Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, tiếng Anh là môn bắt buộc từ lớp 3 đến lớp 5, học 4 tiết mỗi tuần, xoay quanh các chủ điểm gần gũi như bản thân, bạn bè, trường học, gia đình và thế giới quanh em. Mục tiêu khi học hết tiểu học là học sinh đạt bậc 1 của Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, tương đương mức A1 của khung tham chiếu châu Âu.
Bậc 1 là mức giao tiếp đơn giản: hiểu và dùng những câu quen thuộc hằng ngày, giới thiệu bản thân, hỏi đáp về những thông tin rất cơ bản khi người đối diện nói chậm, rõ. Chương trình đi theo đường hướng giao tiếp, đặt nghe và nói lên trước ở những năm đầu, rồi tăng dần đọc và viết.
Với ba mẹ có con đang học mẫu giáo, chương trình tiểu học là đích đến gần nhất để nhìn ngược lại: con cần gì từ những năm làm quen để bước vào lớp 3 nhẹ nhàng. Bài này đi qua nội dung, mục tiêu, tài liệu, cách đánh giá ở tiểu học và những điều mầm non chuẩn bị được.
Tiếng Anh tiểu học theo chương trình 2018 có những đặc điểm chính nào?
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, gồm chương trình tổng thể và chương trình từng môn. Chương trình môn tiếng Anh trải từ lớp 3 đến lớp 12, chia thành ba cấp với mục tiêu tăng dần theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc: hết tiểu học bậc 1, hết trung học cơ sở bậc 2, hết trung học phổ thông bậc 3.
Đường hướng xuyên suốt là giao tiếp. Học sinh học tiếng Anh để dùng, không phải để thuộc quy tắc ngữ pháp. Ngữ pháp, từ vựng, ngữ âm vẫn có, nhưng được đưa vào thông qua tình huống, chủ điểm, hoạt động, và được đánh giá qua khả năng hiểu và diễn đạt chứ không phải qua bài tập tách rời.
So với giai đoạn trước, điểm khác lớn của chương trình 2018 là tính mở. Chương trình quy định mục tiêu, yêu cầu cần đạt và khung nội dung; còn sách giáo khoa, học liệu, cách tổ chức cụ thể có nhiều lựa chọn. Vì vậy hai trường tiểu học cùng một phường có thể dùng hai bộ sách tiếng Anh khác nhau mà vẫn đúng chương trình.
Học bao nhiêu và học theo những chủ điểm nào?
Ở tiểu học, chương trình xây dựng nội dung theo hệ thống chủ điểm gắn với đời sống trẻ, các chủ điểm lặp lại qua ba năm với mức độ sâu dần. Bảng dưới tóm khung chung, chi tiết từng chủ đề thì mỗi bộ sách triển khai một kiểu:
| Nhóm chủ điểm | Trẻ học nói về | Liên hệ với những gì trẻ đã làm quen ở mầm non |
|---|---|---|
| Bản thân và bạn bè | Tên, tuổi, sở thích, cảm xúc, bộ phận cơ thể, khả năng của mình | Chào hỏi, giới thiệu tên, bài hát về cơ thể |
| Trường học | Đồ dùng học tập, lớp học, môn học, hoạt động ở trường | Câu lệnh lớp học, đồ chơi, đồ dùng trong lớp |
| Gia đình | Thành viên gia đình, nhà cửa, việc nhà, nghề nghiệp | Truyện tranh, trò đóng vai gia đình |
| Thế giới quanh em | Con vật, thời tiết, đồ ăn, nơi chốn, phương tiện | Con vật, màu sắc, thời tiết qua trò chơi |
Về thời lượng, chương trình bố trí 140 tiết mỗi năm học, tức 4 tiết mỗi tuần, cho môn tiếng Anh ở lớp 3, 4, 5. Con số này ba mẹ có thể kiểm trong thời khoá biểu của trường. Một số trường có thêm tiết tăng cường hoặc chương trình liên kết theo đăng ký; phần đó nằm ngoài chương trình bắt buộc.
Mục tiêu "bậc 1" nghĩa là gì trong đời sống?
Nghe chữ "bậc 1" dễ tưởng là thấp, nhưng với một đứa trẻ mười tuổi học ngoại ngữ trong môi trường không nói tiếng Anh, đây là mục tiêu thực tế và có ý nghĩa. Ở bậc này, học sinh hiểu được những câu đơn giản về chủ đề quen thuộc khi được nói chậm và rõ, trả lời được câu hỏi về bản thân, gia đình, sở thích, đọc được đoạn văn ngắn có tranh, viết được vài câu đơn giản theo mẫu.
Điều bậc 1 chưa đòi hỏi là nói trôi chảy về chủ đề xa lạ, hiểu phim, hiểu người bản ngữ nói nhanh tự nhiên. Ba mẹ đặt kỳ vọng ở mức đó cho con cuối tiểu học là đặt quá cao so với thiết kế của chương trình, và dễ dẫn tới việc cho con học thêm dồn dập.
Mục tiêu bậc 1 cũng là mục tiêu tối thiểu chung cho học sinh cả nước, kể cả nơi điều kiện còn hạn chế. Ở đô thị như TP.HCM, nhiều học sinh vượt mức này nhờ học thêm và môi trường tiếp xúc rộng. Nhưng chương trình không giả định điều đó, và giáo viên lớp 3 vẫn dạy từ đầu cho mọi học sinh trong lớp.
Bốn kỹ năng được sắp xếp thế nào qua ba năm?
Lớp 3: nghe và nói đi trước. Năm đầu tiên của môn học bắt buộc dành nhiều thời gian cho nghe, nhắc lại, hỏi đáp ngắn. Đọc và viết xuất hiện ở mức từ và câu rất ngắn, gắn với tranh. Đây là năm học sinh làm quen với nhịp một môn học có sách, có bài, có kiểm tra.
Lớp 4: mở rộng câu và tình huống. Học sinh dùng được câu dài hơn, nói về thói quen, thời gian, nơi chốn. Đọc hiểu đoạn ngắn và viết câu theo mẫu tăng lên. Ngữ âm được chú ý hơn, nhất là trọng âm và ngữ điệu câu hỏi.
Lớp 5: kết nối thành đoạn. Học sinh kể ngắn về một trải nghiệm, mô tả người, vật, nơi chốn, đọc đoạn văn dài hơn và viết đoạn ngắn có hướng dẫn. Đây là năm kiểm lại mục tiêu bậc 1 trước khi lên trung học cơ sở.
Lớp đông, thời lượng có hạn. Bốn tiết mỗi tuần trong một lớp vài chục học sinh nghĩa là mỗi em chỉ có ít phút được nói trong một tiết. Giáo viên vì vậy dùng nhiều hoạt động cặp, nhóm, hát đồng thanh để tăng lượt nói. Trẻ đã quen chơi nhóm, chờ lượt và mạnh dạn nói một mình trước bạn từ mẫu giáo thường tận dụng những lượt nói ít ỏi này tốt hơn, và đó là một lý do kỹ năng xã hội ở mầm non có ích cho môn tiếng Anh sau này.
Xuyên suốt: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp phục vụ giao tiếp. Các thành phần ngôn ngữ không học tách rời mà đi kèm chủ điểm. Học sinh học thì quá khứ khi kể về kỳ nghỉ, học giới từ khi tả căn phòng, chứ không học bảng chia động từ trước rồi mới dùng.
Vì sao mỗi trường dùng một bộ sách tiếng Anh khác nhau?
Chương trình 2018 đi theo nguyên tắc một chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa. Với tiếng Anh, có nhiều bộ sách được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, do các nhóm tác giả và nhà xuất bản khác nhau biên soạn, có bộ hợp tác với nhà xuất bản nước ngoài. Việc lựa chọn sách cho từng trường thực hiện theo quy định hiện hành về lựa chọn sách giáo khoa.
Các bộ sách giống nhau ở mục tiêu và khung chủ điểm, khác nhau ở cách sắp xếp bài, nhân vật, hoạt động, cách đưa ngữ âm vào. Học sinh chuyển trường giữa chừng có thể gặp bộ sách mới, nhưng vì cùng chương trình nên phần lõi không lệch nhiều; ba mẹ chỉ cần giúp con quen cách trình bày mới.
Với ba mẹ có con mầm non, điều đáng rút ra là không nên chạy theo một bộ sách lớp 3 cụ thể để "học trước". Con chưa chắc gặp bộ sách đó, và kể cả gặp, học trước sách khiến con chán khi vào lớp. Thứ có ích hơn là nền nghe nói và thái độ thích tiếng Anh, vốn dùng được với bộ sách nào.
Đánh giá môn tiếng Anh ở tiểu học khác mầm non thế nào?
Ở mầm non, trẻ được đánh giá bằng quan sát và nhận xét, không có điểm. Lên tiểu học, việc đánh giá học sinh theo Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT kết hợp đánh giá thường xuyên bằng nhận xét và đánh giá định kỳ. Với một số môn học, trong đó có ngoại ngữ 1, có bài kiểm tra định kỳ vào các thời điểm nhất định trong năm học.
Ngay ở tiểu học, triết lý vẫn là đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh: giáo viên nhận xét để học sinh biết mình làm được gì, cần cố gắng gì, chứ không phải để so sánh học sinh với nhau. Bài kiểm tra định kỳ là một nguồn thông tin, không phải toàn bộ bức tranh.
Ba mẹ có con chuẩn bị vào tiểu học nên chuẩn bị tâm thế cho con theo hướng đó. Một đứa trẻ quen với việc được nhận xét cụ thể, quen sửa lỗi nhẹ nhàng ở mẫu giáo sẽ đón nhận bài kiểm tra ở lớp 3 bình tĩnh hơn một đứa trẻ bị ba mẹ hỏi điểm liên tục. Cách người lớn phản ứng với kết quả quan trọng không kém kết quả.
Mầm non chuẩn bị gì thì có ích cho lớp 3?
Nhìn từ yêu cầu của chương trình tiểu học, những thứ trẻ mẫu giáo làm quen được và có ích lâu dài không phải là số từ hay chữ cái, mà là:
- Tai quen tiếng Anh: quen nhịp câu, ngữ điệu, âm khác tiếng Việt, nhờ đó vào lớp 3 trẻ nghe cô nói ít bỡ ngỡ.
- Phản xạ với câu lệnh lớp học: đứng lên, ngồi xuống, lắng nghe, nhìn tranh, những câu giáo viên lớp 3 dùng hằng ngày.
- Chủ điểm quen thuộc: bản thân, gia đình, con vật, màu sắc, đúng là những chủ điểm chương trình tiểu học mở đầu.
- Thói quen tham gia hoạt động nhóm: hát cùng, chơi cùng, chờ đến lượt, những kỹ năng giúp trẻ học tốt trong lớp đông.
- Cảm xúc tích cực: trẻ nghĩ tiếng Anh là thứ vui, không phải thứ đáng sợ. Đây là "vốn" khó bù nhất nếu mất.
Ngược lại, những thứ không cần chuẩn bị là viết chữ tiếng Anh, học ngữ pháp, làm bài tập trong sách lớp 3. Những thứ đó chương trình tiểu học sẽ dạy đúng lúc.
Ba mẹ đồng hành thế nào khi con vào chặng tiểu học?
Khi con bắt đầu học tiếng Anh như một môn bắt buộc, vai trò của ba mẹ chuyển từ người tạo niềm vui sang người giữ nhịp. Vài việc cụ thể:
- Hỏi giáo viên bộ sách con dùng, chủ điểm của từng học kỳ, để biết con đang học về gì mà trò chuyện cùng.
- Giữ thói quen tiếp xúc ngắn ở nhà như đọc truyện, nghe bài hát, xem một đoạn phim ngắn cùng con, nhưng không biến thành giờ học thêm.
- Khi con có bài kiểm tra, hỏi con thấy phần nào dễ, phần nào khó, thay vì hỏi được mấy điểm.
- Nếu con gặp khó kéo dài, trao đổi với giáo viên trước khi quyết định học thêm bên ngoài.
- Giữ tiếng Việt và việc đọc sách tiếng Việt song song; năng lực đọc tiếng mẹ đẻ hỗ trợ việc học đọc ngoại ngữ.
Chặng tiểu học dài ba năm, đủ để một đứa trẻ có nền vững nếu được học đều và vui. Global Star English chuẩn bị cho trẻ mầm non theo hướng nối tiếp tự nhiên với chương trình này, và ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để hiểu thêm.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Anh lớp 3 có kiểm tra định kỳ không?
Có. Theo quy định đánh giá học sinh tiểu học hiện hành, ngoại ngữ 1 là một trong những môn có bài kiểm tra định kỳ, kết hợp với đánh giá thường xuyên bằng nhận xét. Thời điểm và hình thức cụ thể do trường thực hiện theo hướng dẫn; ba mẹ nên hỏi giáo viên đầu năm học.
Học hết tiểu học đạt bậc 1 thì tương đương chứng chỉ nào?
Bậc 1 của Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam được xây dựng tương thích với mức A1 của khung tham chiếu châu Âu. Tuy vậy, chương trình không cấp chứng chỉ riêng cho mức này; việc đạt mục tiêu được nhìn qua đánh giá trong quá trình học.
Con học trường dạy một buổi một ngày có đủ 4 tiết tiếng Anh không?
Chương trình 2018 tính thời lượng cho các môn bắt buộc trên cả năm học. Trường dạy một buổi hay hai buổi đều phải bố trí đủ thời lượng môn bắt buộc theo hướng dẫn. Ba mẹ có thể xem thời khoá biểu và hỏi nhà trường nếu thấy số tiết khác nhiều.
Có nên cho con học trước sách tiếng Anh lớp 3 khi còn ở lớp lá không?
Không cần. Chương trình lớp 3 dạy từ đầu, và con chưa chắc gặp đúng bộ sách đã học trước. Học trước dễ làm con chán khi vào lớp. Thời gian đó dành cho nghe, nói, đọc truyện và chơi bằng tiếng Anh sẽ có ích hơn.
Chương trình tiếng Anh tăng cường ở tiểu học khác chương trình chính thế nào?
Chương trình tăng cường hoặc tích hợp là phần học thêm theo đăng ký, do địa phương hoặc nhà trường tổ chức theo quy định, thường thêm tiết hoặc học thêm môn khác bằng tiếng Anh. Nó không thay chương trình bắt buộc, và học sinh không tham gia vẫn học đủ chương trình chính.
