Trẻ đang học tiếng Anh chêm từ tiếng Anh vào câu tiếng Việt, hoặc ngược lại, là hiện tượng rất phổ biến ở trẻ tiếp xúc hai ngôn ngữ và thường không phải dấu hiệu trẻ bị lẫn lộn. Phần lớn trường hợp, trẻ đang dùng mọi vốn liếng mình có để nói cho được điều muốn nói, giống người lớn song ngữ vẫn làm hằng ngày.
Câu như "Mẹ ơi con muốn ăn apple" hay "Look, con mèo!" cho thấy trẻ đang có hai hệ thống ngôn ngữ và biết lấy từ hệ nào đang sẵn nhất. Điều ba mẹ cần biết là vì sao trẻ trộn, các kiểu trộn khác nhau ra sao, khi nào nên để ý thêm, và cách đáp lại để vừa không làm con ngại nói, vừa giữ cho cả hai ngôn ngữ cùng lớn.
Vì sao trẻ trộn hai ngôn ngữ
Lý do đơn giản nhất là thiếu từ. Trẻ học từ "apple" ở lớp, gặp quả táo nhiều lần với từ này, nên khi về nhà từ tiếng Anh bật ra trước. Ngược lại, có những thứ trẻ chỉ biết tên tiếng Việt, như món ăn ở nhà, nên khi nói tiếng Anh với cô, trẻ chèn từ tiếng Việt vào. Trẻ đang lấp chỗ trống bằng cái mình có.
Lý do thứ hai là từ nào được dùng nhiều trong bối cảnh nào. Những thứ gắn với lớp học, như màu, hình, đồ dùng học tập, trẻ hay nói bằng tiếng Anh; những thứ gắn với gia đình, như tên người thân, món ăn, việc nhà, trẻ nói bằng tiếng Việt. Cách trẻ trộn phản ánh trẻ học từ nào ở đâu.
Lý do thứ ba là trẻ nhận ra người nghe hiểu cả hai. Khi biết ba mẹ hiểu "apple", trẻ không có lý do phải tìm từ "táo". Nhiều nghiên cứu về trẻ song ngữ, trong đó có các công trình của Fred Genesee, cho thấy trẻ nhỏ khá nhạy với việc người đối diện nói được ngôn ngữ nào và điều chỉnh cách dùng theo đó. Trẻ trộn nhiều với người hiểu cả hai thứ tiếng, ít trộn hơn với người chỉ hiểu một.
Điều này có nghĩa là việc trộn ngôn ngữ thường là một chiến lược giao tiếp, không phải sự nhầm lẫn giữa hai hệ thống. Trẻ biết mình đang dùng hai nguồn, và chọn nguồn nhanh nhất để nói được ý.
Các kiểu trộn ngôn ngữ thường gặp ở trẻ mầm non
Không phải mọi kiểu trộn đều giống nhau. Bảng dưới mô tả một số kiểu hay gặp và ý nghĩa của chúng, để ba mẹ không vội lo:
| Kiểu trộn | Ví dụ | Thường có nghĩa là |
|---|---|---|
| Chêm một từ | Con thích màu blue | Trẻ học từ đó bằng tiếng Anh trước hoặc dùng nhiều hơn |
| Chêm cụm quen | Mẹ ơi, my turn nha | Trẻ có cụm trọn khối tiếng Anh dùng rất thuận |
| Đổi ngôn ngữ giữa câu | I want the con khủng long | Trẻ bắt đầu bằng tiếng Anh, thiếu từ thì chuyển sang tiếng Việt |
| Ghép ngữ pháp hai bên | Con có hai dog (thiếu đuôi s) | Trẻ dùng khung câu tiếng Việt với từ tiếng Anh |
| Đổi theo người nghe | Nói tiếng Anh với cô, tiếng Việt với bà | Trẻ đã phân biệt rõ hai ngôn ngữ và người nghe |
Kiểu cuối cùng trong bảng, đổi theo người nghe, là dấu hiệu tốt cho thấy trẻ biết rõ ngôn ngữ nào dùng với ai. Nhiều ba mẹ thấy con nói tiếng Việt với ông bà, tiếng Anh với cô giáo mà không ai nhắc, và đó là năng lực đáng mừng.
Kiểu ghép ngữ pháp, như dùng từ tiếng Anh trong khung câu tiếng Việt, cũng rất tự nhiên. Tiếng Việt là ngôn ngữ trẻ mạnh hơn, nên khung câu tiếng Việt thường làm nền, từ tiếng Anh được thả vào.
Trộn ngôn ngữ có làm trẻ chậm tiếng Việt không
Đây là nỗi lo lớn nhất của nhiều ba mẹ. Bằng chứng nghiên cứu về trẻ song ngữ nói chung không ủng hộ ý tưởng rằng học hai ngôn ngữ làm trẻ chậm nói hay lẫn lộn lâu dài. Trẻ song ngữ có thể có vốn từ trong từng ngôn ngữ ít hơn trẻ đơn ngữ cùng tuổi ở một số giai đoạn, nhưng khi cộng cả hai ngôn ngữ, tổng vốn từ thường tương đương.
Với trẻ Việt học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần, tiếng Việt vẫn là ngôn ngữ chính, được dùng hầu hết thời gian trong ngày. Việc chêm vài từ tiếng Anh không làm tiếng Việt yếu đi. Điều có thể làm tiếng Việt yếu đi là khi gia đình chủ động bỏ tiếng Việt để nói tiếng Anh với con suốt ngày, trong khi tiếng Anh của người lớn lại không đủ phong phú để thay thế. Khi đó trẻ mất đi nguồn đầu vào phong phú nhất của mình.
Vì vậy lời khuyên phổ biến của giới nghiên cứu song ngữ là giữ ngôn ngữ mà ba mẹ nói giỏi nhất làm ngôn ngữ chính trong nhà. Ba mẹ nói tiếng Việt tự nhiên, giàu từ vựng, kể chuyện, giải thích, tranh luận với con bằng tiếng Việt, là đang cho con một nền ngôn ngữ vững. Nền đó sau này còn giúp con học tiếng Anh tốt hơn, vì nhiều kỹ năng như hiểu câu chuyện, suy luận, đặt câu hỏi chuyển được từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia. Jim Cummins gọi đây là năng lực nền tảng chung giữa các ngôn ngữ.
Ba mẹ đáp thế nào khi con nói trộn
Cách ba mẹ phản hồi ảnh hưởng đến việc con có tiếp tục thoải mái dùng tiếng Anh hay không. Những cách đáp dưới đây giữ được cuộc trò chuyện và vẫn cho con thêm đầu vào:
- Đáp vào nội dung trước. Con nói "Mẹ ơi con thấy con butterfly", mẹ đáp "Ồ, con bướm màu gì?" Con được nghe từ tiếng Việt tương ứng mà không bị sửa, và cuộc trò chuyện tiếp tục.
- Lặp lại bằng một ngôn ngữ trọn vẹn. Nếu ba mẹ muốn trò chuyện bằng tiếng Anh, có thể nhắc lại câu của con hoàn toàn bằng tiếng Anh: "Yes, a butterfly! A yellow butterfly." Con nghe mẫu câu trọn vẹn.
- Không bắt con nói lại "cho đúng". Yêu cầu "nói lại bằng tiếng Việt đi con" hay "nói hết bằng tiếng Anh xem nào" dễ làm con thấy việc nói bị kiểm tra.
- Không chế giễu hay khoe. Cười chuyện con nói lẫn lộn trước mặt người khác, hoặc bắt con trình diễn kiểu nói đó, đều làm con chú ý quá mức vào chuyện ngôn ngữ thay vì chuyện muốn nói.
- Tạo thêm cơ hội cho cả hai. Đọc truyện tiếng Việt và truyện tiếng Anh vào những thời điểm khác nhau, để mỗi ngôn ngữ có chỗ đứng riêng trong ngày của con.
Trong các cách trên, đáp vào nội dung trước là quan trọng nhất. Trẻ nói để được hiểu và được đáp. Khi cuộc trò chuyện tiếp diễn suôn sẻ, trẻ học được rằng nói là có ích, dù dùng ngôn ngữ nào.
Ở lớp tiếng Anh, giáo viên xử lý câu nói trộn ra sao
Trong lớp tiếng Anh mầm non, trẻ chêm tiếng Việt là chuyện xảy ra hằng ngày. Một bé đang kể về chuyến đi chơi cuối tuần, đến chỗ không biết từ thì nói luôn "con đi công viên nước". Giáo viên có hai lựa chọn: dừng lại yêu cầu trẻ nói bằng tiếng Anh, hoặc đón lấy ý của trẻ và trả lại bằng tiếng Anh. Phần lớn giáo viên mầm non có kinh nghiệm chọn cách thứ hai.
Đón lấy ý nghĩa là giáo viên đáp như thể trẻ vừa nói một câu hoàn chỉnh: "Oh, you went to the water park! Did you swim?" Trẻ thấy mình được hiểu, nghe được cách nói tiếng Anh cho đúng điều mình vừa kể, và có lý do để đáp tiếp. Lần sau gặp lại chủ đề đó, trẻ có thêm một từ trong túi.
Giới nghiên cứu giáo dục song ngữ gần đây dùng khái niệm translanguaging, gắn với tên Ofelia García và các cộng sự, để nói về việc người học dùng toàn bộ vốn ngôn ngữ của mình như một nguồn lực, thay vì coi ngôn ngữ thứ nhất là thứ phải cấm trong lớp. Quan điểm này vẫn còn tranh luận về mức độ áp dụng, nhưng gợi ý chung khá rõ: với trẻ nhỏ, cấm tiếng Việt hoàn toàn trong lớp tiếng Anh dễ làm trẻ im lặng hơn là nói tiếng Anh nhiều hơn.
Điều giáo viên giữ là tỉ lệ: giáo viên nói tiếng Anh gần như toàn bộ thời gian, trẻ được phép chêm tiếng Việt khi cần, và mỗi lần trẻ chêm là một cơ hội để cô đưa thêm từ tiếng Anh. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên cách lớp con xử lý chuyện này để phối hợp ở nhà cho đồng nhất.
Có nên áp dụng "mỗi người một ngôn ngữ" trong nhà không
Nguyên tắc này là gì. Cách tiếp cận "mỗi người một ngôn ngữ" được nhiều gia đình song ngữ trên thế giới áp dụng: ví dụ mẹ luôn nói với con một ngôn ngữ, ba luôn nói ngôn ngữ kia. Ý tưởng là mỗi ngôn ngữ gắn với một người, giúp trẻ phân biệt và có đủ đầu vào cho cả hai.
Hợp với gia đình có người nói tiếng Anh thành thạo. Nếu ba hoặc mẹ nói tiếng Anh trôi chảy, thoải mái diễn đạt mọi chuyện bằng tiếng Anh, cách này có thể hiệu quả. Người đó cho con đầu vào phong phú, tự nhiên.
Không hợp nếu tiếng Anh của người lớn còn hạn chế. Ba mẹ tự học tiếng Anh, chỉ nói được những câu đơn giản, mà ép mình nói tiếng Anh suốt với con thì đầu vào sẽ nghèo, và sợi dây giao tiếp cảm xúc giữa ba mẹ với con bị hạn chế. Trường hợp này, giữ tiếng Việt làm ngôn ngữ chính và dành vài khoảnh khắc cố định trong ngày cho tiếng Anh thường hợp lý hơn.
Linh hoạt hơn là cứng nhắc. Nghiên cứu cho thấy nhiều cách tổ chức khác nhau đều có thể nuôi trẻ song ngữ thành công. Điều quan trọng hơn mô hình là lượng và chất lượng đầu vào, cùng với việc trẻ có nhu cầu thật để dùng từng ngôn ngữ.
Khi nào nên để ý thêm
Trộn ngôn ngữ tự thân không phải là vấn đề. Tuy vậy, có vài tình huống ba mẹ nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia. Thứ nhất là khi cả tiếng Việt của trẻ cũng chậm hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi: vốn từ ít, câu ngắn, khó diễn đạt nhu cầu với người nhà. Khi đó vấn đề nằm ở phát triển ngôn ngữ chung, không phải ở việc học tiếng Anh, và cần được bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu đánh giá.
Thứ hai là khi trẻ có vẻ bực bội nhiều vì không ai hiểu mình, chẳng hạn trẻ dùng từ tiếng Anh với người chỉ nói tiếng Việt và không biết cách diễn đạt khác. Đây không phải dấu hiệu bất thường nhưng là tín hiệu để người lớn giúp trẻ có thêm từ tiếng Việt cho những chủ đề trẻ chỉ biết bằng tiếng Anh.
Thứ ba là khi gia đình thấy con bắt đầu né tránh tiếng Việt hoặc tỏ ra coi thường tiếng Việt. Điều này ít gặp ở trẻ mầm non nhưng có thể xuất hiện ở trẻ lớn hơn. Giữ tiếng Việt sống động trong nhà bằng truyện, bài hát, trò chuyện là cách phòng tốt nhất.
Với hầu hết trẻ, việc trộn ngôn ngữ sẽ giảm dần khi vốn từ ở cả hai ngôn ngữ lớn lên, và trẻ ngày càng chọn đúng ngôn ngữ cho đúng người nghe. Ở các lớp tiếng Anh của Global Star, giáo viên đón nhận những câu trộn của trẻ như một bước tự nhiên và nhẹ nhàng cho trẻ nghe lại câu tiếng Anh trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Con nói "con muốn ăn apple" có phải con bị lẫn lộn hai ngôn ngữ không?
Thường là không. Con đang dùng từ mà mình nhớ nhanh nhất để nói được ý. Đây là cách giao tiếp tự nhiên của trẻ tiếp xúc hai ngôn ngữ. Ba mẹ đáp vào nội dung và nhắc lại từ tiếng Việt trong câu trả lời là đủ.
Có nên cấm con nói trộn để học cho chuẩn không?
Không nên cấm. Cấm làm con chú ý vào việc sợ sai và có thể ngại nói ở cả hai ngôn ngữ. Cách tốt hơn là cho con nghe nhiều câu trọn vẹn ở mỗi ngôn ngữ, để con dần có đủ từ và tự giảm việc chêm.
Ba mẹ có nên nói trộn tiếng Anh với con để con quen?
Thỉnh thoảng dùng một từ tiếng Anh quen không có hại. Nhưng nói trộn thường xuyên không cho con đầu vào trọn vẹn ở ngôn ngữ nào. Tốt hơn là nói tiếng Việt tự nhiên, phong phú, và dành những khoảnh khắc riêng để dùng tiếng Anh trọn câu.
Đến tuổi nào thì trẻ hết nói trộn?
Không có tuổi cố định. Việc trộn giảm dần khi vốn từ hai ngôn ngữ lớn lên. Người lớn song ngữ thành thạo vẫn chuyển ngôn ngữ trong câu khi nói với người cùng biết hai thứ tiếng, nên việc trộn không hẳn biến mất mà trở thành lựa chọn có chủ ý.
Con chỉ nói tiếng Anh với cô, về nhà toàn nói tiếng Việt, có bình thường không?
Rất bình thường và là dấu hiệu tốt. Con đã gắn mỗi ngôn ngữ với người và bối cảnh phù hợp. Muốn con dùng tiếng Anh ở nhà nhiều hơn, ba mẹ có thể tạo vài hoạt động cố định bằng tiếng Anh như đọc truyện hay hát trước giờ ngủ.
