Với trẻ mầm non, tiếng Anh học ngắn mà đều thường đem lại nhiều hơn học dài mà thưa: nhiều lần tiếp xúc ngắn trong tuần giúp trẻ nhớ tốt hơn một buổi dài duy nhất, và một buổi học nên được chia thành nhiều hoạt động nhỏ hợp với sức chú ý của từng tuổi. Trẻ càng nhỏ, mỗi hoạt động càng ngắn và cần đổi hoạt động càng thường xuyên.
Câu hỏi "bao lâu là vừa" không có một con số đúng cho mọi trẻ, nhưng có những nguyên lý khá chắc từ tâm lý học trí nhớ và từ quan sát lớp học mẫu giáo. Phần dưới giải thích vì sao đều quan trọng hơn dài, sức chú ý thay đổi thế nào theo tuổi, một buổi học nên chia nhịp ra sao, tổng thời gian tiếp xúc nghĩ thế nào cho đúng, và những dấu hiệu cho thấy trẻ đang quá tải.
Vì sao học đều quan trọng hơn học dài
Từ cuối thế kỷ 19, nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus đã mô tả hiện tượng mà sau này gọi là đường cong quên lãng: điều vừa học bị quên nhanh nhất trong khoảng thời gian ngắn ngay sau đó, rồi chậm dần. Ông cũng thấy việc ôn lại theo những khoảng giãn cách giúp giữ lại tốt hơn việc dồn ôn một lần. Hiệu ứng lặp lại giãn cách này về sau được nhiều nghiên cứu xác nhận ở nhiều lứa tuổi và nhiều loại nội dung.
Với tiếng Anh của trẻ nhỏ, điều đó có nghĩa là một bài hát nghe vào thứ Hai, gặp lại thứ Tư, rồi thứ Sáu sẽ bám lâu hơn cùng bài hát ấy nghe năm lần liền trong một buổi. Trẻ học một buổi dài mỗi tuần có thể rất vui trong buổi đó, nhưng tới tuần sau phần lớn đã nhạt đi, và buổi mới lại phải bắt đầu gần như từ đầu.
Lý do thứ hai là sức bền của trẻ. Một buổi quá dài với trẻ mẫu giáo thường có nửa sau kém hiệu quả: trẻ mệt, mất tập trung, quấy, và giáo viên phải dành sức giữ trật tự thay vì dạy. Chia cùng tổng thời gian thành nhiều buổi ngắn hơn trong tuần vừa hợp với trí nhớ, vừa hợp với sức của trẻ.
Sức chú ý và nhịp hoạt động thay đổi theo tuổi
Sức chú ý của trẻ phụ thuộc rất nhiều vào hoạt động có hấp dẫn không, trẻ có mệt không, có được vận động không. Các con số hay lan truyền như "mỗi tuổi được vài phút" chỉ là quy ước truyền miệng, không phải số đo khoa học. Bảng dưới mô tả xu hướng chung thay vì con số:
| Độ tuổi | Sức chú ý cho một hoạt động | Nhịp buổi học hợp lý |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Rất ngắn, dễ bị cuốn đi bởi thứ khác | Nhiều hoạt động rất ngắn, xen vận động liên tục, buổi học ngắn |
| 3–4 tuổi | Dài hơn chút khi hoạt động thú vị, vẫn cần vận động | Vài hoạt động ngắn, xen kẽ tĩnh và động |
| 4–5 tuổi | Theo được hoạt động có câu chuyện, trò chơi có luật | Có thể có một hoạt động chính dài hơn, quanh đó là hoạt động ngắn |
| 5–6 tuổi | Theo được hoạt động nhiều bước, làm một sản phẩm tới cùng | Buổi có trình tự rõ, hoạt động nhóm, vẫn cần đổi nhịp |
Điều quan trọng trong bảng không phải độ dài tuyệt đối mà là cụm "đổi nhịp". Ở mọi độ tuổi mẫu giáo, một buổi tiếng Anh tốt đều xen kẽ giữa ngồi và đứng, nghe và làm, cả nhóm và cá nhân. Trẻ không mất tập trung vì buổi học dài, mà vì một kiểu hoạt động kéo dài quá sức.
Sức chú ý cũng thay đổi theo thời điểm trong ngày. Sau giấc ngủ trưa, trước bữa ăn, cuối ngày dài là lúc trẻ khó tập trung nhất. Lớp tiếng Anh đặt vào những thời điểm này cần nhịp nhẹ hơn, nhiều bài hát và vận động hơn.
Một buổi học chia nhịp thế nào
Dù dài hay ngắn, một buổi tiếng Anh cho trẻ mầm non thường có cấu trúc ba phần. Phần mở đầu là nghi thức quen thuộc: bài chào, hỏi thăm thời tiết, bài hát khởi động. Nghi thức giúp trẻ chuyển sang "chế độ tiếng Anh" và cảm thấy an toàn vì biết chuyện gì sắp đến. Phần giữa là phần chính với ngôn ngữ mới hoặc ôn lại, chia thành vài hoạt động xen kẽ tĩnh và động. Phần kết là hoạt động nhẹ nhàng và nghi thức tạm biệt.
Trong phần giữa, người dạy giỏi theo dõi trẻ chứ không theo đồng hồ. Khi thấy vài trẻ bắt đầu ngó quanh, nghịch đồ, nằm ra thảm, đó là lúc đổi hoạt động, kể cả khi kế hoạch còn dư thời gian. Ngược lại, khi cả lớp đang say mê một trò chơi, có thể kéo dài thêm một chút. Kế hoạch buổi học là khung, không phải lịch trình cứng.
Phần ôn lại có vị trí đặc biệt. Vì hiệu ứng giãn cách, mỗi buổi nên dành một phần cho ngôn ngữ của các buổi trước, dưới hình thức trò chơi hoặc bài hát quen. Trẻ thích những phần này vì được "biết" và được thành công; còn với trí nhớ, đó chính là những lần gặp lại giữ cho từ ngữ không trôi đi.
Tổng thời gian tiếp xúc: nghĩ thế nào cho đúng
Nhiều hơn thường tốt hơn, nhưng chất lượng quyết định. Nghiên cứu về trẻ song ngữ nhìn chung cho thấy lượng tiếp xúc với một ngôn ngữ liên quan tới mức trẻ phát triển ngôn ngữ ấy. Nhưng tiếp xúc ở đây là tương tác thật: có người nói với trẻ, đáp lời trẻ, trong ngữ cảnh có nghĩa. Bật tiếng Anh làm nền cả ngày mà không ai trò chuyện với trẻ không có giá trị tương đương.
Vài giờ mỗi tuần là làm quen, không phải song ngữ. Trẻ học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần ở trường đang làm quen với ngôn ngữ thứ hai, khác hẳn trẻ lớn lên với hai ngôn ngữ trong gia đình. Kỳ vọng nên đặt theo đúng lượng tiếp xúc ấy, không so với trẻ song ngữ thật sự.
Thời gian ở nhà nhân lên thời gian ở lớp. Vài phút mỗi ngày ở nhà, như nghe lại bài hát của lớp hay đọc một cuốn sách tranh, kéo dài chuỗi lặp lại giãn cách mà không thêm áp lực. Phần đồng hành tại nhà được bàn ở chuyên mục riêng.
Không đổi tiếng Việt lấy tiếng Anh. Tăng thời gian tiếng Anh bằng cách giảm thời gian trò chuyện, đọc truyện tiếng Việt là đổi chác không có lợi. Tiếng mẹ đẻ vững là nền cho ngôn ngữ thứ hai, và là ngôn ngữ của tình cảm gia đình.
Nghỉ hè, nghỉ Tết: trẻ có quên hết tiếng Anh không
Ba mẹ thường lo sau kỳ nghỉ dài con quên sạch những gì đã học. Theo đường cong quên lãng, một phần ngôn ngữ sẽ nhạt đi khi không được gặp lại, nhất là những từ mới học gần đây. Nhưng phần đã được lặp lại nhiều lần qua nhiều tháng, như bài hát quen, câu chào, câu lệnh lớp học, thường bám chắc hơn ba mẹ nghĩ. Khi trở lại lớp, trẻ hay "nhớ lại" nhanh sau vài buổi.
Ở trẻ nhỏ, hiện tượng này còn đi kèm một điều thú vị: có trẻ sau kỳ nghỉ lại nói nhiều hơn trước, vì những gì nghe được đã có thời gian lắng xuống. Điều đó không có nghĩa kỳ nghỉ làm trẻ giỏi lên, mà cho thấy việc tiếp nhận ngôn ngữ không phải lúc nào cũng hiện ra ngay.
Để giữ nhịp trong kỳ nghỉ, không cần lớp học bù hay bài tập. Vài lần mỗi tuần nghe lại bài hát của lớp, đọc một cuốn truyện tranh, chơi một trò chơi quen là đủ để ngôn ngữ không trôi đi quá xa. Kỳ nghỉ cũng là lúc trẻ cần được nghỉ thật, chơi với gia đình, về quê, và những trải nghiệm ấy cho trẻ thêm điều để kể khi trở lại lớp, bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh.
Dấu hiệu trẻ đang quá tải
Có gia đình cho con học tiếng Anh ở trường, thêm lớp ngoài giờ, thêm ứng dụng, thêm gia sư. Khi lịch quá dày, trẻ thường phát tín hiệu trước khi ba mẹ nhận ra. Những dấu hiệu đáng để ý:
- Trẻ phản đối, khóc hoặc kêu mệt mỗi khi tới giờ tiếng Anh, trong khi trước đây thích.
- Trẻ ngủ kém, cáu gắt hơn, ít thời gian chơi tự do và chơi ngoài trời.
- Trẻ "trả bài" máy móc khi bị hỏi nhưng không bao giờ tự dùng tiếng Anh khi chơi.
- Trẻ nói ghét tiếng Anh hoặc né khi người lớn nhắc tới.
- Tiếng Việt của trẻ ít được chăm chút: ít đọc truyện, ít trò chuyện vì lịch học kín.
Khi thấy các dấu hiệu này, giảm bớt thường đem lại kết quả tốt hơn thêm vào. Một lịch nhẹ hơn mà trẻ còn vui sẽ đi được xa hơn một lịch nặng làm trẻ ghét ngôn ngữ. Trẻ mầm non cần thời gian chơi tự do, vận động và nghỉ ngơi; đó không phải thời gian bị lãng phí.
Nếu trẻ có biểu hiện lo âu kéo dài hoặc thay đổi hành vi rõ rệt không chỉ liên quan tới giờ học, nên trao đổi với giáo viên và khi cần thì gặp chuyên gia tâm lý trẻ em.
Các độ tuổi khác nhau cần nhịp tuần khác nhau
Với trẻ nhà trẻ, tiếng Anh hợp nhất khi rải mỏng trong ngày dưới dạng những khoảnh khắc ngắn: bài hát lúc rửa tay, câu chào lúc đón, một trò chơi ngắn trước bữa xế. Một buổi học riêng dài với trẻ hai tuổi thường không hiệu quả bằng nhiều khoảnh khắc nhỏ lặp lại.
Lên lớp mầm và lớp chồi, trẻ có thể theo được buổi học có cấu trúc, và nhịp vài buổi trong tuần cho phép xây một tuần quanh chủ đề như đã bàn ở bài về chủ đề tiếng Anh mầm non. Giữa các buổi, những khoảnh khắc tiếng Anh trong sinh hoạt hằng ngày vẫn có giá trị lớn.
Lớp lá có thể đón thêm hoạt động dài như dự án hay làm việc nhóm, nhưng không vì thế mà cần tăng số buổi lên nhiều. Điều thay đổi ở tuổi này chủ yếu là độ sâu của hoạt động, không phải số giờ. Ba mẹ cân nhắc thêm lớp ngoài giờ nên hỏi lớp ấy có bổ sung điều gì khác với lớp ở trường, hay chỉ lặp lại cùng nội dung theo cách khác.
Ba mẹ nên hỏi gì về thời lượng và nhịp học
Khi tìm hiểu một chương trình tiếng Anh mầm non, câu hỏi về thời lượng nên đi kèm câu hỏi về cách dùng thời lượng. Một buổi được chia thành những hoạt động nào, đổi nhịp mấy lần, có phần ôn lại không. Các buổi trong tuần nối với nhau thế nào, có cùng chủ đề không. Ngoài giờ học chính thức, tiếng Anh có xuất hiện trong sinh hoạt của lớp không.
Ba mẹ cũng nên hỏi về cách giáo viên xử lý khi trẻ mệt hoặc mất tập trung: có linh hoạt đổi hoạt động không, hay cố hoàn thành kế hoạch. Câu trả lời cho thấy chương trình đặt trẻ hay đặt giáo án ở trung tâm.
Cuối cùng, điều có giá trị nhất ba mẹ có thể quan sát là con mình: con có vui khi tới giờ tiếng Anh không, có mang bài hát, trò chơi về nhà không, có tự dùng vài chữ khi chơi không. Nếu có, nhịp học đang ổn. Còn số buổi và cách chia nhịp cụ thể ở lớp của con tại Global Star English, ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Bé 3 tuổi học tiếng Anh mỗi buổi bao lâu là đủ?
Không có con số chuẩn, nhưng với trẻ 3 tuổi buổi học nên ngắn và chia thành nhiều hoạt động nhỏ, xen kẽ vận động. Quan trọng hơn độ dài là học đều trong tuần và có phần ôn lại. Khi bé bắt đầu mất tập trung, đó là lúc đổi hoạt động.
Trẻ mầm non nên học tiếng Anh mấy buổi một tuần?
Nguyên tắc chung là nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài, vì lặp lại giãn cách giúp nhớ lâu hơn. Số buổi cụ thể tuỳ chương trình và sức của trẻ. Những khoảnh khắc tiếng Anh ngắn trong sinh hoạt hằng ngày cũng góp phần đáng kể.
Cho bé nghe tiếng Anh cả ngày có giúp bé giỏi nhanh hơn không?
Nghe làm nền mà không ai trò chuyện với bé ít có giá trị. Trẻ học ngôn ngữ chủ yếu qua tương tác: có người nói với mình, đáp lời mình, trong ngữ cảnh có nghĩa. Vài phút đọc truyện, hát cùng con có ích hơn bật tiếng Anh suốt ngày.
Học tiếng Anh ở trường rồi có cần thêm lớp ngoài giờ không?
Không bắt buộc. Nếu cân nhắc, ba mẹ nên hỏi lớp ngoài giờ bổ sung điều gì khác với lớp ở trường và để ý xem bé còn đủ thời gian chơi, nghỉ, đọc truyện tiếng Việt không. Lịch quá dày dễ làm trẻ mệt và chán.
Làm sao biết bé học tiếng Anh quá nhiều?
Dấu hiệu thường gặp là bé phản đối hay mệt mỗi khi tới giờ học, ngủ kém, cáu gắt, chỉ trả bài máy móc mà không tự dùng tiếng Anh khi chơi, hoặc nói ghét tiếng Anh. Khi đó giảm bớt thường hiệu quả hơn thêm vào.
Thời gian nào trong ngày bé học tiếng Anh tốt nhất?
Trẻ thường tập trung tốt khi đã nghỉ ngơi, no vừa và không quá mệt, nhiều trẻ vào buổi sáng. Sau giấc ngủ trưa hoặc cuối ngày dài, hoạt động nên nhẹ hơn, nhiều bài hát và vận động. Mỗi trẻ một khác, ba mẹ quan sát con là chính xác nhất.
