Với trẻ mầm non, giọng của giáo viên rõ ràng, tự nhiên và dễ hiểu quan trọng hơn nhiều so với việc đó là giọng Anh, giọng Mỹ hay giọng của một nước nói tiếng Anh nào khác. Trẻ nhỏ học phát âm từ tổng thể những gì nghe được, và nghe nhiều giọng khác nhau còn giúp trẻ quen với cách tiếng Anh thật sự được nói trên thế giới.
Câu hỏi “con nên học giọng nào” xuất phát từ một mong muốn rất dễ hiểu: ba mẹ muốn con có nền phát âm “chuẩn”. Nhưng chữ “chuẩn” trong tiếng Anh phức tạp hơn nhiều người nghĩ, vì chính trong nước Anh và nước Mỹ đã có hàng chục giọng địa phương khác nhau. Bài này giải thích giới ngôn ngữ học nhìn vấn đề giọng nói thế nào, điều gì thật sự đáng quan tâm ở giọng của giáo viên dạy trẻ nhỏ, và vì sao đánh giá giáo viên theo quốc tịch là cách nhìn hẹp.
Không có một giọng tiếng Anh “chuẩn” duy nhất
Khi nói “giọng Anh”, nhiều người nghĩ đến kiểu phát âm của phát thanh viên truyền thống, giới ngôn ngữ học gọi là Received Pronunciation. Thực tế chỉ một phần nhỏ dân số nước Anh nói theo giọng này; phần còn lại nói giọng vùng miền rất đa dạng. Tương tự, “giọng Mỹ” mà sách giáo khoa hay dùng thường là kiểu phát âm phổ thông, trong khi người ở miền Nam nước Mỹ, ở New York hay ở Boston nói khá khác nhau.
Ngoài Anh và Mỹ, tiếng Anh còn là ngôn ngữ mẹ đẻ ở Úc, Canada, Ireland, New Zealand, và là ngôn ngữ chính thức hoặc ngôn ngữ dùng rộng rãi ở nhiều nước như Ấn Độ, Singapore, Philippines, Nam Phi, Nigeria. Nhà ngôn ngữ học Braj Kachru từ giữa thập niên 1980 đã mô tả tiếng Anh thế giới bằng mô hình ba vòng tròn: vòng trong gồm các nước nói tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, vòng ngoài gồm các nước dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai chính thức, và vòng mở rộng gồm các nước học tiếng Anh như ngoại ngữ, trong đó có Việt Nam.
Mô hình này giúp hiểu rằng tiếng Anh không thuộc riêng nước nào. Người Việt học tiếng Anh ngày nay chủ yếu để giao tiếp với người từ khắp nơi, phần lớn cũng không phải người bản ngữ. Với mục tiêu đó, nghe hiểu nhiều giọng và nói rõ ràng để người khác hiểu là năng lực thực tế hơn việc bắt chước hoàn hảo một giọng cụ thể.
Dễ hiểu quan trọng hơn giống người bản ngữ
Giọng, độ dễ hiểu và độ dễ nghe là ba chuyện khác nhau. Các nhà nghiên cứu Murray Munro và Tracey Derwing, trong loạt công trình từ giữa thập niên 1990, tách ba khái niệm: mức độ có giọng lạ, mức độ người nghe hiểu đúng, và mức độ người nghe thấy dễ nghe. Kết quả nổi bật là một người nói với giọng rất đặc trưng vẫn hoàn toàn có thể được hiểu đúng và dễ dàng.
Mục tiêu hợp lý là được hiểu. Từ các nghiên cứu này, nhiều chuyên gia giảng dạy phát âm chuyển trọng tâm từ “nói giống người bản ngữ” sang “nói dễ hiểu”. Với trẻ mầm non, điều đó có nghĩa là quan tâm đến những âm dễ gây nhầm nghĩa và nhịp điệu câu, hơn là sắc thái của một vùng miền.
Một số âm quan trọng hơn những âm khác. Jennifer Jenkins, khi nghiên cứu tiếng Anh dùng giữa những người không phải bản ngữ, đề xuất một nhóm đặc điểm phát âm cốt lõi giúp giữ độ dễ hiểu, như phân biệt nguyên âm dài ngắn, giữ phụ âm đầu từ, nhấn trọng âm đúng chỗ trong câu. Nhiều đặc điểm khác có thể khác nhau mà không ảnh hưởng giao tiếp.
Với trẻ Việt, âm cuối là điểm cần chú ý. Tiếng Việt không có nhiều phụ âm cuối và cụm phụ âm như tiếng Anh, nên trẻ Việt dễ bỏ âm cuối như trong “cat”, “dogs”. Một giáo viên phát âm rõ âm cuối, dù theo giọng nào, giúp trẻ nghe và tái tạo những âm này tốt hơn.
Những gì đáng quan tâm và không đáng quan tâm ở giọng giáo viên
Khi tìm hiểu về giáo viên của con, ba mẹ có thể dùng bảng dưới để tập trung vào điều thật sự ảnh hưởng đến việc học của trẻ nhỏ:
| Nên quan tâm | Vì sao | Không cần quá lo |
|---|---|---|
| Phát âm rõ ràng, nhất là âm cuối | Trẻ Việt hay bỏ âm cuối; nghe rõ mới bắt chước được | Giọng thuộc vùng nào, nước nào |
| Nhịp nói chậm vừa, ngắt câu rõ | Trẻ cần thời gian xử lý ngôn ngữ mới | Một số từ được phát âm khác giữa Anh và Mỹ |
| Ngữ điệu tự nhiên, có cảm xúc | Trẻ học ngữ điệu câu hỏi, câu cảm qua nghe | Cách dùng một vài từ vựng khác nhau giữa các nước |
| Nhất quán trong cách gọi tên đồ vật | Tránh trẻ bị rối khi một vật có hai tên | Trẻ nghe nhiều giọng từ phim, bài hát |
| Giáo viên biết điều chỉnh lời nói cho trẻ | Đây là kỹ năng sư phạm, không phải đặc điểm giọng | Giáo viên đến từ quốc gia dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai |
Cột cuối không có nghĩa là những điều đó vô nghĩa, chỉ là chúng không quyết định chất lượng việc học ở tuổi mầm non. Một chương trình tốt thường thống nhất cách dùng từ trong giáo án, ví dụ cùng dùng một từ cho cục tẩy hay quần dài, để trẻ không phải học hai cách gọi cùng lúc ở giai đoạn đầu.
Trẻ nghe nhiều giọng: rối hay có lợi
Một số ba mẹ lo rằng nếu con học với giáo viên giọng Anh năm nay, giáo viên giọng Mỹ năm sau, rồi xem phim hoạt hình giọng Úc, con sẽ bị rối. Thực tế, trẻ nhỏ có khả năng thích nghi với sự đa dạng giọng nói rất tốt. Ngay trong tiếng Việt, trẻ ở thành phố lớn nghe giọng Bắc, giọng Trung, giọng Nam hằng ngày qua người thân, hàng xóm, truyền hình mà vẫn phát triển ngôn ngữ bình thường.
Các nghiên cứu về nhận thức lời nói cho thấy người học được tiếp xúc với nhiều giọng thường thích nghi nhanh hơn khi gặp một giọng mới. Nói cách khác, nghe đa dạng giúp xây khả năng nghe hiểu linh hoạt, thứ rất cần khi trẻ lớn lên và giao tiếp với người từ nhiều nơi.
Điều có thể gây rối không phải là nhiều giọng mà là thiếu nhất quán trong chương trình: cùng một chủ đề nhưng mỗi giáo viên dạy một bộ từ khác, một bài hát khác. Đó là vấn đề tổ chức, giải quyết bằng giáo án thống nhất, không phải bằng việc chọn giáo viên theo quốc tịch.
Về giọng nói riêng của trẻ, trẻ sẽ dần hình thành một giọng tiếng Anh của mình, chịu ảnh hưởng của nhiều nguồn. Nhiều trẻ học quốc tế từ nhỏ nói một thứ giọng pha trộn, rõ ràng và dễ hiểu, và đó hoàn toàn không phải điều đáng lo.
Vì sao đánh giá giáo viên theo quốc tịch là cách nhìn hẹp
Quốc tịch không cho biết năng lực sư phạm. Một người sinh ra ở nước nói tiếng Anh có thể chưa từng dạy trẻ nhỏ. Một người đến từ nước dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai có thể có bằng sư phạm và nhiều năm đứng lớp mầm non.
Định kiến về giọng là định kiến về người. Nhà nghiên cứu Adrian Holliday gọi niềm tin rằng người bản ngữ đương nhiên dạy giỏi hơn là “native-speakerism” và chỉ ra rằng nó dẫn đến phân biệt đối xử trong tuyển dụng, đôi khi theo cả ngoại hình. Trẻ nhỏ học thái độ từ người lớn; cách ba mẹ nói về giáo viên đến từ những nơi khác nhau cũng là một bài học cho con.
Người từng học hai ngôn ngữ có thế mạnh riêng. Giáo viên nào lớn lên cùng hai thứ tiếng, dù đến từ đâu, đều từng trải qua việc học một ngôn ngữ song song với tiếng mẹ đẻ. Họ hiểu cảm giác nghe mà chưa hiểu, nói mà sợ sai từ trải nghiệm của chính mình, điều có ích khi làm việc với trẻ Việt. Đó là đặc điểm của từng người, không phải của một quốc tịch.
Câu hỏi đúng thay cho câu hỏi sai. Thay vì hỏi “giáo viên người nước nào”, câu hỏi hữu ích hơn là “giáo viên phát âm có rõ không, có kinh nghiệm với trẻ nhỏ không, có được đào tạo phương pháp không, con có thích học không”.
Khi chương trình có nhiều giáo viên với nhiều giọng khác nhau
Ở các trường có nhiều lớp, trẻ thường gặp hơn một giáo viên nước ngoài qua các năm, thậm chí trong cùng một năm khi có giáo viên dạy thay. Mỗi người mang một giọng riêng. Ba mẹ đôi khi lo con vừa quen cách phát âm của thầy này lại phải nghe cách của cô khác. Thực ra, điều trẻ cần ổn định là nội dung và thói quen lớp học, không phải chất giọng.
Một chương trình tổ chức tốt xử lý chuyện này bằng vài nguyên tắc đơn giản. Thứ nhất, giáo án thống nhất về bộ từ và mẫu câu theo chủ đề, để giáo viên nào dạy thì trẻ vẫn gặp lại những từ quen. Thứ hai, các bài hát, câu chào, câu lệnh lớp học dùng chung một phiên bản, vì đây là phần trẻ nghe lặp lại nhiều nhất. Thứ ba, khi có từ được gọi khác nhau giữa các nước, chương trình chọn một cách gọi cho giai đoạn đầu, rồi mới giới thiệu cách gọi còn lại khi trẻ đã vững.
Với những điều kiện như vậy, việc nghe nhiều giọng trở thành lợi thế: trẻ thấy cùng một câu “Wash your hands, please” có thể vang lên với nhiều âm sắc mà ý nghĩa vẫn vậy. Đó chính là cách người lớn nghe hiểu tiếng Anh ngoài đời, nơi không ai nói giống hệt băng ghi âm trong sách giáo khoa. Ba mẹ có thể hỏi nhà trường cách thống nhất nội dung giữa các giáo viên, câu hỏi này hữu ích hơn câu hỏi giáo viên đến từ nước nào.
Ba mẹ làm gì để con có nền phát âm tốt
Phần lớn nền phát âm của trẻ hình thành từ việc nghe nhiều, nghe đều và nghe có ý nghĩa. Ba mẹ có thể hỗ trợ bằng những việc đơn giản: cho con nghe bài hát, truyện kể tiếng Anh từ những nguồn có giọng đọc rõ ràng; nghe cùng con thay vì để con nghe một mình; lặp lại những câu con thích. Không cần lo chọn đúng giọng Anh hay giọng Mỹ cho các nguồn nghe này.
Nếu ba mẹ tự nói tiếng Anh với con, đừng ngại giọng của mình chưa chuẩn. Trẻ vẫn nghe giáo viên và các nguồn khác; điều ba mẹ góp vào là niềm vui dùng tiếng Anh và thói quen tiếp xúc. Chỉ nên tránh việc cố dạy con phát âm những âm mà chính mình chưa chắc, ví dụ sửa con theo cách phát âm sai.
Cuối cùng, ở tuổi mầm non, đừng biến phát âm thành áp lực. Trẻ bị sửa liên tục dễ ngại nói. Phát âm sẽ tự tinh chỉnh dần khi trẻ nghe đủ nhiều và có nhu cầu giao tiếp thật. Ba mẹ muốn tìm hiểu cách giáo viên nước ngoài ở Global Star English chú trọng phát âm rõ ràng cho trẻ mầm non có thể trao đổi trực tiếp với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con học giọng Anh hay giọng Mỹ thì tốt hơn?
Ở tuổi mầm non, không giọng nào tốt hơn giọng nào. Điều quan trọng là giáo viên phát âm rõ ràng, tự nhiên và biết điều chỉnh lời nói cho trẻ. Khi lớn lên, trẻ sẽ tiếp xúc với nhiều giọng tiếng Anh, và khả năng nghe hiểu linh hoạt có giá trị hơn việc gắn với một giọng.
Học với giáo viên không phải người Anh, Mỹ có làm con bị giọng lạ không?
Giọng của trẻ hình thành từ nhiều nguồn nghe, không chỉ từ một giáo viên. Ở nhiều nước, tiếng Anh là ngôn ngữ của trường học và công việc, và người lớn lên ở đó có thể phát âm rất rõ ràng. Thay vì nhìn quốc tịch, ba mẹ nên quan tâm đến độ rõ, kinh nghiệm dạy trẻ nhỏ và cách giáo viên tương tác với con.
Con nghe nhiều giọng tiếng Anh khác nhau có bị rối không?
Thường là không. Trẻ nhỏ thích nghi tốt với sự đa dạng giọng nói, giống như trẻ Việt nghe giọng Bắc, Trung, Nam mà vẫn nói bình thường. Nghe nhiều giọng còn giúp trẻ nghe hiểu linh hoạt hơn khi gặp người mới. Điều cần là chương trình nhất quán về từ vựng và nội dung.
Ba mẹ phát âm tiếng Anh chưa chuẩn có nên nói tiếng Anh với con không?
Có thể, miễn là ba mẹ thoải mái và vui vẻ khi dùng. Trẻ vẫn nhận nguồn nghe chuẩn từ giáo viên, bài hát, truyện kể. Điều ba mẹ đóng góp là thói quen và niềm vui với tiếng Anh. Chỉ nên tránh sửa phát âm cho con khi chính mình chưa chắc.
Trẻ mầm non có cần học phiên âm quốc tế không?
Không cần. Trẻ mầm non học phát âm qua nghe và bắt chước, chưa cần ký hiệu phiên âm. Việc học ký hiệu phù hợp hơn với học sinh lớn hoặc người lớn tự học. Ở tuổi này, nghe nhiều và nghe đúng ngữ cảnh mang lại hiệu quả tốt hơn.
Làm sao biết giáo viên của con phát âm rõ ràng?
Ba mẹ có thể dự giờ hoặc nghe các đoạn ghi âm hoạt động lớp nếu nhà trường chia sẻ. Một giáo viên phát âm rõ thì người nghe hiểu được dễ dàng, âm cuối của từ được giữ, câu có ngắt nghỉ. Phản ứng của trẻ cũng là dấu hiệu: con hiểu và làm theo được câu lệnh.
