Trẻ Việt làm quen chữ tiếng Anh thường lẫn với chữ tiếng Việt vì hai thứ tiếng dùng chung bảng chữ Latin nhưng gán cho cùng một chữ những âm khác nhau, ví dụ chữ a trong cat đọc /æ/, chữ i trong bike đọc như "ai". Đây là hiện tượng bình thường, cho thấy trẻ đang thật sự xử lý chữ, và thường giảm dần khi trẻ vững hai hệ thống.
Bảng chữ cái tiếng Việt có 29 chữ, có các chữ mang dấu phụ như ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ, và không có f, j, w, z trong bảng chính. Bảng chữ cái tiếng Anh có 26 chữ, không dấu, nhưng một chữ có thể đọc nhiều cách. Trẻ đứng giữa hai hệ thống ấy giống người dùng hai chiếc chìa khoá trông rất giống nhau cho hai ổ khoá khác nhau.
Bài này chỉ ra những chữ trẻ hay lẫn nhất, giải thích vì sao, nghiên cứu về trẻ song ngữ nói gì về sự lẫn này, và những cách ba mẹ giúp con tách hai hệ chữ mà không làm con ngại chữ.
Những chữ trẻ hay lẫn nhất giữa hai thứ tiếng
Bảng dưới liệt kê một số chữ và nhóm chữ trẻ Việt thường đọc lẫn khi bắt đầu nhìn chữ tiếng Anh. Cách đọc tiếng Việt ghi theo giọng phổ thông, có thể khác chút ít giữa các vùng:
| Chữ | Trong tiếng Việt | Trong tiếng Anh (thường gặp) | Trẻ hay đọc nhầm |
|---|---|---|---|
| a | a như "ba" | /æ/ như cat, hoặc "ây" như cake | cat đọc thành "cát" |
| e | e như "me" | /e/ như bed, hoặc "i" như he | he đọc thành "he" |
| i | i như "bi" | /ɪ/ như sit, hoặc "ai" như bike | bike đọc thành "bi-ke" |
| d | gần "z" (giọng Bắc), gần "y" (giọng Nam) | /d/ gần với "đ" | dog đọc thành "zóc" |
| c | /k/ như "ca" | /k/ như cat, /s/ như city | city đọc thành "ki-ti" |
| g | "g" như "ga" | /g/ như go, /dʒ/ như giraffe | giraffe đọc thành "gi-ráp" |
| ch, th, ph | như "cha", "tha", "pha" | ch /tʃ/, th /θ/ hoặc /ð/, ph /f/ | three đọc thành "thờ-ri" |
Nhìn bảng, ba mẹ sẽ thấy những lần "đọc sai" của con thật ra rất có lý: con đang áp dụng đúng quy tắc tiếng Việt mình đã biết lên chữ tiếng Anh. Lỗi kiểu này gọi là chuyển giao từ ngôn ngữ thứ nhất, gặp ở hầu hết người học ngoại ngữ, kể cả người lớn.
Vì sao trẻ lẫn, và vì sao điều đó không đáng lo?
Khi gặp một ký hiệu, não trẻ tìm trong những gì đã biết để đoán nó đọc là gì. Nếu trẻ đã quen chữ tiếng Việt, gặp chữ a thì phản xạ tự nhiên là đọc "a". Chữ tiếng Anh trông giống hệt, không có dấu hiệu nào báo rằng "đây là chữ của ngôn ngữ khác". Lẫn ở giai đoạn đầu vì thế không phải do trẻ kém, mà do bản thân hai hệ chữ giống nhau về hình thức.
Nghiên cứu về trẻ song ngữ nhìn hiện tượng chuyển giao theo hai chiều. Chiều tích cực là những hiểu biết chung chuyển được: trẻ đã hiểu chữ ghi âm, đã biết chữ đọc từ trái sang phải, đã biết ghép âm thành tiếng trong tiếng Việt, thì việc học đọc tiếng Anh có sẵn nền. Jim Cummins, nhà nghiên cứu giáo dục song ngữ người Canada, gọi đây là phần năng lực chung bên dưới hai ngôn ngữ. Chiều gây nhiễu là những quy tắc cụ thể khác nhau, như cách đọc từng chữ, tạm thời làm trẻ đọc lẫn.
Theo thời gian, khi được tiếp xúc nhiều với cả hai, trẻ dần xây hai bộ quy tắc riêng và biết dùng bộ nào trong tình huống nào. Chiều tích cực ở lại lâu dài, chiều gây nhiễu giảm dần. Điều ba mẹ cần là kiên nhẫn trong giai đoạn chuyển tiếp ấy và tạo điều kiện để hai hệ thống tách bạch rõ hơn.
Dấu thanh và dấu phụ: chỗ tiếng Việt khác hẳn tiếng Anh
Một khác biệt lớn mà trẻ Việt cần nhận ra là dấu. Trong tiếng Việt, dấu thanh như sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng và dấu phụ như mũ, móc, trăng làm thay đổi hẳn âm và nghĩa: ma, má, mà, mả, mã, mạ là sáu từ khác nhau. Trẻ học chữ tiếng Việt được dạy chú ý rất kỹ vào dấu.
Chữ tiếng Anh không có dấu. Thay vào đó, sự khác biệt về âm được thể hiện qua cách kết hợp chữ, như e câm cuối từ làm nguyên âm đọc dài (cap và cape), hay hai nguyên âm đi liền (meet, boat). Ngữ điệu và trọng âm trong tiếng Anh có vai trò, nhưng không được ghi bằng ký hiệu trên chữ.
Trẻ chuyển từ tiếng Việt sang tiếng Anh đôi khi tìm dấu không có, hoặc đọc từ tiếng Anh với thanh điệu tiếng Việt, như đọc cat thành "cát" có thanh sắc. Đây là chuyển giao tự nhiên. Nghe nhiều tiếng Anh nói tự nhiên giúp tai trẻ quen với việc âm tiếng Anh không mang thanh điệu như tiếng Việt, mà có trọng âm và ngữ điệu câu.
Cách giúp con tách hai hệ chữ nhẹ nhàng
Những cách sau giúp trẻ dần nhận ra mình đang đọc chữ của ngôn ngữ nào, mà không biến việc làm quen chữ thành giờ sửa lỗi:
- Tách theo tình huống: sách tiếng Việt đọc theo tiếng Việt, sách tiếng Anh đọc theo tiếng Anh. Có thể để hai loại sách ở hai giỏ riêng, trẻ nhỏ rất nhạy với những ranh giới cụ thể như vậy.
- Gắn chữ tiếng Anh với từ đã biết nghĩa: khi chỉ chữ a trong cat, nói cả từ "cat, con mèo", để âm /æ/ gắn với một hình ảnh, không chỉ gắn với chữ.
- Nói rõ khi chuyển ngôn ngữ: "Trong tiếng Việt chữ này đọc là a, còn trong tiếng Anh, ở từ cat, nó đọc là /æ/". Trẻ 5–6 tuổi hiểu được ý niệm "mỗi ngôn ngữ đọc một kiểu".
- Không sửa dồn dập: khi trẻ đọc lẫn, nói lại từ đúng một lần trong câu tự nhiên, rồi đọc tiếp.
- Biến khác biệt thành trò chơi: "chữ này có hai giọng, giọng Việt và giọng Anh, con thử nói cả hai xem", trẻ thường thích thú với ý tưởng chữ có "giọng".
- Để tiếng Việt đi trước khi học chữ có hệ thống: với trẻ ở Việt Nam, nắm vững chữ tiếng Việt trước giúp trẻ có một hệ thống làm mốc để so sánh.
Những cách này không cần ba mẹ giỏi tiếng Anh. Điều quan trọng là thái độ: coi việc lẫn là bình thường và thú vị, không phải lỗi cần phạt.
Chữ tiếng Anh trong đời sống quanh bé: dùng làm cơ hội, không làm bài kiểm tra
Trẻ ở thành phố lớn như TP.HCM gặp chữ Latin khắp nơi: trên bao bì đồ ăn, áo thun, đồ chơi, tên cửa hàng. Một số là tiếng Việt, một số là tiếng Anh, một số là tên riêng không thuộc thứ tiếng nào. Trẻ đang làm quen chữ thường thích chỉ vào và đọc thử, và đọc lẫn ở đây là chuyện hiển nhiên vì ngay người lớn đôi khi cũng không chắc từ ấy là tiếng gì.
Ba mẹ có thể biến những lần ấy thành trò chuyện ngắn: "Chữ này là tiếng Anh đó, đọc là... Con thấy nó giống chữ nào trong tên con không?". Những chữ không có trong bảng chữ cái tiếng Việt như f, w, z, j là dấu hiệu dễ nhận để trẻ biết mình đang nhìn chữ tiếng Anh, và trẻ thường thích thú khi tự phát hiện ra điều đó.
Điều nên tránh là biến mỗi chuyến đi siêu thị thành buổi hỏi bài, chỉ vào chữ rồi bắt con đọc. Trẻ sẽ nhanh chóng thấy mệt và né. Để trẻ tự hỏi, ba mẹ trả lời ngắn gọn, đôi khi kèm một câu so sánh với tiếng Việt, là đủ để chữ trong đời sống trở thành nguồn học tự nhiên.
Có nên tạm dừng tiếng Anh khi trẻ đang học chữ tiếng Việt?
Nhiều ba mẹ phân vân có nên ngừng tiếng Anh trong năm lớp lá hoặc lớp một để con tập trung vào chữ tiếng Việt. Câu trả lời phụ thuộc vào cách con đang học tiếng Anh. Một số gợi ý:
- Nếu tiếng Anh của con chủ yếu là nghe, nói, hát, kể chuyện, không cần dừng. Những hoạt động này không đụng đến chữ nên ít gây lẫn, lại giữ được vốn tiếng Anh.
- Nếu con đang học chữ tiếng Anh có hệ thống cùng lúc với chữ tiếng Việt và tỏ ra rối, có thể giảm phần chữ tiếng Anh, giữ phần nghe nói.
- Nếu giáo viên lớp lá hay lớp một nhận thấy con gặp khó với chữ tiếng Việt, ưu tiên tiếng Việt trong giai đoạn đó, trao đổi với giáo viên tiếng Anh để điều chỉnh nhịp.
- Dừng hẳn tiếng Anh nhiều tháng dễ làm trẻ mất vốn nghe đã có. Giảm nhịp thường tốt hơn dừng hẳn.
- Quan sát cảm xúc của con: con vẫn vui với cả hai là tín hiệu tốt; con bắt đầu né tránh chữ là lúc cần chậm lại.
Không có công thức áp cho mọi trẻ. Trao đổi thường xuyên giữa ba mẹ, giáo viên mầm non và giáo viên tiếng Anh giúp tìm ra nhịp hợp với từng con.
Những điều ba mẹ thường hiểu lầm
"Lẫn chữ là dấu hiệu con học quá sức." Không nhất thiết. Lẫn chữ giữa hai hệ thống giống nhau gặp ở hầu hết trẻ học hai thứ tiếng. Chỉ khi kèm né tránh, căng thẳng kéo dài mới là dấu hiệu nên giảm tải.
"Học hai thứ chữ cùng lúc sẽ làm chậm cả hai." Nghiên cứu về trẻ song ngữ không cho thấy tác hại lâu dài khi trẻ được tiếp xúc với hai hệ chữ trong điều kiện vừa sức. Giai đoạn đầu có thể chậm hơn một chút ở một số mặt, sau đó bắt kịp.
"Phải sửa ngay mỗi khi con đọc sai để con khỏi nhớ sai." Sửa dồn dập làm trẻ ngại thử. Nói lại từ đúng một cách tự nhiên và để trẻ gặp lại từ đó nhiều lần hiệu quả hơn.
"Con đọc tiếng Anh có giọng Việt là do học sai từ đầu." Đó là ảnh hưởng tự nhiên của tiếng mẹ đẻ. Nghe nhiều nguồn tiếng Anh chuẩn giúp giọng đọc dần điều chỉnh, không cần lo lắng quá sớm.
Nhìn sự lẫn lộn như một dấu hiệu tích cực
Có một cách nhìn khác về sự lẫn chữ: nó chứng tỏ con đang thật sự suy nghĩ về chữ, đang tìm cách áp dụng những gì mình biết vào cái mới. Một trẻ đọc cat thành "cát" là trẻ đã biết ghép âm trong tiếng Việt và đang thử dùng kỹ năng ấy với tiếng Anh. Đó là năng lực thật, chỉ cần được hướng dẫn để điều chỉnh.
Theo thời gian, nhiều trẻ song ngữ còn phát triển một khả năng thú vị: ý thức rằng ngôn ngữ là một hệ thống có quy tắc, rằng cùng một ký hiệu có thể đọc khác nhau tùy ngôn ngữ, rằng mỗi thứ tiếng có cách riêng để ghi âm. Các nhà nghiên cứu gọi đây là nhận thức siêu ngôn ngữ, và nó có thể hỗ trợ việc học ngôn ngữ về sau.
Vì vậy, khi con đọc lẫn, ba mẹ có thể mỉm cười thay vì lo lắng, nói lại từ đúng, và tiếp tục cuốn sách. Điều cần giữ là niềm vui với chữ ở cả hai thứ tiếng. Ở các lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School, giáo viên cũng đón những lần đọc lẫn của trẻ theo tinh thần ấy, coi đó là dấu hiệu trẻ đang học chứ không phải lỗi cần sửa.
Câu hỏi thường gặp
Bé đọc chữ tiếng Anh theo kiểu tiếng Việt có sao không?
Đây là hiện tượng chuyển giao tự nhiên, gặp ở hầu hết trẻ Việt mới làm quen chữ tiếng Anh. Trẻ đang áp dụng quy tắc đọc mình đã biết. Ba mẹ nói lại từ đúng một cách tự nhiên, trẻ sẽ dần điều chỉnh khi được tiếp xúc nhiều hơn.
Tiếng Việt có những chữ nào mà tiếng Anh không có?
Tiếng Việt có các chữ mang dấu phụ như ă, â, ê, ô, ơ, ư, đ và dùng năm dấu thanh. Ngược lại, bảng chữ cái tiếng Việt không có f, j, w, z trong bảng chính, dù các chữ này vẫn xuất hiện trong một số từ mượn.
Nên dạy bé chữ tiếng Việt xong rồi mới đến chữ tiếng Anh?
Với trẻ sống ở Việt Nam, để chữ tiếng Việt đi trước khi học chữ có hệ thống là hợp lý. Trong lúc đó, tiếng Anh vẫn nên duy trì qua nghe, nói, bài hát, truyện, và chỉ làm quen chữ nhẹ nhàng.
Bé học song ngữ có bị chậm đọc hơn bạn không?
Một số trẻ có thể chậm hơn chút ở giai đoạn đầu ở một vài kỹ năng, nhưng nghiên cứu không cho thấy tác hại lâu dài khi trẻ được học vừa sức. Nhiều trẻ song ngữ còn phát triển nhận thức tốt về cấu trúc ngôn ngữ.
Làm sao biết con lẫn chữ bình thường hay có khó khăn đọc?
Lẫn chữ giữa hai thứ tiếng là bình thường và giảm dần. Nếu con gặp khó rõ rệt và kéo dài với chính chữ tiếng Việt, dù đã được hướng dẫn tốt, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên và có thể hỏi ý kiến chuyên gia.
Có nên dùng sách song ngữ cho bé khi đang học chữ?
Có thể dùng, nhưng nên đọc từng ngôn ngữ ở những lần riêng thay vì đọc xen kẽ từng câu, để trẻ không lẫn hai hệ chữ trên cùng trang. Ưu tiên sách mà cả hai phần đều có câu chữ tự nhiên.
