Một khung chương trình tiếng Anh mầm non đầy đủ thường gồm sáu phần: mục tiêu theo độ tuổi, nội dung (chủ đề và ngôn ngữ), phương pháp và hoạt động, học liệu, cách theo dõi tiến bộ, và cách phối hợp với gia đình. Các phần này phải ăn khớp với nhau: mục tiêu quyết định hoạt động, hoạt động quyết định học liệu, và cách theo dõi phải đo đúng điều mục tiêu đặt ra.
Ba mẹ ít khi được xem khung chương trình, thường chỉ thấy tên giáo trình hoặc danh sách chủ đề. Nhưng hiểu khung được xây thế nào giúp ba mẹ đặt câu hỏi đúng khi tìm hiểu bất kỳ lớp nào, và nhận ra chương trình có thiết kế khác với một chuỗi bài học ghép lại. Phần dưới đi qua từng phần của khung, cách xây theo hướng thiết kế ngược, chỗ đứng của các khung tham chiếu quốc tế và văn bản trong nước, và cách ba mẹ đọc một khung chương trình.
Sáu phần của một khung chương trình
Mục tiêu theo độ tuổi. Mô tả trẻ ở mỗi lứa tuổi sẽ làm được gì với tiếng Anh sau một năm: nghe hiểu gì, nói được gì, tương tác thế nào, cảm thấy ra sao với ngôn ngữ. Mục tiêu tốt viết bằng hành vi quan sát được, không viết bằng số từ hay điểm số.
Nội dung. Các chủ đề trong năm, nhóm từ và mẫu câu cốt lõi của từng chủ đề, bài hát, truyện, và cách nội dung quay lại qua các năm theo vòng xoáy.
Phương pháp và hoạt động. Trẻ học bằng cách nào: qua chơi, vận động, kể chuyện, dự án nhỏ. Khung nêu các dạng hoạt động chính và cấu trúc một buổi, một tuần.
Học liệu. Sách tranh, thẻ hình, đồ vật thật, con rối, bài hát, đồ dùng cho dự án. Học liệu phục vụ hoạt động, không phải ngược lại.
Theo dõi tiến bộ. Giáo viên quan sát và ghi lại thế nào, hồ sơ sản phẩm gồm những gì, bao lâu trao đổi với ba mẹ một lần. Ở mầm non, đây là quan sát và mô tả, không phải bài kiểm tra.
Phối hợp với gia đình. Lớp báo chủ đề cho ba mẹ ra sao, gửi bài hát, gợi ý hoạt động ở nhà thế nào, khi nào gặp trao đổi. Phần này thường bị bỏ qua nhưng nhân lên rất nhiều lần tiếp xúc của trẻ.
Thiết kế ngược: bắt đầu từ điều trẻ sẽ làm được
Một cách xây khung chương trình được dùng rộng rãi là thiết kế ngược, được Grant Wiggins và Jay McTighe trình bày trong cuốn "Understanding by Design". Ý chính rất đơn giản: thay vì bắt đầu từ giáo trình rồi xem dạy gì, người thiết kế bắt đầu từ kết quả mong muốn, sau đó xác định bằng chứng nào cho thấy trẻ đạt được, rồi mới lên hoạt động dẫn tới đó.
Áp vào tiếng Anh mầm non, câu hỏi đầu tiên là "cuối năm lớp chồi, trẻ làm được gì với tiếng Anh". Ví dụ: kể lại một truyện ngắn quen thuộc bằng vài câu theo tranh. Câu hỏi thứ hai là "làm sao biết trẻ làm được": giáo viên ghi âm trẻ kể trong một hoạt động tự nhiên, so với đầu năm. Câu hỏi thứ ba mới là "trẻ cần trải qua những hoạt động gì để tới đó": nghe nhiều truyện có câu lặp lại, đóng vai, xếp tranh theo trình tự, kể cùng bạn.
Cách nghĩ này giúp tránh hai lỗi thường gặp. Lỗi thứ nhất là "dạy hết sách": hoàn thành giáo trình nhưng không rõ trẻ làm được gì. Lỗi thứ hai là "hoạt động vui mà không đi đâu": mỗi buổi đều vui nhưng các buổi không nối với nhau thành một con đường. Thiết kế ngược buộc mọi hoạt động phải trả lời được câu hỏi "cái này đưa trẻ tới mục tiêu nào".
Khung tham chiếu quốc tế đặt ở đâu với trẻ mầm non
Khi nói về trình độ tiếng Anh, nhiều người nghĩ ngay tới Khung tham chiếu chung châu Âu về ngôn ngữ, viết tắt CEFR, do Hội đồng châu Âu phát triển, với các bậc A1, A2, B1, B2, C1, C2. Khung này được thiết kế chủ yếu cho người học thanh thiếu niên và người lớn. Về sau, các tài liệu bổ sung của khung có mô tả thêm một mức trước A1, thường gọi là Pre-A1, cho người mới bắt đầu.
Với trẻ mầm non, các bậc CEFR có giá trị tham khảo về hướng đi chung, nhưng không nên dùng làm mục tiêu cho từng năm. Trẻ ba, bốn tuổi đang phát triển nhận thức và tiếng mẹ đẻ, chưa đọc viết; nhiều mô tả trong khung giả định những năng lực ấy. Gán một trẻ năm tuổi vào "bậc nào" dễ dẫn tới so sánh và luyện thi sớm, trái với tinh thần giáo dục mầm non.
Một số kỳ thi tiếng Anh thiếu nhi như Cambridge English Pre A1 Starters được thiết kế cho trẻ đã đi học, thường ở độ tuổi tiểu học. Chương trình mầm non có thể tham khảo các chủ đề và loại hoạt động trong đó để định hướng, nhưng mục tiêu của khung mầm non vẫn nên viết theo sự phát triển của trẻ, không theo dạng bài thi.
Văn bản trong nước nói gì về tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo
Ở Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo vào năm 2020. Theo tinh thần chung của văn bản, việc cho trẻ làm quen tiếng Anh ở mẫu giáo được tổ chức trên cơ sở tự nguyện của cha mẹ và điều kiện của nhà trường, chú trọng nghe và nói, qua hoạt động vui chơi, phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ, không gây áp lực.
Điều này khớp với những nguyên tắc đã bàn trong các bài trước của chuyên mục: mục tiêu là làm quen và hình thành hứng thú, không phải dạy chữ hay chấm điểm. Chương trình tiếng Anh trong trường mầm non cũng cần đặt trong tổng thể Chương trình giáo dục mầm non, không lấn thời gian của các hoạt động phát triển khác.
Ba mẹ muốn biết cụ thể nội dung, điều kiện tổ chức, yêu cầu với giáo viên nên tra trực tiếp văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, vì quy định có thể được sửa đổi, bổ sung. Chuyên mục chính sách tiếng Anh mầm non trên trang này bàn kỹ hơn về các văn bản và định hướng chung.
Một khung nhìn từ trên xuống: năm, tháng, tuần, buổi
Khung chương trình tốt có thể đọc ở nhiều tầng. Bảng dưới cho thấy mỗi tầng trả lời câu hỏi gì và ba mẹ thường được thấy tầng nào:
| Tầng | Trả lời câu hỏi | Ví dụ | Ba mẹ thường thấy |
|---|---|---|---|
| Năm học | Cuối năm trẻ làm được gì | Kể lại truyện ngắn theo tranh, hỏi lại khi chưa hiểu | Mục tiêu năm, buổi gặp đầu năm |
| Tháng hoặc chủ đề | Trẻ khám phá điều gì, ngôn ngữ cốt lõi là gì | Chủ đề cây cối, dự án trồng đậu | Thông báo chủ đề, bài hát gửi về |
| Tuần | Các hoạt động nối với nhau thế nào | Nghe truyện, gieo hạt, đóng vai người làm vườn | Đôi khi có kế hoạch tuần |
| Buổi | Mở đầu, hoạt động chính, kết thúc ra sao | Bài chào, quan sát cây, trò chơi, bài tạm biệt | Buổi học mở, ảnh hoạt động |
Một chương trình có thiết kế sẽ cho thấy sợi chỉ xuyên qua bốn tầng: hoạt động của buổi phục vụ tuần, tuần phục vụ chủ đề, chủ đề phục vụ mục tiêu năm. Nếu hỏi một hoạt động bất kỳ "cái này để làm gì" mà giáo viên trả lời được bằng mục tiêu của tầng trên, khung đang vận hành tốt.
Ngược lại, khi kế hoạch tuần chỉ là danh sách trang sách cần dạy, hoặc chủ đề tháng không liên quan gì tới mục tiêu năm, chương trình đang chạy theo giáo trình hơn là theo trẻ.
Học liệu: chọn theo hoạt động, không theo độ hào nhoáng
Học liệu là phần ba mẹ dễ nhìn thấy nhất, nhưng không phải phần quyết định chất lượng. Một vài nguyên tắc khi nhìn học liệu của chương trình tiếng Anh mầm non:
- Đồ vật thật trước tranh, tranh trước chữ. Với trẻ nhỏ, quả cam thật dạy chữ "orange" tốt hơn thẻ hình, thẻ hình tốt hơn thẻ chữ.
- Sách tranh là học liệu trung tâm. Truyện tranh có câu lặp lại, hình rõ, độ dài hợp tuổi là thứ được dùng lại nhiều lần nhất trong năm.
- Đồ dùng mở hơn đồ dùng đóng. Khối gỗ, đất nặn, vải, hộp giấy dùng được cho nhiều hoạt động; đồ chơi chỉ có một cách chơi nhanh chán.
- Màn hình là phụ, không phải chính. Video, bài hát có hình có thể hỗ trợ, nhưng không thay được tương tác với giáo viên và bạn bè.
- Có học liệu gửi về nhà. Bài hát, câu quen, gợi ý trò chơi cho ba mẹ giúp nối lớp học với gia đình.
- Gần gũi với trẻ Việt Nam. Học liệu có trái cây, con vật, khung cảnh trẻ quen bên cạnh những hình ảnh từ nơi khác.
Ba mẹ thấy lớp có nhiều thiết bị hiện đại chưa chắc là lớp tốt hơn. Một giáo viên giỏi với một rổ đồ vật và vài cuốn sách tranh có thể tạo ra giờ tiếng Anh giàu ngôn ngữ hơn một phòng đầy màn hình.
Khung chặt hay khung mở: chỗ cho điều trẻ quan tâm
Một câu hỏi thiết kế quan trọng là khung chương trình nên chặt tới đâu. Khung quá chặt, mỗi buổi đã định sẵn từng phút, giúp đảm bảo nội dung nhưng bỏ lỡ những khoảnh khắc trẻ tự mở ra: cơn mưa bất chợt ngoài sân, chú ốc sên một bạn tìm thấy, câu hỏi bất ngờ về chiếc máy bay vừa bay qua. Khung quá lỏng thì dễ trôi, mỗi lớp mỗi kiểu, khó biết trẻ đang đi về đâu.
Trong giáo dục mầm non, có những trường phái đặt điều trẻ quan tâm ở trung tâm, tiêu biểu là cách tiếp cận Reggio Emilia hình thành ở Ý sau Thế chiến thứ hai gắn với nhà giáo dục Loris Malaguzzi, nơi chương trình được xây một phần từ câu hỏi và dự án nảy ra từ chính trẻ. Nhiều chương trình tiếng Anh mầm non không đi xa tới mức đó, nhưng học được một điều: mục tiêu năm và ngôn ngữ cốt lõi giữ cố định, còn đường đi trong tuần để ngỏ cho giáo viên điều chỉnh theo lớp.
Với ba mẹ, dấu hiệu của một khung cân bằng là giáo viên kể được cả kế hoạch lẫn những lần đã đổi kế hoạch vì trẻ, và giải thích được vì sao sự thay đổi ấy vẫn phục vụ mục tiêu chung.
Ba mẹ đọc một khung chương trình như thế nào
Khi được giới thiệu chương trình tiếng Anh của một trường mầm non, ba mẹ có thể đặt vài câu hỏi theo sáu phần của khung. Mục tiêu năm của lớp con được viết thế nào, có viết bằng điều trẻ làm được không. Chủ đề trong năm là gì, một chủ đề quen khác năm trước ở đâu. Một buổi học điển hình gồm những hoạt động nào. Học liệu chính là gì. Tiến bộ của con được ghi lại và báo cho gia đình ra sao. Lớp gửi gì về nhà để ba mẹ đồng hành.
Không cần một chương trình trả lời hoàn hảo mọi câu. Điều đáng chú ý là các câu trả lời có nối với nhau không: mục tiêu nói về giao tiếp mà đánh giá lại là bài kiểm tra từ vựng thì có chỗ lệch; mục tiêu nói về hứng thú mà lịch học dày đặc thì cũng lệch.
Ba mẹ cũng nên cảnh giác với những lời hứa không gắn với khung, như "học một năm nói như người bản xứ" hay "đảm bảo đạt chứng chỉ". Một khung chương trình nghiêm túc mô tả con đường và cách theo dõi, không hứa kết quả cho từng trẻ. Chương trình Superstar English của Global Star English cũng nên được đọc qua đúng sáu câu hỏi ấy; ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để hỏi về khung theo độ tuổi của con.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình tiếng Anh mầm non tốt cần có những gì?
Cần có mục tiêu theo độ tuổi viết bằng điều trẻ làm được, nội dung chủ đề quay lại qua các năm, hoạt động học qua chơi, học liệu phù hợp, cách theo dõi tiến bộ bằng quan sát và kế hoạch phối hợp với gia đình. Các phần này phải ăn khớp với nhau.
Thiết kế ngược trong chương trình giáo dục là gì?
Đó là cách xây chương trình bắt đầu từ kết quả mong muốn, sau đó xác định bằng chứng cho thấy người học đạt được, rồi mới lên hoạt động dẫn tới đó. Cách tiếp cận này được Grant Wiggins và Jay McTighe trình bày trong cuốn Understanding by Design.
Trẻ mầm non có nên được xếp trình độ theo CEFR không?
Khung CEFR chủ yếu dành cho thanh thiếu niên và người lớn, nhiều mô tả giả định khả năng đọc viết. Với trẻ mầm non, khung chỉ nên dùng làm hướng tham khảo chung. Gán trẻ vào một bậc dễ dẫn tới so sánh và luyện thi sớm, không hợp với giáo dục mầm non.
Bộ Giáo dục có chương trình tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo không?
Có. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình làm quen với tiếng Anh dành cho trẻ em mẫu giáo năm 2020, theo hướng tự nguyện, chú trọng nghe nói qua vui chơi. Ba mẹ nên tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Bộ để biết chi tiết.
Giáo trình tiếng Anh mầm non có phải là chương trình không?
Không hẳn. Giáo trình là một phần học liệu, còn chương trình bao gồm mục tiêu, cách tổ chức hoạt động, theo dõi tiến bộ và phối hợp gia đình. Hai lớp dùng cùng giáo trình có thể rất khác nhau về chất lượng tuỳ cách xây khung và cách giáo viên thực hiện.
Ba mẹ nên hỏi gì khi tìm hiểu chương trình tiếng Anh của trường mầm non?
Có thể hỏi mục tiêu năm của lớp con, danh sách chủ đề, một buổi học điển hình, học liệu chính, cách ghi lại tiến bộ và những gì lớp gửi về nhà. Điều đáng chú ý là các câu trả lời có nối với nhau thành một hệ thống hay không.
