khác nhau trên cùng một bảng chữ Latin. Chữ E tiếng Việt là "e", tiếng Anh là "i"; chữ I tiếng Việt là "i", tiếng Anh là "ai". Dạy dồn tên chữ tiếng Anh vào lúc trẻ đang học tên chữ tiếng Việt dễ gây lẫn. Gắn chữ tiếng Anh với âm trong từ có nghĩa thường bớt lẫn hơn.
Những âm nào thường được giới thiệu trước?
Khi đã chọn dạy âm làm trục, câu hỏi tiếp theo là dạy âm nào trước. Các chương trình phonics phổ biến ở Anh không đi theo thứ tự A, B, C của bảng chữ cái. Nhiều chương trình mở đầu bằng một nhóm nhỏ như s, a, t, p, i, n. Lý do rất thực dụng: chỉ với sáu âm này, trẻ đã ghép được khá nhiều từ ngắn như sat, pat, tin, pin, nap, tap, nên cảm giác "mình đọc được rồi" đến sớm.
Một tiêu chí khác là âm dễ phát ra và dễ kéo dài. Âm /s/, /m/, /f/ có thể kéo dài "ssss", "mmmm" nên trẻ dễ nghe và dễ ghép nối sang âm sau. Âm như /b/, /d/, /g/ bật ra rất ngắn, dễ bị đọc kèm "ơ", nên thường đến sau. Những âm hai chữ như sh, ch, th và các cách viết nguyên âm dài thì để tới khi trẻ đã vững âm đơn.
Với trẻ Việt học tiếng Anh như ngoại ngữ, giáo viên có thể điều chỉnh thứ tự theo những từ trẻ đã biết trong lớp. Nếu cả lớp đang say mê chủ đề con vật, âm /k/ của cat, /d/ của dog có thể đến sớm hơn sách, vì gắn với từ trẻ hiểu thì âm mới có chỗ bám. Thứ tự trong sách là gợi ý tốt, không phải luật bất di bất dịch.
Chữ hoa hay chữ thường nên đến trước?
Bảng chữ cái in trong sách thiếu nhi hay xếp chữ hoa và chữ thường cạnh nhau, nhưng thực tế hai loại này xuất hiện với tần suất rất khác. Trong một trang truyện tiếng Anh, phần lớn chữ là chữ thường; chữ hoa chỉ xuất hiện ở đầu câu và tên riêng. Vì vậy, với mục đích chuẩn bị đọc, nhiều chương trình phonics giới thiệu chữ thường trước hoặc cùng lúc, thay vì để trẻ thuộc hết 26 chữ hoa rồi mới sang chữ thường.
Mặt khác, chữ hoa có nét đơn giản và dễ phân biệt hơn với trẻ nhỏ. Các cặp chữ thường như b và d, p và q là gương soi của nhau, khiến trẻ mầm non nhầm rất nhiều, và việc nhầm này là bình thường ở tuổi đó chứ không phải dấu hiệu bất thường. Chữ hoa B và D thì ít nhầm hơn hẳn.
Một cách làm dung hoà là: để trẻ nhìn thấy cả hai loại trong sách, trên thẻ tên của mình, trên đồ vật trong lớp; khi nói về âm thì chỉ vào chữ thường trong từ; còn chữ hoa thì gắn với tên riêng, đặc biệt là tên của chính trẻ. Chữ đầu tiên một đứa trẻ thật sự quan tâm thường là chữ cái đầu tên mình, viết hoa, và đó là điểm khởi đầu rất tự nhiên.
Khi con gọi tên chữ theo kiểu tiếng Việt, ba mẹ nên làm gì?
Không vội sửa ngay. Trẻ 4–5 tuổi thấy chữ B và nói "bê" là trẻ đang dùng đúng hiểu biết mình có. Sửa dồn dập khiến trẻ nghĩ mình làm sai và ngại nói về chữ.
Nói lại bằng ngữ cảnh. Ba mẹ có thể đáp: "Đúng rồi, trong tiếng Việt là bê. Còn trong tiếng Anh, chữ này đọc là bi, và trong chữ ball nó kêu /b/". Trẻ được xác nhận và được nghe thêm, không bị phủ định.
Tách hai thế giới bằng tình huống. Sách tiếng Việt thì gọi theo tiếng Việt, sách tiếng Anh thì gọi theo tiếng Anh. Trẻ nhỏ rất giỏi gắn ngôn ngữ với tình huống và với người nói, nếu tình huống đủ rõ.
Ưu tiên âm hơn tên. Nếu ba mẹ chưa chắc tên chữ tiếng Anh đọc thế nào, cứ nói về âm của từ: "Ball, bat, bus cùng bắt đầu bằng /b/". Câu nói này có ích cho việc đọc hơn là tên chữ.
Kiên nhẫn với chữ gương. Nhầm b với d có thể kéo dài tới đầu tiểu học ở nhiều trẻ. Ba mẹ chỉ cần chỉ lại nhẹ nhàng mỗi khi gặp, không cần bài tập riêng.
Một trình tự làm quen chữ vừa sức cho trẻ 4–6 tuổi
Không có trình tự duy nhất đúng. Dưới đây là một trình tự hay gặp ở các lớp tiếng Anh mầm non, ba mẹ có thể dùng để hình dung con đang ở đâu:
- Chơi với âm thanh không cần chữ: vỗ nhịp từ, tìm vần trong bài hát, đoán từ cùng âm đầu.
- Làm quen vài âm đầu gắn với từ quen: /s/ như snake, /m/ như mommy, /t/ như tiger, kèm động tác hoặc tiếng kêu.
- Nhìn thấy chữ thường ứng với những âm đó trong sách tranh và trên đồ vật lớp học.
- Gặp chữ cái đầu tên mình, viết hoa, và chữ đầu tên bạn bè trong lớp.
- Hát bài ABC như bài hát, dần dần nhận ra mỗi chữ có tên riêng.
- Thử ghép bằng miệng hai, ba âm thành từ rất ngắn mà trẻ đã biết nghĩa, như /s/ – /ʌ/ – /n/ thành sun.
Mỗi bước có thể kéo dài nhiều tháng, và trẻ có thể đi bước sau trước bước trước. Điều cần giữ là mọi bước đều gắn với từ trẻ hiểu và hoạt động trẻ thích.
Điều gì quan trọng hơn thứ tự dạy?
Tranh luận "chữ trước hay âm trước" dễ khiến ba mẹ nghĩ có một công thức đúng mà lớp nào làm sai là con thiệt. Thực tế, điều ảnh hưởng tới việc học đọc của trẻ nhiều hơn thứ tự ấy là ba yếu tố khác: trẻ có được nghe đủ tiếng Anh để từ ghép ra có nghĩa hay không, hoạt động có vui và vừa sức không, và có được lặp lại đều đặn không.
Một trẻ học tên chữ trước nhưng được đọc truyện mỗi tối, được chơi trò âm thanh trong lớp, vẫn sẽ chuyển sang ghép âm trơn tru khi đến lúc. Một trẻ học âm trước theo đúng sách nhưng bị luyện thẻ chữ lặp đi lặp lại trong không khí căng thẳng có thể thuộc âm mà ghét chữ.
Vì thế, khi trò chuyện với giáo viên, ba mẹ có thể hỏi về cách lớp giúp trẻ nghe ra âm, cách lớp dùng truyện và bài hát, nhiều hơn là hỏi "lớp dạy chữ hay dạy âm trước". Cách lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School trả lời câu hỏi ấy cũng xuất phát từ thứ tự tai trước, mắt sau, và luôn gắn chữ với âm trong những từ trẻ đã hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Bé thuộc bài hát ABC rồi có phải đã biết chữ cái tiếng Anh?
Chưa hẳn. Nhiều trẻ hát trôi chảy bài ABC như một chuỗi âm, thậm chí nghe "l m n o p" như một từ dài. Biết chữ cái nghĩa là nhìn chữ gọi được tên hoặc âm của nó, việc này cần thêm thời gian và hoạt động khác.
Âm /b/ có nên đọc thành "bơ" không?
Nên cố tránh thêm "ơ" sau phụ âm, vì khi ghép /b/ /æ/ /t/ thành "bơ-a-tơ" trẻ khó nhận ra bat. Âm như /m/, /s/, /f/ có thể kéo dài nên dễ đọc gọn; âm như /b/, /d/, /t/ thì đọc thật ngắn, dứt khoát.
Có nên mua bảng chữ cái tiếng Anh dán tường cho bé?
Dán cũng được nhưng không bắt buộc. Một tấm bảng chữ ít có tác dụng nếu không ai trò chuyện với trẻ về nó. Sách truyện, tên của bé, chữ trên đồ chơi khi được ba mẹ chỉ và nói chuyện cùng thường hiệu quả hơn.
Bé 5 tuổi hay viết ngược chữ b thành d có đáng lo không?
Ở tuổi mầm non và đầu tiểu học, nhầm chữ gương như b và d, p và q là rất phổ biến. Đa số trẻ tự hết khi đọc viết nhiều hơn. Nếu đến những năm sau tiểu học vẫn kéo dài kèm khó khăn đọc rõ rệt, ba mẹ có thể hỏi ý kiến chuyên gia.
Học tên chữ tiếng Anh có làm bé lẫn với chữ tiếng Việt không?
Có thể lẫn một thời gian, nhất là với các chữ có tên khác nhau như E, I, G. Đây là hiện tượng bình thường. Giữ hai ngôn ngữ trong hai tình huống rõ ràng và ưu tiên âm trong từ giúp trẻ bớt lẫn.
Nên dạy bé bao nhiêu âm mỗi tuần?
Không có con số chuẩn cho trẻ mầm non. Nguyên tắc là ít âm mới, nhiều lần chơi lại. Nếu trẻ còn hào hứng và nhận ra được âm cũ thì có thể thêm; nếu trẻ bắt đầu lẫn hoặc chán thì nên dừng và ôn lại.
