Có. Ba mẹ không giỏi tiếng Anh vẫn đồng hành tốt với con, vì việc của ba mẹ ở nhà không phải là dạy tiếng Anh mà là giữ nhịp tiếp xúc đều đặn, cùng chơi, cùng học và làm cho tiếng Anh gắn với cảm giác vui, an toàn. Phần mẫu phát âm và kiến thức mới đã có giáo viên và các bản ghi âm chuẩn lo.
Nhiều ba mẹ ngại ngùng vì nghĩ mình nói sai thì con sẽ học sai, hoặc vì chính mình từng học tiếng Anh trong lớp đông, ngữ pháp nặng, nên không tự tin. Nỗi ngại này dễ khiến ba mẹ đứng ngoài hẳn, giao trọn cho lớp học. Trong khi đó, những gì trẻ mầm non trải qua ở nhà lại góp phần lớn vào việc trẻ có thích ngôn ngữ mới hay không.
Bài này giúp ba mẹ phân biệt việc nào thuộc về giáo viên, việc nào ba mẹ làm được ở mọi mức tiếng Anh, và vài điều nên tránh để không vô tình làm con ngại tiếng Anh.
Ba mẹ không giỏi tiếng Anh thì giúp con được ở phần nào?
Hãy hình dung việc học tiếng Anh của trẻ mầm non như một bữa ăn. Giáo viên lo phần món chính: đưa ra từ mới, mẫu câu, phát âm chuẩn, tổ chức hoạt động theo một chương trình có mục tiêu. Ba mẹ lo phần bàn ăn: con có muốn ngồi vào không, có ăn đều mỗi ngày không, có thấy bữa ăn vui không. Không ai đòi ba mẹ phải nấu được món chính thì mới dọn được bàn ăn.
Cụ thể, có ba vai trò ba mẹ làm được dù tiếng Anh ở mức nào. Thứ nhất là người giữ nhịp: đưa con đi học đều, dành vài phút mỗi ngày cho một bài hát hay một trò chơi quen, không để tiếng Anh biến mất cả tuần rồi dồn vào một buổi. Thứ hai là người cùng chơi: ngồi xuống cùng con khi con hát lại bài ở lớp, làm động tác theo, cười cùng con. Thứ ba là người khích lệ: để ý nỗ lực của con, khen việc con dám thử, không biến tiếng Anh thành bài kiểm tra.
Ba vai trò này nghe đơn giản nhưng chúng tác động trực tiếp lên thứ mà các nhà nghiên cứu thụ đắc ngôn ngữ gọi là động lực và cảm xúc khi học. Stephen Krashen dùng khái niệm "bộ lọc cảm xúc" (affective filter) để mô tả việc lo lắng, căng thẳng làm người học tiếp nhận ngôn ngữ kém đi. Giả thuyết này còn được tranh luận về cách đo, nhưng với trẻ nhỏ, điều ai làm việc với trẻ cũng thấy là: trẻ vui và an toàn thì nghe nhiều hơn, thử nói nhiều hơn.
Phát âm chưa chuẩn của ba mẹ có làm con nói sai không?
Đây là nỗi lo phổ biến nhất. Câu trả lời ngắn: nếu con có nguồn nghe chuẩn đều đặn từ giáo viên và các bản ghi âm tốt, vài câu ba mẹ nói chưa chuẩn ở nhà không quyết định cách con phát âm. Trẻ nhỏ nghe từ nhiều nguồn và có khả năng phân biệt âm khá nhạy; cách phát âm của trẻ được định hình bởi tổng thể những gì trẻ nghe nhiều và nghe rõ, không phải bởi một người duy nhất.
Dù vậy, có một nguyên tắc đáng giữ: ba mẹ không nên là người giới thiệu âm mới hay từ mới lần đầu. Khi muốn cùng con học một bài hát hay một từ mới, ba mẹ nên mở bản ghi âm chuẩn trước, để con nghe mẫu, rồi cả nhà cùng hát theo. Như vậy, mẫu gốc trong đầu con đến từ nguồn chuẩn, còn giọng ba mẹ chỉ là giọng cùng tham gia.
Với những âm khó với người Việt như âm "th", âm cuối của từ, hay cụm phụ âm, ba mẹ không cần cố uốn cho đúng trước mặt con. Việc sửa âm là phần của giáo viên, làm trong lớp với kỹ thuật phù hợp tuổi. Ở nhà, ba mẹ cứ thoải mái nói những câu quen như "Good morning", "Let’s go", "Well done". Điều trẻ học được từ những câu này nhiều khi không nằm ở âm, mà ở thông điệp: tiếng Anh là thứ cả nhà cùng dùng, không phải thứ chỉ dành cho lớp học.
Học cùng con: làm người học chung thay vì người dạy
Một cách đồng hành nhẹ nhàng và hiệu quả là ba mẹ đặt mình vào vị trí người học chung. Thay vì hỏi con "Cái này tiếng Anh là gì?" như một câu kiểm tra, ba mẹ hỏi thật lòng: "Mẹ quên rồi, con chỉ mẹ với, con mèo tiếng Anh nói sao nhỉ?". Trẻ mầm non rất thích được làm người chỉ dạy. Khi được dạy lại cho ba mẹ, trẻ phải nhớ lại từ, nói ra thành tiếng và cảm thấy mình giỏi, ba điều này đều có lợi cho việc học.
Làm người học chung còn giúp con thấy một hình mẫu đáng quý: người lớn cũng đang học, cũng có lúc quên, cũng có lúc nói sai và vẫn vui vẻ thử lại. Nhà tâm lý học Carol Dweck, trong các nghiên cứu về tư duy phát triển (growth mindset), nhấn mạnh việc khen nỗ lực và quá trình thay vì khen "thông minh". Các nghiên cứu về can thiệp tư duy phát triển có kết quả không đồng đều khi nhân rộng, nhưng nguyên lý khen quá trình thì ít ai phản đối, và ba mẹ là người làm mẫu cho nguyên lý đó rõ nhất.
Ba mẹ cũng có thể học thật một chút cho mình: nghe lại các bài hát con học, ghi nhớ vài mẫu câu theo chủ đề con đang học ở lớp. Không cần học bài bản, chỉ cần đủ để khi con hát, ba mẹ nhận ra bài và hát theo được một đoạn. Sự hưởng ứng đúng lúc như vậy có giá trị hơn nhiều so với một buổi "dạy thêm" do ba mẹ tự soạn.
Mỗi mức tiếng Anh của ba mẹ làm được những gì?
Không có mức tiếng Anh nào "không đủ" để đồng hành. Bảng dưới gợi ý việc làm phù hợp theo từng mức, ba mẹ có thể chọn phần hợp với mình:
| Mức tiếng Anh của ba mẹ | Việc làm được ở nhà | Nên để giáo viên lo |
|---|---|---|
| Gần như không biết | Mở bài hát, truyện có bản ghi âm chuẩn; cùng làm động tác; nhờ con dạy lại; khen con dám thử | Phát âm, từ mới, mẫu câu mới |
| Biết cơ bản, ngại nói | Dùng vài câu quen trong sinh hoạt; đọc sách tranh có bản ghi âm; chơi trò đơn giản như tìm màu, đếm đồ | Sửa âm khó, giải thích cách dùng từ |
| Khá, giao tiếp được | Trò chuyện ngắn theo chủ đề lớp đang học; kể lại truyện bằng câu đơn giản; đặt câu hỏi mở | Lộ trình chương trình, đánh giá tiến bộ |
| Thành thạo | Có thể dành những khoảng thời gian cố định chỉ dùng tiếng Anh, nhưng vẫn giữ tiếng Việt là tiếng chính trong gia đình | Hoạt động có cấu trúc theo tuổi, phối hợp với lớp |
Điểm chung ở mọi mức là ba mẹ đi theo cái con đang học ở lớp, không tự mở một chương trình riêng. Hỏi giáo viên chủ đề của tuần hoặc của tháng là cách đơn giản nhất để việc ở nhà nối được với việc ở lớp, thay vì kéo con theo hai hướng khác nhau.
Mười câu tiếng Anh ngắn ba mẹ dùng được ngay
Những câu dưới đây ngắn, dễ nói, gắn với tình huống hằng ngày. Ba mẹ nên nghe một bản ghi âm chuẩn của các câu này trước để quen âm, rồi dùng dần, mỗi tuần thêm một hai câu:
- Good morning! / Good night! — chào buổi sáng, chúc ngủ ngon, dùng mỗi ngày đúng lúc.
- Let’s wash our hands. — trước bữa ăn, sau khi chơi.
- What colour is it? — khi cầm một món đồ, một quả trái cây.
- Where is the ball? — trò tìm đồ vật quanh nhà.
- Can you help me? — khi nhờ con cất đồ, dọn bàn.
- Well done! / Good try! — khen việc con làm, khen cả khi con chưa đúng mà dám thử.
- Let’s sing! — mở đầu một bài hát quen.
- One, two, three, go! — trước một trò chơi vận động.
- I love you. — trước giờ ngủ, khi ôm con.
- Time to go. — khi chuẩn bị ra khỏi nhà.
Mười câu này không phải là bài học, chúng là những viên gạch nhỏ để tiếng Anh xuất hiện tự nhiên trong nhà. Khi con đáp lại bằng tiếng Việt, ba mẹ cứ vui vẻ đáp tiếp, không bắt con nói lại bằng tiếng Anh. Việc con hiểu câu đã là một bước tiến; việc con nói sẽ đến sau, theo nhịp riêng của từng trẻ.
Khi con hỏi điều ba mẹ không biết
Đến tuổi bốn, năm, nhiều trẻ bắt đầu hỏi: "Mẹ ơi, cái quạt tiếng Anh là gì?", "Ba ơi, con khủng long đó nói tiếng Anh sao?". Ba mẹ không biết thì cứ nói thật: "Ba chưa biết, mình cùng tìm nhé". Rồi cùng con tra từ điển hình có phát âm, hoặc ghi lại để hỏi cô giáo hôm sau. Cách xử lý này dạy con một kỹ năng quý hơn một từ vựng: không biết thì tìm, không xấu hổ.
Điều nên tránh là đoán bừa một từ rồi nói chắc nịch, vì khi đó con có thể nhớ một từ sai hoặc cách đọc sai và mang vào lớp. Cũng nên tránh lảng sang chuyện khác hay gạt đi "Hỏi cô ấy", vì trẻ dễ hiểu rằng câu hỏi của mình không quan trọng. Một câu "Câu hỏi hay quá, để ba mẹ cùng con tìm" giữ được sự tò mò của con.
Có những câu hỏi không phải về từ vựng mà về cách dùng, như "Sao cô nói a cat mà lại nói an apple?". Ba mẹ không cần giảng ngữ pháp. Một câu "Nghe cô nói vậy cho thuận miệng đó con" là đủ với trẻ mầm non; phần giải thích có hệ thống sẽ đến ở tiểu học, khi con đã sẵn sàng.
Ba mẹ cũng nên giữ một cuốn sổ nhỏ hoặc một ghi chú trên điện thoại cho những từ con hay hỏi. Sau vài tuần, nhìn lại sổ sẽ thấy con đang quan tâm đến điều gì: con vật, phương tiện, đồ ăn hay thời tiết. Thông tin này rất có ích khi trao đổi với giáo viên, vì giáo viên có thể gắn bài học với mối quan tâm thật của con.
Giữ tiếng Việt là ngôn ngữ của tình cảm và chuyện quan trọng
Ba mẹ không giỏi tiếng Anh đôi khi cố nói tiếng Anh với con nhiều hơn mức mình thoải mái, vì sợ con thiệt. Kết quả là những cuộc trò chuyện giữa ba mẹ và con trở nên ngắn, cứng, thiếu chiều sâu. Với trẻ mầm non, những cuộc trò chuyện dài, giàu từ ngữ, nhiều cảm xúc bằng tiếng mẹ đẻ là nền móng cho mọi ngôn ngữ về sau. Một đứa trẻ quen được ba mẹ giải thích, kể chuyện, hỏi vặn bằng tiếng Việt sẽ mang chính những kỹ năng nghe hiểu và kể lại đó vào lớp tiếng Anh.
Vì vậy, khi con buồn, khi con sợ, khi con hỏi chuyện lớn như "Sao bà phải nằm viện?", ba mẹ cứ nói bằng tiếng Việt, nói đầy đủ, nói kỹ. Tiếng Anh ở nhà nên là những khoảnh khắc vui, ngắn, quen thuộc: một bài hát, một trò chơi, vài câu chào. Hai ngôn ngữ có chỗ riêng, không phải tranh nhau.
Khi ba mẹ nhẹ lòng với vai trò của mình, việc đồng hành trở nên bền hơn. Con không cần ba mẹ là giáo viên tiếng Anh; con cần ba mẹ là người ngồi cạnh, cùng hát, cùng cười và tin rằng con đang tiến bộ theo nhịp của con. Các lớp tiếng Anh khai phóng của Global Star English được thiết kế để phần chuyên môn nằm ở lớp, còn ba mẹ ở nhà chỉ cần giữ niềm vui và nhịp đều cho con.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ nói tiếng Anh sai ngữ pháp với con có sao không?
Vài câu ngắn chưa chuẩn trong sinh hoạt không làm hỏng tiếng Anh của trẻ nếu trẻ có nguồn nghe chuẩn đều đặn ở lớp. Ba mẹ nên dùng những câu quen, đơn giản và học mẫu từ bản ghi âm, tránh tự đặt câu dài phức tạp. Khi không chắc, nói tiếng Việt vẫn tốt hơn nói tiếng Anh gượng.
Có nên thuê gia sư về nhà thay cho ba mẹ đồng hành không?
Gia sư có thể bổ sung giờ tiếp xúc, nhưng không thay được vai trò của ba mẹ trong việc giữ nhịp và cảm xúc. Trẻ mầm non cần thấy người thân quan tâm đến điều mình học. Nếu dùng gia sư, ba mẹ vẫn nên ngồi cùng vài phút, hỏi con về buổi học và giữ thói quen nhỏ mỗi ngày.
Ba mẹ nên học tiếng Anh lại từ đầu để dạy con không?
Không bắt buộc. Ba mẹ học thêm cho bản thân là điều tốt, nhưng mục tiêu không phải để dạy thay giáo viên. Học vài mẫu câu theo chủ đề con đang học, nghe lại các bài hát của lớp là đủ để hưởng ứng con. Thời gian còn lại nên dành cho trò chuyện tiếng Việt và chơi cùng con.
Con hỏi từ tiếng Anh mà ba mẹ không biết thì làm gì?
Ba mẹ nói thật là chưa biết và cùng con tìm, bằng từ điển có phát âm hoặc hỏi giáo viên vào hôm sau. Tránh đoán bừa rồi nói chắc, vì con dễ nhớ sai. Cách xử lý thẳng thắn còn dạy con rằng không biết là chuyện bình thường, quan trọng là chịu tìm hiểu.
Một ngày ba mẹ nên dành bao nhiêu thời gian cho tiếng Anh với con?
Với trẻ mầm non, khoảng mười đến mười lăm phút mỗi ngày, đều đặn, thường hiệu quả hơn một buổi dài cuối tuần. Thời gian đó có thể chia nhỏ: một bài hát buổi sáng, một trò chơi buổi tối. Điều quan trọng là vui và đều, không phải đủ số phút.
Ba mẹ không có thời gian vì đi làm cả ngày thì đồng hành thế nào?
Ba mẹ tận dụng những khoảnh khắc sẵn có: trên đường đưa đón, lúc tắm, trước giờ ngủ. Một bài hát quen trên xe hay một câu chúc ngủ ngon bằng tiếng Anh vẫn giữ được sợi dây kết nối. Cuối tuần có thể dành thêm một trò chơi ngắn cả nhà cùng tham gia.
