Chương trình giáo dục mầm non ở Việt Nam hướng tới sự phát triển của trẻ trên năm lĩnh vực: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Tiếng Anh ở trường mầm non không nên là một môn học tách riêng chen vào lịch, mà nên đan vào cả năm lĩnh vực ấy: trẻ vận động bằng tiếng Anh, khám phá bằng tiếng Anh, chơi cùng bạn và làm đẹp bằng tiếng Anh.
Cách nghĩ này giải quyết một băn khoăn của nhiều ba mẹ: cho con học tiếng Anh có lấy mất thời gian của các hoạt động khác không. Khi tiếng Anh được tích hợp, câu trả lời là không; cùng một hoạt động phục vụ cả mục tiêu phát triển lẫn mục tiêu ngôn ngữ. Phần dưới đi qua từng lĩnh vực với ví dụ theo độ tuổi, rồi bàn về cách giữ thăng bằng giữa các lĩnh vực và những điều cần tránh khi tích hợp.
Năm lĩnh vực phát triển là gì và vì sao tiếng Anh nên đan vào
Chương trình giáo dục mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành tổ chức mục tiêu và nội dung giáo dục cho trẻ mẫu giáo theo năm lĩnh vực phát triển: phát triển thể chất, phát triển nhận thức, phát triển ngôn ngữ, phát triển tình cảm và kỹ năng xã hội, phát triển thẩm mỹ. Mỗi lĩnh vực có mục tiêu riêng theo độ tuổi, nhưng trong thực tế lớp học, một hoạt động tốt thường chạm tới nhiều lĩnh vực cùng lúc.
Tiếng Anh, nhìn bề ngoài, thuộc lĩnh vực ngôn ngữ. Nhưng với trẻ nhỏ, ngôn ngữ chưa bao giờ được học tách khỏi phần còn lại của cuộc sống. Trẻ học chữ "jump" khi đang nhảy, học "share" khi đang chia đồ chơi, học "blue" khi đang vẽ bầu trời. Khi tiếng Anh gắn với vận động, khám phá, quan hệ bạn bè và nghệ thuật, chữ có nghĩa thật và trẻ có lý do để dùng.
Cách làm này cũng gần với tinh thần của học tích hợp nội dung và ngôn ngữ, nơi ngoại ngữ là phương tiện để học điều khác. Ở mầm non, "điều khác" chính là năm lĩnh vực phát triển. Chuyên mục phương pháp trên trang bàn kỹ hơn về nguồn gốc và cách tổ chức của hướng tiếp cận này.
Năm lĩnh vực và ví dụ hoạt động tiếng Anh
Bảng dưới gợi ý một hoạt động tiếng Anh cho mỗi lĩnh vực ở hai nhóm tuổi, để thấy cùng một lĩnh vực được khai thác khác nhau thế nào khi trẻ lớn:
| Lĩnh vực | Trẻ 3–4 tuổi | Trẻ 5–6 tuổi |
|---|---|---|
| Thể chất | Trò chơi "walk, run, stop" theo hiệu lệnh, bò qua đường hầm | Vượt chướng ngại vật theo hướng dẫn nhiều bước bằng tiếng Anh |
| Nhận thức | Phân loại đồ chơi theo màu, đếm đồ vật nhỏ | Thí nghiệm vật chìm vật nổi, đoán trước rồi kiểm tra |
| Ngôn ngữ | Nghe truyện có câu lặp lại, đồng thanh | Kể lại truyện theo tranh, trình bày sản phẩm |
| Tình cảm, xã hội | Bài hát về cảm xúc vui buồn, câu "my turn, your turn" | Làm việc nhóm, nói khi đồng ý và không đồng ý |
| Thẩm mỹ | Vẽ bằng ngón tay với tên màu, hát và vỗ nhịp | Làm tranh cắt dán theo chủ đề, mô tả tác phẩm của mình |
Các hoạt động trong bảng không phải "giờ tiếng Anh" theo nghĩa hẹp. Đó là hoạt động phát triển bình thường của trường mầm non, được dẫn dắt bằng tiếng Anh hoặc có phần tiếng Anh. Trẻ vừa phát triển kỹ năng, vừa nghe và dùng ngôn ngữ trong ngữ cảnh có nghĩa.
Thể chất: khi cơ thể giúp trẻ nhớ ngôn ngữ
Trẻ mầm non cần vận động nhiều, và vận động là một trong những cách tốt nhất để học ngôn ngữ ở tuổi này. Phương pháp phản hồi toàn thân, do nhà tâm lý học James Asher phát triển, dựa trên ý tưởng rằng người học hiểu và nhớ ngôn ngữ tốt hơn khi đáp lại bằng hành động cơ thể. Với trẻ nhỏ, điều này gần như tự nhiên: nghe "jump" thì nhảy, nghe "touch your nose" thì chạm mũi.
Trong lĩnh vực thể chất, tiếng Anh có thể đi cùng các hoạt động vận động thô như chạy, nhảy, bò, ném bóng, giữ thăng bằng, và vận động tinh như xâu hạt, cắt, nặn, cài cúc. Trẻ ba tuổi chơi trò hiệu lệnh đơn giản; trẻ năm, sáu tuổi theo được đường chướng ngại vật với hướng dẫn nhiều bước như "go under the table, then jump over the rope". Ở TP.HCM, mùa mưa hay có những cơn mưa chiều làm sân trường ướt; khi ấy trò hiệu lệnh và đường chướng ngại dựng bằng gối, ghế, vòng nhựa chuyển vào phòng mà vẫn giữ nguyên phần tiếng Anh của vận động.
Một điểm cộng lớn: trẻ nhút nhát chưa dám nói vẫn tham gia trọn vẹn được hoạt động vận động, vì chỉ cần hiểu và làm. Đây là cửa vào an toàn cho trẻ trong giai đoạn im lặng, và giáo viên nhìn hành động của trẻ là biết trẻ hiểu tới đâu.
Nhận thức: tiếng Anh để khám phá và suy nghĩ
Lĩnh vực nhận thức ở mầm non bao gồm khám phá thế giới xung quanh, làm quen với toán sơ đẳng như số lượng, hình dạng, so sánh, và phát triển khả năng quan sát, đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề. Tiếng Anh đi vào lĩnh vực này qua những hoạt động khám phá nhỏ: quan sát cây lớn, thử vật chìm vật nổi, pha màu, phân loại lá theo hình dạng.
Ở đây, ngôn ngữ không chỉ là tên gọi mà là công cụ suy nghĩ. Trẻ năm tuổi học nói "I think it will sink" trước khi thả vật vào nước, rồi "it floats!" khi thấy kết quả. Những câu như vậy giúp trẻ tập dự đoán, so sánh, rút ra điều mình thấy, đúng những kỹ năng mà lĩnh vực nhận thức hướng tới.
Với trẻ nhỏ hơn, hoạt động nhận thức bằng tiếng Anh đơn giản hơn: đếm số quả bóng trong rổ, tìm đồ vật hình tròn trong lớp, xếp khối từ to tới nhỏ. Điều cần giữ là trẻ thật sự khám phá chứ không chỉ lặp lại từ; người dạy hỏi "what do you see?", "which one is bigger?" và chờ trẻ nhìn, nghĩ rồi mới trả lời.
Ngôn ngữ: tiếng Anh và tiếng Việt cùng lớn
Lĩnh vực ngôn ngữ trong chương trình mầm non trước hết là tiếng Việt: nghe hiểu, nói rõ ràng, kể chuyện, làm quen với sách và chữ viết. Tiếng Anh đi vào lĩnh vực này như một ngôn ngữ thứ hai, và điều đáng chú ý là hai ngôn ngữ có thể nâng đỡ nhau chứ không giành chỗ của nhau. Trẻ biết kể chuyện có đầu có đuôi bằng tiếng Việt thì học kể bằng tiếng Anh dễ hơn; trẻ quen nghe truyện tiếng Anh thì tập trung nghe truyện tiếng Việt cũng tốt hơn.
Nhiều kỹ năng trong lĩnh vực ngôn ngữ là chung cho cả hai thứ tiếng: lắng nghe người khác nói hết câu, chờ lượt nói, hỏi lại khi chưa hiểu, cầm sách đúng chiều, hiểu rằng chữ in là lời nói được ghi lại. Một hoạt động đọc to bằng tiếng Anh, nếu làm tốt, vẫn đang rèn những kỹ năng ấy, và chúng chuyển sang tiếng Việt.
Trường mầm non vì vậy nên có kế hoạch cho cả hai: giờ đọc truyện tiếng Việt, góc sách tiếng Việt, trò chuyện tiếng Việt giàu từ ngữ, bên cạnh hoạt động tiếng Anh. Khi ba mẹ thấy tiếng Việt của con vẫn phát triển tốt, đó là dấu hiệu tiếng Anh đang được tích hợp đúng chỗ.
Tình cảm, xã hội và thẩm mỹ: hai lĩnh vực hay bị bỏ quên
Gọi tên cảm xúc. Trẻ mầm non đang học nhận biết và gọi tên cảm xúc của mình và của người khác. Bài hát, truyện tranh về vui, buồn, giận, sợ bằng tiếng Anh cho trẻ thêm một cách nói về điều mình cảm thấy, và cho lớp một ngôn ngữ chung khi có chuyện xảy ra.
Ngôn ngữ của việc chơi cùng nhau. Các câu như "can I play?", "let's share", "sorry", "thank you" gắn với những tình huống xã hội trẻ gặp hằng ngày. Học trong tình huống thật, những câu này vừa là tiếng Anh, vừa là kỹ năng xã hội.
Tôn trọng sự khác biệt. Lớp có giáo viên nước ngoài là dịp tự nhiên để trẻ biết rằng có nhiều cách nói, nhiều món ăn, nhiều ngày lễ khác nhau trên thế giới, và mỗi cách đều đáng trân trọng, kể cả tiếng Việt của chính mình.
Âm nhạc và nhịp điệu. Bài hát, bài vè tiếng Anh vừa là hoạt động thẩm mỹ, vừa là cách tuyệt vời để học ngữ điệu và nhịp của ngôn ngữ. Trẻ vỗ tay theo nhịp, gõ trống theo âm tiết, hát theo đoạn có vần.
Tạo hình và mô tả. Vẽ, nặn, cắt dán theo chủ đề, rồi nói về tác phẩm của mình bằng vài câu tiếng Anh: màu gì, hình gì, vì sao chọn. Trẻ có lý do để nói, vì đó là thứ mình làm ra và tự hào.
Giữ thăng bằng: tích hợp không có nghĩa là tiếng Anh ở khắp mọi nơi
Tích hợp tiếng Anh vào năm lĩnh vực là hướng tốt, nhưng cũng có thể bị đẩy quá đà. Một số nguyên tắc giữ thăng bằng:
- Tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính của trường mầm non Việt Nam. Nhiều hoạt động phát triển, nhất là những hoạt động cần giải thích, an ủi, xử lý tình huống, nên diễn ra bằng tiếng mẹ đẻ.
- Mục tiêu phát triển đi trước. Nếu dẫn bằng tiếng Anh làm trẻ không hiểu và không đạt được mục tiêu của hoạt động, như không biết cách giữ thăng bằng an toàn, thì nên dùng tiếng Việt cho phần đó.
- Không biến mọi hoạt động thành bài học từ vựng. Trẻ đang say mê nặn đất không cần bị hỏi tên tiếng Anh của từng thứ. Ngôn ngữ nên đi cùng, không chen ngang.
- Phân vai rõ giữa giáo viên. Ở nhiều trường, giáo viên nước ngoài dẫn phần tiếng Anh, giáo viên Việt dẫn phần còn lại và hỗ trợ; sự phối hợp này giúp trẻ không bị rối.
- Quan sát trẻ để điều chỉnh. Trẻ mệt, căng thẳng, hoặc mới vào lớp cần nhiều tiếng Việt hơn; trẻ đã quen có thể đón nhiều tiếng Anh hơn.
Mục tiêu cuối cùng không phải là số phút tiếng Anh mỗi ngày, mà là trẻ phát triển toàn diện và có thêm một ngôn ngữ để khám phá thế giới. Tiếng Anh tốt là tiếng Anh làm giàu thêm các lĩnh vực, không lấy chỗ của chúng.
Ba mẹ nhìn tiếng Anh tích hợp thế nào khi đánh giá một chương trình
Khi tìm hiểu chương trình tiếng Anh ở trường mầm non, ba mẹ có thể hỏi: tiếng Anh xuất hiện trong những hoạt động nào ngoài giờ học riêng, có trong giờ vận động, khám phá, tạo hình không; giáo viên nước ngoài và giáo viên Việt phối hợp ra sao; chương trình tiếng Anh có đi cùng chủ đề của chương trình mầm non chung không.
Ba mẹ cũng có thể nhìn vào những gì con kể ở nhà. Một trẻ học tiếng Anh tích hợp thường kể "hôm nay cô cho con thả thuyền giấy, thuyền của con nổi" và chen vào vài chữ tiếng Anh, thay vì kể "hôm nay học mười từ mới". Câu chuyện của con là tấm gương phản chiếu cách chương trình được tổ chức.
Tích hợp đòi hỏi chương trình phải được thiết kế cẩn thận và giáo viên phải phối hợp tốt, nên không phải nơi nào cũng làm được trọn vẹn. Muốn biết tiếng Anh xuất hiện ở những hoạt động nào trong ngày của con tại Global Star English, ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Năm lĩnh vực phát triển trong chương trình mầm non là gì?
Theo Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trẻ mẫu giáo được giáo dục để phát triển trên năm lĩnh vực: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và kỹ năng xã hội, thẩm mỹ. Mỗi lĩnh vực có mục tiêu riêng theo độ tuổi.
Học tiếng Anh có làm giảm thời gian cho các hoạt động khác của bé không?
Nếu tiếng Anh được tích hợp, câu trả lời là không, vì cùng một hoạt động phục vụ cả mục tiêu phát triển và mục tiêu ngôn ngữ. Nếu tiếng Anh là giờ học tách riêng chen vào lịch dày, thì cần cân nhắc để không lấn thời gian chơi và vận động.
Học tiếng Anh qua vận động có hiệu quả với trẻ mầm non không?
Phương pháp phản hồi toàn thân của James Asher dựa trên ý tưởng trẻ hiểu và nhớ ngôn ngữ tốt hơn khi đáp lại bằng hành động. Với trẻ mầm non, vận động còn là cửa vào an toàn cho trẻ chưa dám nói, vì chỉ cần hiểu và làm.
Tiếng Anh tích hợp khác giờ tiếng Anh riêng thế nào?
Giờ tiếng Anh riêng tập trung vào ngôn ngữ, còn tiếng Anh tích hợp dùng ngôn ngữ trong các hoạt động phát triển như vận động, khám phá, tạo hình, chơi cùng bạn. Nhiều chương trình kết hợp cả hai, có giờ riêng ngắn và có tiếng Anh đan vào sinh hoạt.
Dạy kỹ năng xã hội bằng tiếng Anh có làm bé lẫn lộn không?
Thường không, nếu những câu tiếng Anh gắn với tình huống rõ ràng như xin chơi cùng, chia đồ, xin lỗi. Tuy vậy, khi xử lý tình huống cảm xúc phức tạp, như bé buồn hay xung đột với bạn, nên dùng tiếng Việt để bé được hiểu và an ủi trọn vẹn.
Làm sao biết chương trình tiếng Anh của trường có tích hợp thật không?
Ba mẹ có thể hỏi tiếng Anh xuất hiện trong những hoạt động nào ngoài giờ học riêng, giáo viên phối hợp ra sao, và lắng nghe con kể. Nếu con kể về hoạt động như thả thuyền, trồng cây kèm vài chữ tiếng Anh, đó là dấu hiệu tích hợp thật.
