Cho trẻ mầm non làm quen với chữ tiếng Anh qua tranh, truyện, bài hát không phải là dạy trước chương trình lớp 1. Nhưng bắt trẻ tập viết chữ tiếng Anh, chép từ, làm bài tập đọc viết như học sinh tiểu học thì đi ngược nguyên tắc mà ngành giáo dục đã nhắc nhiều năm: cơ sở mầm non không dạy trước chương trình lớp 1.
Ranh giới nằm ở chữ "làm quen" và chữ "dạy". Chương trình giáo dục mầm non có nội dung làm quen với chữ viết, kể cả làm quen chữ cái tiếng Việt ở lớp mẫu giáo lớn, thông qua trò chơi và môi trường, không đặt yêu cầu đọc viết thành thạo. Chương trình làm quen tiếng Anh theo Thông tư 50/2020/TT-BGDĐT đi cùng tinh thần đó, đặt trọng tâm vào nghe và nói.
Bài này giải thích nguyên tắc không dạy trước lớp 1, áp vào tiếng Anh thì vạch ranh giới ở đâu, vì sao ranh giới đó có lý, và ba mẹ làm gì khi thấy lớp của con vượt quá.
Nguyên tắc "không dạy trước chương trình lớp 1" nói gì?
Nhiều năm nay, trong các văn bản chỉ đạo và hướng dẫn nhiệm vụ năm học, Bộ Giáo dục và Đào tạo liên tục nhắc các cơ sở giáo dục mầm non không dạy trước chương trình lớp 1. Nguyên tắc này xuất phát từ chính mục tiêu của bậc mầm non: phát triển toàn diện và chuẩn bị cho trẻ sẵn sàng vào lớp 1, chứ không làm thay việc của lớp 1.
"Dạy trước" ở đây được hiểu là dạy trẻ đọc, viết, làm toán theo nội dung, cách thức và yêu cầu của chương trình lớp 1: tập viết chữ theo ô li, đánh vần, làm bài tập tính theo sách. Những việc đó thuộc về tiểu học, nơi trẻ đã đủ tuổi, đủ phát triển vận động tinh và có giáo viên được đào tạo để dạy.
Nguyên tắc này không có nghĩa trẻ mầm non không được tiếp xúc với chữ và số. Chương trình giáo dục mầm non có nội dung làm quen với đọc viết và làm quen với toán, theo cách phù hợp lứa tuổi: trẻ nhận ra chữ trong môi trường, nghe đọc sách, "viết" bằng cách vẽ, sao chép ký hiệu khi chơi. Điểm khác nằm ở mục đích và áp lực: làm quen là để trẻ tò mò và thấy chữ có ý nghĩa, dạy trước là để trẻ đạt kỹ năng của lớp trên.
Làm quen chữ khác dạy chữ ở điểm nào?
Ranh giới dễ thấy nhất khi đặt hai cách làm cạnh nhau. Bảng dưới áp cho cả chữ tiếng Việt lẫn chữ tiếng Anh:
| Khía cạnh | Làm quen chữ (phù hợp mầm non) | Dạy chữ như lớp 1 (không phù hợp) |
|---|---|---|
| Mục đích | Trẻ tò mò, biết chữ mang ý nghĩa, thích sách | Trẻ đọc, viết đúng theo chuẩn kỹ năng |
| Hình thức | Trò chơi, sách tranh, bài hát, chữ trong môi trường lớp | Tập viết theo dòng kẻ, đánh vần theo bài |
| Vai trò của bút | Vẽ, tô màu, "viết" tự do khi chơi | Viết nắn nót, đúng nét, đúng độ cao |
| Yêu cầu | Không bắt buộc, trẻ tham gia theo hứng thú | Có chỉ tiêu, có bài kiểm tra |
| Bài về nhà | Không có, hoặc chỉ là gợi ý đọc truyện cùng ba mẹ | Phiếu bài tập, vở chép |
Nếu những gì con mang về từ giờ tiếng Anh giống cột thứ ba, đó là dấu hiệu nên trao đổi với nhà trường. Một tờ tranh tô màu có hình con mèo kèm chữ "cat" khác hoàn toàn một trang vở chép "cat" mười lần.
Lớp lá đã làm quen chữ tiếng Việt thế nào?
Để thấy chữ tiếng Anh nên đứng ở đâu, cần nhìn chữ tiếng Việt đang được đặt ở đâu trong Chương trình giáo dục mầm non. Ở lớp mẫu giáo lớn, trẻ được làm quen và nhận dạng các chữ cái tiếng Việt qua trò chơi, bài thơ, tranh ảnh, đồ dùng trong lớp. Trẻ tô, đồ theo nét chữ ở mức làm quen, tập cầm bút, ngồi đúng tư thế, nhận ra chữ trong tên mình và tên các bạn.
Mục tiêu của phần này là chuẩn bị sẵn sàng: trẻ biết chữ là ký hiệu của tiếng nói, có hứng thú với sách, quen một số chữ cái để khi vào lớp 1 không bỡ ngỡ. Chương trình không yêu cầu trẻ đọc trơn hay viết câu; đó là việc của lớp 1, với chương trình môn Tiếng Việt được thiết kế riêng cho việc dạy đọc viết.
Như vậy, ngay với tiếng mẹ đẻ, mầm non cũng chỉ dừng ở làm quen. Nếu ở tiếng Anh, trẻ lại bị yêu cầu đọc viết nhiều hơn tiếng Việt, thứ tự đã bị đảo ngược: ngôn ngữ trẻ nghe ít hơn lại bị đòi hỏi chữ viết sớm hơn. Đây là lý do nhiều nhà giáo dục mầm non khuyên giữ chữ tiếng Anh ở mức nhẹ hơn hoặc bằng chữ tiếng Việt, và đặt trọng tâm tiếng Anh vào nghe nói.
Áp vào tiếng Anh, Thông tư 50/2020 đặt trọng tâm ở đâu?
Chương trình làm quen tiếng Anh cho trẻ mẫu giáo đặt nghe và nói lên trước, qua hoạt động vui chơi. Đây là cách trẻ học mọi ngôn ngữ: nghe hiểu trước, nói sau, chữ viết đến muộn nhất. Một chương trình làm quen đúng tinh thần văn bản sẽ không đặt mục tiêu trẻ đọc hay viết tiếng Anh.
Điều đó không có nghĩa phải giấu chữ tiếng Anh khỏi mắt trẻ. Trẻ sống giữa chữ viết: trên bao bì, sách truyện, đồ chơi. Một lớp tiếng Anh có thể có sách tranh với vài từ dưới hình, có bài hát về bảng chữ cái, có thẻ tên của trẻ. Trẻ tự nhận ra hình dạng chữ, đặc biệt là chữ cái đầu tên mình, là chuyện tự nhiên, không phải kết quả của dạy chữ.
Ranh giới bị vượt khi chữ trở thành mục tiêu: trẻ phải thuộc tên và âm của cả bảng chữ cái để qua bài kiểm tra, phải viết được từ, phải đọc được câu. Những mục tiêu đó thuộc về chương trình tiểu học, nơi tiếng Anh được dạy như một môn học từ lớp 3, và trước đó là chặng làm quen tự chọn ở lớp 1, lớp 2.
Những hoạt động với chữ tiếng Anh phù hợp ở mẫu giáo
Trong giới hạn của "làm quen", có khá nhiều việc giáo viên và ba mẹ làm được để trẻ thấy chữ tiếng Anh gần gũi:
- Đọc to sách tranh: người lớn đọc, chỉ tay theo dòng chữ thỉnh thoảng, trẻ nghe và nhìn tranh. Trẻ hiểu chữ đi từ trái sang phải, chữ mang câu chuyện.
- Bài hát bảng chữ cái: hát như một bài hát, không biến thành bài kiểm tra từng chữ.
- Chữ trong môi trường lớp: tên đồ vật gắn cạnh hình, tên trẻ trên móc áo. Trẻ thấy chữ hằng ngày mà không ai bắt đọc.
- Trò chơi nhận hình dạng: tìm chữ cái đầu tên mình trong đống thẻ, nặn chữ bằng đất nặn, xếp chữ bằng que, ở mức trẻ thích.
- Viết tự do khi chơi: trẻ "viết" thực đơn khi chơi bán hàng, "ký tên" lên tranh vẽ bằng nét nguệch ngoạc. Đây là giai đoạn viết sơ khai, không cần sửa nét.
Phần làm quen âm và chữ một cách có hệ thống, thường gọi là phonics, được bàn riêng ở chuyên mục làm quen chữ và phonics của trang. Ở góc chính sách, điều cần nhớ là bất kỳ hoạt động nào cũng phải giữ được tính tự nguyện, vui và không có áp lực đạt chuẩn.
Vì sao ranh giới này có lý?
Bàn tay trẻ chưa sẵn sàng. Viết đòi hỏi vận động tinh: cầm bút đúng, điều khiển nét nhỏ, giữ tư thế ngồi. Ở tuổi năm, nhiều trẻ vẫn đang phát triển những kỹ năng này. Ép viết sớm dễ làm trẻ cầm bút sai, mỏi tay, rồi sợ viết, kéo sang cả việc học viết tiếng Việt ở lớp 1.
Hai hệ chữ dễ chồng lên nhau. Tiếng Việt và tiếng Anh dùng chung bảng chữ cái Latinh nhưng cách đọc nhiều chữ khác nhau. Nếu trẻ được dạy đọc chữ tiếng Anh một cách bài bản trước khi học đọc tiếng Việt, một số trẻ sẽ lẫn âm khi vào lớp 1. Đọc tiếng Việt vững trước thường giúp đọc tiếng Anh sau thuận hơn.
Áp lực làm mất niềm vui. Tiếng Anh ở mầm non có giá trị lớn nhất ở chỗ trẻ thích nó. Khi chữ trở thành bài tập, bài kiểm tra, niềm vui đó dễ mất, và mất ở tuổi này thì rất khó lấy lại.
Lớp 1 sẽ dạy đúng lúc. Chương trình tiểu học được viết để dạy đọc viết từ đầu. Trẻ đã học trước thường thấy chán, có khi mang theo thói quen sai khó sửa. Trẻ chưa học vẫn theo kịp nếu có nền nghe nói và sự sẵn sàng.
Khi lớp của con dạy viết tiếng Anh cho trẻ năm tuổi
Ba mẹ đôi khi phát hiện con mang về phiếu tập viết chữ tiếng Anh, hoặc trường thông báo cuối năm trẻ sẽ "đọc viết được 100 từ". Trước khi lo lắng hay phản đối, ba mẹ có thể tìm hiểu trước: đây là hoạt động lẻ tẻ của một giáo viên hay là chủ trương của chương trình, trẻ có bị ép làm không, có bài kiểm tra không.
Nếu đó là tô màu hình có chữ, hay trẻ tự thích viết tên mình, thì không có gì đáng ngại. Nếu là chép từ hằng ngày, có chấm, có so sánh giữa các bạn, thì ba mẹ có cơ sở để trao đổi với nhà trường, dẫn chính tinh thần của Chương trình giáo dục mầm non và chương trình làm quen tiếng Anh. Cách trao đổi tốt là hỏi mục đích, chia sẻ quan sát về con, đề xuất cụ thể, không đối đầu.
Trường hợp con học ở trung tâm ngoại ngữ ngoài trường, trung tâm không thuộc phạm vi Chương trình giáo dục mầm non, nhưng ba mẹ vẫn có quyền chọn cách học phù hợp với con. Hỏi thẳng trung tâm vì sao cho trẻ năm tuổi tập viết, và quan sát con có vui hay không, là đủ để quyết định có tiếp tục.
Dù ở trường hay ở trung tâm, ba mẹ nên nhớ con mình mới là thước đo cuối cùng. Một bé năm tuổi về nhà kể vui về bài hát mới, tự lật sách tranh tiếng Anh, là đang đi đúng hướng. Một bé bắt đầu than mỏi tay, khóc khi tới giờ làm bài, né tránh khi nghe nhắc tới tiếng Anh, là tín hiệu cần giảm áp lực ngay, bất kể lớp học được quảng bá thế nào.
Vào lớp 1 có bị kiểm tra chữ, kể cả chữ tiếng Anh, không?
Nỗi lo khiến nhiều gia đình đẩy con học chữ sớm thường là sợ con "không qua được" lúc vào lớp 1. Về chính sách, nỗi lo này không có cơ sở: các hướng dẫn tuyển sinh đầu cấp của ngành giáo dục nhiều năm nay đều yêu cầu trường tiểu học không tổ chức kiểm tra, khảo sát trẻ để xét vào lớp 1. Trẻ đủ tuổi được nhận vào học theo tuyến, theo hồ sơ, không theo việc đã biết đọc hay biết viết.
Với tiếng Anh, điều này càng rõ. Lớp 1 và lớp 2 chỉ có tiếng Anh ở dạng làm quen tự chọn, nên không có lý do gì để một trường tiểu học công lập hỏi trẻ đã thuộc bảng chữ cái tiếng Anh hay chưa. Một số chương trình tăng cường hay tích hợp của địa phương có cách nhận học sinh riêng; ba mẹ quan tâm thì hỏi trực tiếp trường và đọc thông báo của Sở Giáo dục và Đào tạo trong năm học đó, thay vì nghe truyền miệng.
Biết điều này, ba mẹ có thể bớt một lớp áp lực khỏi năm lá của con: chữ cái tiếng Việt và tiếng Anh đều sẽ được dạy bài bản ở tiểu học, còn việc của mẫu giáo là giữ cho con thích nghe, thích sách và không sợ cầm bút. Global Star English giữ giờ tiếng Anh cho trẻ mầm non ở đúng ranh giới làm quen, và ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để xem cách trẻ được tiếp xúc với chữ trong lớp.
Câu hỏi thường gặp
Mầm non dạy bảng chữ cái tiếng Anh có vi phạm quy định không?
Hát bài hát bảng chữ cái, nhìn chữ trong sách tranh, chơi trò tìm chữ là hoạt động làm quen, phù hợp với tinh thần chương trình. Bắt trẻ thuộc và viết cả bảng chữ cái để kiểm tra thì gần với dạy trước chương trình lớp 1 và không phù hợp với bậc mầm non.
Trẻ 5 tuổi tự đòi viết chữ tiếng Anh thì có nên cấm không?
Không cần cấm. Nếu trẻ tự thích và chủ động, ba mẹ cứ để trẻ viết theo cách của mình như một trò chơi. Điều nên tránh là biến hứng thú đó thành bài tập có yêu cầu, sửa nét liên tục hay so sánh với bạn.
Học chữ tiếng Anh trước có làm con đọc tiếng Việt chậm không?
Làm quen nhẹ nhàng thường không gây ảnh hưởng. Trường hợp trẻ được dạy đọc tiếng Anh bài bản trước lớp 1, một số trẻ có thể lẫn cách đọc vài chữ cái trong thời gian đầu, thường tự qua. Nếu khó khăn kéo dài, ba mẹ nên trao đổi với giáo viên.
Văn bản nào cấm dạy trước chương trình lớp 1?
Nguyên tắc này được Bộ Giáo dục và Đào tạo nhắc trong nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn nhiệm vụ năm học cho bậc mầm non và trong tinh thần của Chương trình giáo dục mầm non. Ba mẹ có thể tra các hướng dẫn mới nhất trên cổng thông tin của Bộ và Sở Giáo dục và Đào tạo.
Trung tâm ngoại ngữ dạy trẻ mẫu giáo viết có trái quy định không?
Trung tâm ngoại ngữ hoạt động theo quy chế riêng, không phải cơ sở giáo dục mầm non, nên không trực tiếp thực hiện Chương trình giáo dục mầm non. Dù vậy, ba mẹ vẫn nên dựa vào hiểu biết về sự phát triển của trẻ để chọn cách học phù hợp.
