Chương trình tiếng Anh mầm non thường xoay quanh những chủ đề quen thuộc như bản thân, gia đình, màu sắc, con vật, đồ ăn, thời tiết, vì đó là thế giới trẻ đang sống và đang khám phá bằng tiếng mẹ đẻ. Các chủ đề này không học một lần là xong mà quay lại qua các năm, mỗi lần sâu hơn, theo cách các nhà giáo dục gọi là chương trình vòng xoáy.
Nhìn danh sách chủ đề, ba mẹ dễ nghĩ "năm nào cũng học con vật, màu sắc". Thật ra, cùng một chủ đề "con vật", trẻ hai tuổi học tiếng kêu, trẻ bốn tuổi học nơi sống và thức ăn, trẻ sáu tuổi kể chuyện và so sánh. Phần dưới giải thích vì sao chọn những chủ đề này, cách một chủ đề lớn dần qua các tuổi, cách xây một tuần học quanh chủ đề, và những dấu hiệu cho thấy một chương trình chủ đề làm tốt hay chỉ là danh sách từ đổi tên.
Vì sao tiếng Anh mầm non chọn những chủ đề gần gũi
Trẻ nhỏ học nghĩa của từ bằng cách gắn âm thanh với thứ trẻ nhìn thấy, cầm được, trải qua. Chữ "apple" có nghĩa khi trẻ đang cầm quả táo, cắn một miếng, thấy màu đỏ. Chữ "democracy" không có chỗ bám nào trong đời sống của trẻ bốn tuổi. Vì vậy chủ đề của chương trình mầm non gần như luôn là những vòng tròn đồng tâm quanh đứa trẻ: bản thân, gia đình, nhà, lớp học, sân chơi, thiên nhiên gần, rồi mới tới cộng đồng và thế giới xa hơn.
Lý do thứ hai là sự trùng khớp với chương trình chung của trường mầm non. Ở Việt Nam, nhiều trường mầm non lên kế hoạch thực hiện Chương trình giáo dục mầm non của Bộ Giáo dục và Đào tạo theo các chủ đề gần với đời sống trẻ như bản thân, gia đình, trường mầm non, thế giới động vật, thực vật, các mùa. Khi chủ đề tiếng Anh đi song song với chủ đề trẻ đang học bằng tiếng Việt, trẻ đã có khái niệm sẵn, chỉ cần thêm cái tên mới.
Lý do thứ ba là cơ hội gặp lại. Từ ngữ về đồ ăn, quần áo, thời tiết, cơ thể xuất hiện mỗi ngày ở nhà và ở trường. Trẻ học "rain" vào tuần có mưa sẽ nghe lại chữ ấy mỗi khi trời mưa, nếu người lớn quanh trẻ nhắc. Chủ đề xa đời sống thì học xong ít có dịp dùng lại, và chữ trôi đi nhanh.
Chương trình vòng xoáy: một chủ đề, nhiều tầng qua các năm
Ý tưởng chương trình vòng xoáy thường được gắn với nhà tâm lý học giáo dục người Mỹ Jerome Bruner, người lập luận trong cuốn "The Process of Education" xuất bản năm 1960 rằng có thể dạy bất kỳ môn học nào cho trẻ ở bất kỳ tuổi nào dưới một dạng phù hợp, rồi quay lại chủ đề ấy ở mức sâu hơn khi trẻ lớn. Khái niệm này được dùng rộng rãi trong thiết kế chương trình, từ toán tới ngôn ngữ.
Với tiếng Anh mầm non, vòng xoáy có nghĩa là mỗi chủ đề quen thuộc quay lại mỗi năm, nhưng với ngôn ngữ phức tạp hơn và hoạt động đòi hỏi nhiều hơn. Trẻ không bị "học lại" mà được đào sâu: từ gọi tên sang mô tả, từ mô tả sang so sánh, từ so sánh sang kể chuyện và giải thích. Lần quay lại cũng là dịp để trẻ nhận ra mình đã biết nhiều hơn năm trước, một cảm giác thành công rất có giá trị.
Điều cần tránh là vòng tròn phẳng: năm nào cũng đúng mười tên con vật, đúng bài hát ấy, đúng trò chơi ấy. Khi đó trẻ lớn chán vì quá dễ, còn ba mẹ thấy con "học mãi một thứ". Ba mẹ có thể hỏi giáo viên: chủ đề con vật năm nay khác năm ngoái ở chỗ nào. Một chương trình có thiết kế sẽ trả lời được ngay, thường kèm ví dụ cụ thể về hoạt động mới của năm.
Vòng xoáy cũng giúp những trẻ vào lớp giữa chừng. Trẻ chuyển tới năm lớp chồi chưa từng học chủ đề con vật bằng tiếng Anh sẽ gặp lại chủ đề ấy ở tầng phù hợp, trong khi bạn đã học từ trước được đào sâu hơn ngay trong cùng hoạt động.
Một chủ đề lớn dần qua bốn độ tuổi
Bảng dưới lấy ba chủ đề quen làm ví dụ để thấy cùng một chủ đề có thể đi sâu thế nào từ nhà trẻ tới lớp lá. Đây là minh hoạ cách nghĩ, không phải chương trình bắt buộc:
| Chủ đề | 2–3 tuổi | 3–4 tuổi | 4–5 tuổi | 5–6 tuổi |
|---|---|---|---|---|
| Con vật | Tên vài con quen, tiếng kêu, làm động tác | Nhiều con hơn, cách di chuyển, thích con nào | Nơi sống, ăn gì, to nhỏ, so sánh hai con | Kể chuyện về con vật, vòng đời đơn giản, con vật giúp người thế nào |
| Gia đình | Gọi ba, mẹ, em bé trong ảnh | Giới thiệu một người thân | Ai làm việc gì trong nhà, mô tả người thân | Kể một ngày cuối tuần của gia đình theo trình tự |
| Màu sắc | Nghe và chỉ vài màu cơ bản | Nói màu khi xin đồ, phân loại theo màu | Pha màu, màu đậm nhạt, màu yêu thích và vì sao | Mô tả tranh bằng màu và vị trí, làm dự án màu sắc thiên nhiên |
Có thể thấy hàng ngang không chỉ dài thêm về từ vựng mà thay đổi về loại việc trẻ làm với ngôn ngữ: từ nhận biết, sang dùng để xin và chọn, sang mô tả và so sánh, rồi sang kể và giải thích. Đây là thang đo tốt hơn số từ để nhìn chương trình có đi lên thật hay không.
Bảng cũng cho thấy một chủ đề như màu sắc ở lớp lá đã chạm tới khoa học đơn giản và nghệ thuật. Khi lớn dần, ranh giới giữa "học tiếng Anh" và "học bằng tiếng Anh" mờ đi, và đó là hướng đi tự nhiên của chương trình mầm non.
Xây một tuần học quanh chủ đề như thế nào
Một tuần theo chủ đề không phải là năm buổi học năm nhóm từ khác nhau có chung tên chủ đề. Cách làm hay gặp ở các chương trình có thiết kế đi theo các bước sau:
- Chọn một câu chuyện hoặc câu hỏi trung tâm. Ví dụ chủ đề đồ ăn với câu hỏi "bữa sáng của chúng mình có gì". Câu hỏi cho tuần học một mạch, không rời rạc.
- Chọn một nhóm nhỏ từ và câu cốt lõi. Ít nhưng dùng được: tên vài món ăn sáng quen, "I like", "I don't like", "yummy". Số lượng tuỳ tuổi; trẻ nhỏ ít hơn, trẻ lớn nhiều hơn.
- Lên các hoạt động dùng lại nhóm từ ấy theo nhiều cách: nghe truyện, hát, trò chơi vận động, đóng vai quán ăn, hoạt động tay như nặn bánh bằng đất.
- Gắn với trải nghiệm thật khi được: nếm thử trái cây, xem bữa sáng của bạn, làm bánh mì kẹp đơn giản nếu điều kiện an toàn cho phép.
- Có một sản phẩm cuối tuần: bức tranh "bữa sáng của em", một bài hát cả lớp thuộc, một trò chơi trẻ mang về chơi với ba mẹ.
- Ghi lại quan sát: trẻ nào đã dùng câu "I like" trong trò chơi, trẻ nào còn chỉ nghe. Thông tin này giúp tuần sau điều chỉnh, không dùng để chấm điểm.
Nhìn từ phía trẻ, một tuần như vậy là năm ngày chơi về bữa sáng. Nhìn từ phía chương trình, đó là năm ngày gặp lại cùng một nhóm ngôn ngữ trong nhiều ngữ cảnh, đủ để nhóm ngôn ngữ ấy bắt đầu thuộc về trẻ.
Danh sách chủ đề thường gặp và điều nên có trong mỗi chủ đề
Các chương trình khác nhau đặt tên chủ đề khác nhau, nhưng phần lớn xoay quanh những nhóm sau. Bên cạnh mỗi nhóm là điều làm cho chủ đề ấy có sức sống với trẻ:
- Bản thân và cơ thể: gắn với vận động, vệ sinh, cảm xúc; trẻ nói được mình cảm thấy thế nào.
- Gia đình và nhà ở: gắn với ảnh gia đình thật, đồ vật trong nhà, việc nhà trẻ làm được.
- Trường lớp và bạn bè: gắn với nề nếp lớp học, câu xin phép, câu rủ bạn chơi.
- Đồ ăn, đồ uống: gắn với bữa ăn ở trường, trái cây theo mùa của Việt Nam như xoài, chuối, thanh long.
- Con vật: gắn với con vật trẻ gặp thật như gà, chó, mèo, cá, cả con vật trong truyện.
- Cây cối và thiên nhiên: gắn với vườn trường, dự án trồng cây, quan sát lá, hoa.
- Thời tiết và mùa: gắn với nắng, mưa ở nơi trẻ sống; ở phía Nam là mùa mưa, mùa khô hơn là bốn mùa sách vở.
- Phương tiện và nghề nghiệp: gắn với xe máy, xe buýt, người trẻ gặp hằng ngày như bác bảo vệ, cô cấp dưỡng, bác sĩ.
- Lễ hội và dịp đặc biệt: gắn với Tết, Trung thu, sinh nhật, bên cạnh những dịp của các nước nói tiếng Anh.
Điểm cuối đáng lưu ý: chủ đề tiếng Anh cho trẻ Việt Nam nên bắt đầu từ đời sống Việt Nam. Một bài học về mùa đông tuyết rơi có thể thú vị như chuyện kể, nhưng trẻ ở TP.HCM sẽ dùng chữ "rain" và "hot" nhiều hơn "snow". Tiếng Anh là công cụ để trẻ nói về thế giới của mình trước, rồi mới mở ra thế giới xa.
Dấu hiệu một chương trình chủ đề được làm tốt
Có câu chuyện hoặc câu hỏi xuyên suốt. Mỗi tuần, mỗi chủ đề có một mạch, không phải chuỗi thẻ từ rời rạc. Trẻ về nhà kể được "tuần này lớp con làm gì", không chỉ "học từ gì".
Chủ đề quay lại có đào sâu. Năm sau học lại con vật thì trẻ làm việc khác với ngôn ngữ: so sánh, kể chuyện, giải thích, không phải lặp lại đúng danh sách cũ.
Gắn với đời sống của trẻ. Chủ đề dùng ví dụ từ bữa ăn ở trường, cây trong sân, thời tiết hôm nay. Trẻ có dịp dùng lại chữ ngoài giờ học.
Ba mẹ được biết chủ đề trước. Lớp gửi chủ đề tuần hoặc tháng cho gia đình để ba mẹ nhắc lại ở nhà bằng vài câu đơn giản. Sự phối hợp nhỏ này nhân lên rất nhiều lần nghe của trẻ.
Có chỗ cho điều trẻ quan tâm. Khi cả lớp bỗng mê khủng long vì một bạn mang đồ chơi tới, giáo viên linh hoạt đưa khủng long vào hoạt động. Chương trình là khung, không phải đường ray.
Ba mẹ dùng chủ đề của lớp ở nhà thế nào
Biết con đang học chủ đề gì là cách đơn giản nhất để ba mẹ đồng hành mà không cần giỏi tiếng Anh. Tuần con học đồ ăn, ba mẹ có thể hỏi con tên tiếng Anh của món đang ăn, nói "yummy" khi con khen ngon, nhờ con "dạy" ông bà một chữ. Tuần con học thời tiết, buổi sáng cùng nhìn trời và hỏi "sunny or rainy?". Những lần nhắc nhỏ như vậy đưa chủ đề ra khỏi lớp học.
Ba mẹ không cần nhắc nhiều và không cần đúng mọi chữ. Mục đích là cho con thấy tiếng Anh dùng được ở nhà và ba mẹ quan tâm tới điều con học. Nếu ba mẹ không chắc cách đọc, cứ hỏi con; trẻ rất thích được làm người biết. Chi tiết về đồng hành tại nhà có chuyên mục riêng trên trang.
Khi tìm hiểu một chương trình tiếng Anh mầm non, ba mẹ có thể hỏi xem danh sách chủ đề trong năm, hỏi một chủ đề quen thay đổi thế nào giữa các lớp, và hỏi lớp có báo chủ đề cho gia đình không. Muốn xem kế hoạch chủ đề trong năm của lớp con ở Global Star English, ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non học tiếng Anh nên bắt đầu từ chủ đề nào?
Thường bắt đầu từ những thứ gần trẻ nhất: bản thân và cơ thể, gia đình, đồ ăn, đồ chơi, màu sắc, con vật quen. Những chủ đề này trẻ đã hiểu bằng tiếng Việt và gặp mỗi ngày, nên chữ tiếng Anh có chỗ bám và có dịp được nghe lại.
Chương trình xoắn ốc trong tiếng Anh mầm non là gì?
Đó là cách sắp xếp để các chủ đề quen quay lại qua các năm, mỗi lần với ngôn ngữ phức tạp hơn và hoạt động đòi hỏi nhiều hơn. Ý tưởng này thường được gắn với Jerome Bruner. Trẻ không học lại mà đào sâu, từ gọi tên sang mô tả, so sánh và kể chuyện.
Năm nào bé cũng học con vật, màu sắc có phải chương trình lặp lại không?
Không hẳn. Điều cần xem là trẻ làm gì với chủ đề ấy. Nếu năm sau trẻ so sánh, kể chuyện, giải thích thay vì chỉ gọi tên, thì đó là đào sâu. Nếu đúng danh sách từ và trò chơi cũ, thì chương trình đang đi vòng tròn phẳng.
Mỗi tuần bé mầm non nên học bao nhiêu từ tiếng Anh mới?
Không có con số chuẩn. Điều quan trọng là số từ đủ ít để mỗi từ được gặp lại nhiều lần trong nhiều hoạt động. Trẻ nhỏ cần ít từ hơn, trẻ lớn nhiều hơn. Học nhiều từ mà mỗi từ gặp một lần thường trôi đi nhanh.
Có nên học chủ đề lễ hội nước ngoài như Halloween, Giáng sinh không?
Có thể, như một phần mở rộng hiểu biết về các nền văn hoá, nhưng nên đặt cạnh các dịp của Việt Nam như Tết, Trung thu. Trẻ nên dùng tiếng Anh để nói về đời sống của mình trước, rồi mới tới những gì xa lạ.
Ba mẹ không giỏi tiếng Anh có giúp con học theo chủ đề được không?
Được. Chỉ cần biết chủ đề của tuần, ba mẹ hỏi con vài chữ trong bữa ăn hay lúc đi chơi, nhờ con dạy lại cho cả nhà. Trẻ rất thích làm người biết, và việc ba mẹ quan tâm có giá trị hơn việc ba mẹ phát âm chuẩn.
