Với trẻ mẫu giáo bắt đầu tiếng Anh ở tuổi 4–5, cách làm thường hợp lý nhất là cho trẻ học cùng bạn đồng trang lứa và để chương trình hỗ trợ trẻ bắt nhịp, thay vì xếp xuống lớp nhỏ tuổi hơn chỉ vì trình độ tiếng Anh thấp hơn. Lý do là ở tuổi mẫu giáo, nhu cầu phát triển, trò chơi và quan hệ bạn bè gắn chặt với độ tuổi, còn khoảng cách tiếng Anh thì thu hẹp khá nhanh.
Tất nhiên mỗi trẻ một khác, và có trường hợp lớp nhỏ hơn hoặc nhóm riêng là lựa chọn tốt. Phần dưới so sánh hai cách xếp lớp, giải thích vì sao trẻ bắt đầu muộn hơn thường tiến nhanh, những việc chương trình nên làm trong những tuần đầu, dấu hiệu trẻ đang bắt nhịp, và khi nào nên cân nhắc cách khác.
Xếp theo tuổi và xếp theo trình độ: được và mất
Ở bậc phổ thông và với người lớn, xếp lớp theo trình độ là chuyện thường. Với trẻ mẫu giáo, bức tranh khác, vì lớp học không chỉ là nơi học tiếng Anh mà còn là nơi trẻ chơi, kết bạn, phát triển. Bảng dưới đặt hai cách cạnh nhau:
| Khía cạnh | Học cùng bạn đồng trang lứa | Xuống lớp nhỏ tuổi hơn |
|---|---|---|
| Hoạt động | Hợp với sức chú ý, trí tò mò, kỹ năng tay của trẻ | Có thể quá đơn giản, trẻ chán phần trò chơi và vận động |
| Bạn bè | Cùng nhịp phát triển, dễ chơi chung | Trẻ lớn hơn hẳn bạn, dễ thấy lạc lõng hoặc lấn át |
| Ngôn ngữ | Ban đầu khó hơn, cần hỗ trợ thêm | Ngôn ngữ vừa tầm ngay từ đầu |
| Tự tin | Có thể ngại lúc đầu khi bạn nói nhiều hơn | Có thể thấy mình bị coi là kém hơn tuổi |
| Về lâu dài | Thường bắt kịp sau một thời gian | Đến lúc phải chuyển lên lại, thêm một lần thích nghi |
Đọc bảng sẽ thấy cái giá của việc học cùng tuổi chủ yếu nằm ở giai đoạn đầu và có thể giảm bằng hỗ trợ đúng cách, còn cái giá của việc xuống lớp nhỏ nằm ở phát triển xã hội và cảm xúc, khó bù hơn. Vì vậy nhiều nhà giáo dục mầm non ưu tiên giữ trẻ với bạn cùng tuổi.
Điều này áp dụng cho chương trình mà tiếng Anh là một phần của hoạt động hằng ngày ở trường. Với lớp tiếng Anh tách riêng, ngắn, có tổ chức theo trình độ, cân nhắc có thể khác; nhưng ngay cả khi đó, chênh lệch tuổi quá lớn trong một nhóm vẫn nên tránh.
Vì sao trẻ bắt đầu muộn hơn thường tiến nhanh
Trẻ năm tuổi bắt đầu tiếng Anh không phải là trẻ hai tuổi ở trong thân hình lớn hơn. Trẻ đã có tiếng mẹ đẻ khá vững, hiểu khái niệm màu sắc, số lượng, thời gian, biết cách chơi theo luật, ngồi nghe truyện được lâu hơn, và có chiến lược để đoán nghĩa từ ngữ cảnh. Tất cả những thứ đó chuyển sang việc học ngôn ngữ thứ hai.
Nhà nghiên cứu giáo dục song ngữ người Canada Jim Cummins đã đưa ra giả thuyết phụ thuộc lẫn nhau, cho rằng nhiều năng lực ngôn ngữ và nhận thức nằm ở một nền chung giữa các ngôn ngữ, nên năng lực đã phát triển ở tiếng mẹ đẻ có thể hỗ trợ ngôn ngữ thứ hai. Với trẻ mẫu giáo, điều này thể hiện rất rõ: trẻ đã biết "con mèo" là gì, chỉ cần thêm cái tên "cat"; trẻ đã biết kể chuyện bằng tiếng Việt thì học kể bằng tiếng Anh nhanh hơn.
Các nghiên cứu so sánh người học ở các độ tuổi khác nhau cũng gợi ý rằng trong cùng một khoảng thời gian ngắn, trẻ lớn hơn thường tiến nhanh hơn trẻ nhỏ ở giai đoạn đầu, còn lợi thế của việc bắt đầu sớm thể hiện chủ yếu khi tiếp xúc kéo dài nhiều năm và nhiều giờ. Vì vậy một trẻ bắt đầu ở tuổi bốn, năm không nên bị coi là đã lỡ cơ hội; chuyên mục trẻ học tiếng Anh sớm bàn kỹ hơn về mức tranh luận khoa học quanh độ tuổi.
Chương trình nên làm gì trong những tuần đầu
Một trẻ mới vào lớp mà các bạn đã học tiếng Anh từ trước cần sự hỗ trợ có chủ đích, chứ không chỉ "rồi sẽ quen". Những việc dưới đây thường giúp trẻ bắt nhịp nhanh và không mất tự tin:
- Giáo viên biết trước hoàn cảnh của trẻ để không vô tình đòi trẻ nói câu mà bạn đã học từ năm trước.
- Cho trẻ thời gian nghe, chấp nhận trẻ im lặng hoặc trả lời bằng cử chỉ, bằng tiếng Việt trong những tuần đầu.
- Dùng câu hỏi lựa chọn và câu hỏi yes/no với trẻ nhiều hơn, để trẻ có dịp thành công sớm.
- Ghép trẻ với một bạn thân thiện trong trò chơi đôi, để trẻ có người làm mẫu và có chỗ dựa.
- Đưa trẻ vào nghi thức của lớp trước: bài chào, bài tạm biệt, câu lệnh quen. Đây là phần nhanh thuộc nhất và giúp trẻ thấy mình là một phần của lớp.
- Gửi ba mẹ vài bài hát và câu quen của lớp để trẻ nghe ở nhà, rút ngắn khoảng cách với bạn.
- Ghi lại quan sát sau vài tuần để điều chỉnh, không đánh giá vội trong những ngày đầu.
Trẻ lớn hơn thường nhận ra mình chưa biết bằng bạn và có thể ngại. Lời khen nên đặt vào nỗ lực và vào những gì trẻ làm được hôm nay so với hôm qua, tuyệt đối không so với bạn. Một câu như "hôm nay con hát được cả đoạn đầu rồi" có sức nặng hơn mọi lời động viên chung chung.
Trẻ lớn hơn học khác trẻ nhỏ ở điểm nào
Dù cùng ngồi trong một lớp mẫu giáo, trẻ bắt đầu ở tuổi năm và trẻ đã học từ tuổi hai đi những con đường hơi khác nhau. Trẻ lớn hơn thường muốn biết nghĩa: hỏi "cái này tiếng Việt là gì", muốn hiểu vì sao nói thế này mà không nói thế kia. Đây không phải điều xấu; người dạy có thể đáp ngắn gọn rồi đưa trẻ trở lại hoạt động, thay vì cấm hẳn tiếng Việt.
Trẻ lớn hơn cũng ý thức hơn về việc mình nói sai. Nếu trẻ nhỏ thoải mái bập bẹ, thì trẻ năm tuổi có thể chọn im lặng cho tới khi chắc chắn. Vì vậy những hoạt động đồng thanh, hát, nói cùng bạn đặc biệt có ích với trẻ bắt đầu muộn: trẻ được phát ra tiếng mà không phải đứng một mình.
Mặt khác, trẻ lớn có công cụ trẻ nhỏ chưa có: biết dùng tranh, ngữ cảnh, cử chỉ để đoán; nhớ được trình tự; tự đặt câu hỏi. Một chương trình tốt khai thác những công cụ ấy, ví dụ cho trẻ đoán nghĩa từ trong truyện qua tranh, đố trẻ nhớ thứ tự sự việc, thay vì dạy trẻ năm tuổi theo đúng cách dạy trẻ hai tuổi. Cùng chủ đề, cùng lớp, nhưng cách hỗ trợ cần tính tới những khác biệt này.
Dấu hiệu trẻ đang bắt nhịp
Bắt nhịp không có nghĩa là nói được như bạn, mà là trẻ đang tham gia và tiến lên. Những dấu hiệu đáng mừng trong vài tháng đầu:
- Trẻ làm theo câu lệnh lớp học mà không cần nhìn bạn trước.
- Trẻ hát theo những đoạn quen, tham gia trò chơi đổi lượt.
- Trẻ bắt đầu dùng một vài từ, cụm từ tiếng Anh khi chơi, kể cả xen tiếng Việt.
- Trẻ kể ở nhà về giờ tiếng Anh với giọng vui, nhắc tên bạn và tên giáo viên.
- Trẻ thôi hỏi "sao bạn biết mà con không biết", hoặc hỏi ít đi.
- Giáo viên nhận xét trẻ tham gia nhiều hơn so với những tuần đầu.
Mỗi trẻ bắt nhịp với tốc độ khác nhau. Có trẻ vài tuần đã hoà vào lớp, có trẻ cần cả học kỳ. Khoảng thời gian dài hơn không nói lên khả năng ngôn ngữ của trẻ mà thường liên quan tới tính cách, sự quen thuộc với trường lớp, và những thay đổi khác trong cuộc sống của trẻ cùng lúc.
Khi nào nên cân nhắc cách khác
Trẻ lo âu kéo dài và không giảm. Nếu sau một thời gian hỗ trợ, trẻ vẫn sợ hãi, khóc mỗi lần tới giờ tiếng Anh, có thể trẻ cần một bước đệm: một nhóm nhỏ hơn, nhịp chậm hơn trong một thời gian, rồi mới trở lại lớp. Quyết định này nên do giáo viên và ba mẹ cùng bàn dựa trên quan sát.
Chênh lệch trong lớp quá lớn. Ở một số lớp, phần lớn trẻ đã học nhiều năm và hoạt động chủ yếu là nói thành đoạn. Khi đó trẻ mới có thể cần thêm hỗ trợ riêng song song, như một vài buổi nhóm nhỏ, để không bị bỏ lại.
Trẻ có khó khăn ngôn ngữ chung. Nếu trẻ cũng gặp khó với tiếng Việt, như chậm hiểu lời, ít từ so với tuổi, nên hỏi ý kiến chuyên gia ngôn ngữ trị liệu trước khi lo chuyện xếp lớp tiếng Anh. Đó là chủ đề của giáo dục đặc biệt, có trang chuyên sâu riêng.
Gia đình có kế hoạch đặc biệt. Ví dụ sắp chuyển ra nước ngoài, trẻ cần tiếng Anh nhanh hơn. Khi đó tăng lượng tiếp xúc có thể hợp lý, nhưng vẫn nên giữ trẻ trong môi trường cùng tuổi và theo dõi kỹ sức chịu đựng của trẻ.
Trẻ chuyển trường giữa năm: những lưu ý riêng
Trẻ chuyển tới giữa năm học gặp hai thay đổi cùng lúc: trường mới và tiếng Anh mới. Mỗi thay đổi đã đủ làm trẻ mệt, gộp lại càng cần thời gian. Trong những tuần đầu, ưu tiên là trẻ quen trường, quen cô, có bạn chơi; tiếng Anh sẽ đến sau, khi trẻ đã thấy an toàn.
Ba mẹ nên kể cho giáo viên về trải nghiệm tiếng Anh trước đó của trẻ, kể cả khi chỉ là xem video hay học ở nhà, và về tính cách của trẻ: nhút nhát hay hoạt bát, thích gì, sợ gì. Thông tin này giúp giáo viên chọn cách tiếp cận phù hợp ngay từ đầu, thay vì mất vài tuần để tự tìm hiểu.
Ở nhà, giữ nếp sinh hoạt ổn định, đọc truyện, trò chuyện bằng tiếng Việt như bình thường, và hỏi con về ngày ở trường bằng câu hỏi mở. Đừng hỏi "hôm nay học được mấy từ tiếng Anh", vì câu hỏi ấy biến ngày đầu ở trường mới thành bài kiểm tra.
Câu hỏi ba mẹ nên đặt khi trẻ bắt đầu muộn
Khi cho con bắt đầu tiếng Anh ở tuổi bốn, năm, ba mẹ có thể hỏi trường: con sẽ học cùng bạn cùng tuổi hay được xếp lớp khác, vì sao; giáo viên hỗ trợ trẻ mới thế nào trong những tuần đầu; có tài liệu bài hát, câu quen để gia đình dùng ở nhà không; sau bao lâu thì nhà trường trao đổi lại với ba mẹ về quá trình bắt nhịp của con.
Một trường có kinh nghiệm sẽ trả lời rõ ràng, có kế hoạch, và không hứa hẹn kiểu "vài tuần là con nói như bạn". Điều cần nghe là sự chú ý tới từng trẻ, chứ không phải lời đảm bảo về tốc độ.
Ba mẹ cũng nên tự nhắc mình rằng xuất phát muộn hơn không có nghĩa là thua. Trẻ có tiếng mẹ đẻ vững, có hứng thú, có môi trường hỗ trợ sẽ đi được đường dài. Nếu con bắt đầu muộn và gia đình đang cân nhắc Global Star English, ba mẹ có thể đăng ký tư vấn với nhà trường để trao đổi riêng về trường hợp của con.
Câu hỏi thường gặp
Bé 5 tuổi mới học tiếng Anh có muộn không?
Không muộn. Trẻ năm tuổi có tiếng mẹ đẻ vững, khả năng tập trung và hiểu biết rộng hơn, nên giai đoạn đầu thường tiến khá nhanh. Lợi thế của việc bắt đầu sớm thể hiện chủ yếu khi tiếp xúc kéo dài nhiều năm, không có nghĩa trẻ bắt đầu ở năm tuổi đã lỡ cơ hội.
Bé mới học tiếng Anh có nên xuống lớp nhỏ tuổi hơn không?
Thường không cần. Ở tuổi mẫu giáo, hoạt động, trò chơi và bạn bè gắn với độ tuổi, nên học cùng bạn đồng trang lứa có lợi hơn cho phát triển chung. Khoảng cách tiếng Anh có thể thu hẹp bằng hỗ trợ đúng cách trong những tuần đầu.
Bé vào lớp tiếng Anh mà các bạn đã học từ trước thì bao lâu bắt kịp?
Không có thời gian cố định. Có bé vài tuần đã hoà vào lớp, có bé cần cả học kỳ. Điều nên theo dõi là bé có tham gia nhiều hơn, có vui khi đi học, có tự dùng vài chữ khi chơi không, chứ không phải bé đã nói được bằng bạn chưa.
Làm sao giúp bé không tự ti khi các bạn nói tiếng Anh giỏi hơn?
Khen vào nỗ lực và tiến bộ của chính bé so với hôm qua, không so với bạn. Cho bé nghe ở nhà bài hát, câu quen của lớp để bé có cảm giác "mình biết". Nói với giáo viên để bé được giao những hoạt động bé làm thành công được.
Bé chuyển trường giữa năm có nên học tiếng Anh ngay không?
Bé có thể tham gia giờ tiếng Anh cùng lớp ngay, nhưng ưu tiên những tuần đầu là quen trường, quen cô, có bạn. Không nên đòi hỏi bé nói hay tiến bộ nhanh trong giai đoạn này. Ba mẹ kể cho giáo viên về trải nghiệm tiếng Anh trước đó của con.
Khi nào bé mới học tiếng Anh cần hỗ trợ riêng?
Khi sau một thời gian bé vẫn lo âu kéo dài, chênh lệch với lớp quá lớn khiến bé bị bỏ lại, hoặc bé cũng gặp khó với tiếng Việt. Trường hợp cuối nên hỏi chuyên gia ngôn ngữ trị liệu trước khi bàn chuyện tiếng Anh.
