Trẻ nhỏ gần như luôn hiểu tiếng Anh nhiều hơn nói được, và đó là trình tự tự nhiên chứ không phải dấu hiệu học chậm. Trước khi bật ra một câu, trẻ cần nghe đi nghe lại âm thanh, nhịp và nghĩa của câu đó trong những tình huống mình hiểu được. Phần "hiểu" lớn lên trước, phần "nói" theo sau một quãng, và quãng cách ấy có thể kéo dài nhiều tháng tuỳ từng bé.
Với ba mẹ, câu hỏi thực tế không phải "con nói được bao nhiêu từ" mà là "con đã hiểu được những gì". Một bé bốn tuổi chưa tự nói câu tiếng Anh nào nhưng làm đúng khi cô bảo lấy cây bút màu đỏ, cười đúng chỗ trong bài hát, chạy ra xếp hàng khi nghe hiệu lệnh, là một bé đang tích luỹ rất nhiều. Bài này giải thích vì sao nghe đi trước nói, các nhà nghiên cứu nhìn hiện tượng này thế nào, và những dấu hiệu cụ thể để ba mẹ nhận ra con đang hiểu.
Vì sao nghe luôn đi trước nói ở trẻ học ngôn ngữ
Hiểu một câu và nói ra một câu là hai việc có độ khó rất khác nhau. Khi nghe, trẻ có ngữ cảnh đỡ lưng: cô giáo cầm quả táo, chỉ tay, làm động tác, và giọng nói đi kèm nét mặt. Trẻ chỉ cần bắt được một hai từ khoá và đoán phần còn lại. Khi nói, trẻ phải tự lấy từ trong trí nhớ, xếp chúng theo trật tự, rồi điều khiển miệng, lưỡi, hơi thở để phát ra những âm chưa quen. Mỗi bước là một tải nhận thức riêng.
Giới ngôn ngữ học phân biệt hai loại vốn từ: vốn từ tiếp nhận, tức những từ trẻ nghe là hiểu, và vốn từ diễn đạt, tức những từ trẻ tự dùng được. Ở tiếng mẹ đẻ, vốn từ tiếp nhận của trẻ nhỏ thường lớn hơn hẳn vốn từ diễn đạt; với ngôn ngữ thứ hai mà trẻ chỉ tiếp xúc vài giờ mỗi tuần, khoảng cách này còn rõ hơn. Trẻ có thể hiểu hàng trăm từ và câu quen mà chỉ dùng được vài chục.
Ngoài ra, trẻ mầm non đang ở tuổi rất nhạy với chuyện "nói sai trước mặt người khác". Nhiều bé chọn nghe và quan sát cho đến khi thấy đủ chắc. Đây là chiến lược học hợp lý, không phải sự thụ động. Bé đang thu thập dữ liệu, so sánh âm thanh, và chờ một tình huống đủ an toàn để thử.
Các nhà nghiên cứu nói gì về giai đoạn tích luỹ đầu vào
Stephen Krashen, nhà ngôn ngữ học người Mỹ, đưa ra giả thuyết đầu vào vào những năm 1980: người học tiếp thu ngôn ngữ khi nhận được đầu vào dễ hiểu, tức những gì nghe hoặc đọc mà mình hiểu được nhờ ngữ cảnh, và chỉ hơi vượt trình độ hiện tại một chút. Theo cách nhìn này, khả năng nói "nổi lên" khi đã tích đủ đầu vào, chứ không thể ép ra sớm bằng luyện tập lặp lại. Giả thuyết này có ảnh hưởng lớn trong giảng dạy ngôn ngữ cho trẻ, dù bị phê bình là khó kiểm chứng và đánh giá thấp vai trò của việc nói.
Phản biện đáng chú ý đến từ Merrill Swain với giả thuyết đầu ra: khi phải tự nói, người học mới nhận ra mình thiếu từ gì, cấu trúc gì, và từ đó chú ý hơn khi nghe tiếp. Hai giả thuyết không loại trừ nhau. Đặt cạnh nhau, chúng gợi ra một bức tranh hợp lý cho lớp mầm non: cần rất nhiều đầu vào dễ hiểu, đồng thời tạo những cơ hội nói nhỏ, vừa sức, không áp lực.
Các nghiên cứu quan sát trẻ học ngôn ngữ thứ hai trong lớp mầm non, tiêu biểu là công trình của Patton Tabors về trẻ học tiếng Anh ở trường mẫu giáo Mỹ, mô tả một giai đoạn trẻ gần như không nói ngôn ngữ mới mà chủ yếu nghe, nhìn và dùng cử chỉ. Độ dài giai đoạn này khác nhau rất nhiều giữa các trẻ, nên không có mốc chuẩn chung để ba mẹ so con mình.
Hiểu và nói khác nhau thế nào ở một bé mầm non
Bảng dưới đặt cạnh nhau những gì thường thấy ở phía "hiểu" và phía "nói" trong vài tháng đầu trẻ tiếp xúc tiếng Anh đều đặn. Đây là mô tả xu hướng, không phải thang chuẩn để đối chiếu từng bé:
| Khía cạnh | Phía nghe hiểu | Phía nói |
|---|---|---|
| Từ đơn | Nhận ra tên đồ vật, màu, con vật quen khi nghe | Nói được một số từ hay gặp nhất, thường kèm cử chỉ |
| Hiệu lệnh trong lớp | Làm đúng các câu như ngồi xuống, xếp hàng, rửa tay | Ít khi tự nói lại các câu này |
| Bài hát, vè | Làm động tác đúng nhịp, hát theo vài chỗ quen | Hát được đoạn điệp khúc, có khi chỉ là âm na ná |
| Câu hỏi của cô | Hiểu câu hỏi có hay không, cái này hay cái kia | Trả lời bằng gật đầu, chỉ tay, hoặc một từ |
| Câu chuyện tranh | Theo được mạch truyện ngắn nhờ tranh | Gọi tên nhân vật, lặp lại câu điệp trong truyện |
Điểm cần thấy ở bảng là cột bên trái luôn đầy hơn cột bên phải. Một bé có cột trái phong phú là một bé đang có nền tốt. Phần nói thường đến theo từng đợt, có khi im lâu rồi bất ngờ dùng liền mấy câu trọn vẹn mà ba mẹ không biết con học lúc nào.
Bảng cũng cho thấy vì sao hỏi "hôm nay con học được gì" thường nhận về câu "con không biết". Phần lớn những gì trẻ thu được nằm ở dạng hiểu, rất khó tự kể ra bằng lời.
Những dấu hiệu cho thấy con đang hiểu tiếng Anh
Làm đúng khi nghe yêu cầu không kèm cử chỉ. Nếu ba mẹ nói một câu tiếng Anh quen trong lớp, chẳng hạn bảo con mang đôi giày lại, mà không chỉ tay hay nhìn về phía đôi giày, và con làm đúng, đó là hiểu thật. Khi có cử chỉ, trẻ có thể chỉ đang đọc cử chỉ.
Phản ứng cảm xúc đúng chỗ. Bé cười ở đoạn hài của câu chuyện, tỏ ra lo khi nhân vật bị lạc, hay reo lên khi nghe tên món mình thích. Cảm xúc đúng lúc nghĩa là nghĩa đã đi vào.
Sửa người lớn. Ba nói sai tên một con vật bằng tiếng Anh, bé lắc đầu hoặc chỉ sang con khác. Phát hiện chỗ sai đòi hỏi hiểu khá chắc.
Chuyển nghĩa sang tiếng Việt. Bé kể lại bằng tiếng Việt điều cô nói bằng tiếng Anh, như "cô bảo hôm nay trời mưa nên không ra sân". Trẻ đã hiểu nội dung, chỉ chưa dùng tiếng Anh để kể.
Chơi một mình có lẩm nhẩm. Nhiều trẻ tự lẩm nhẩm câu tiếng Anh khi chơi xếp hình, chơi búp bê, lúc tưởng không ai nghe. Đây là trẻ đang tập dượt riêng, một bước rất gần với nói thật.
Hoàn thành câu bỏ lửng. Khi ba mẹ hát một bài quen rồi dừng ở từ cuối, bé điền vào. Trẻ đã giữ được khung âm thanh và nghĩa của câu trong trí nhớ.
Đầu vào thế nào thì trẻ hiểu được, đầu vào thế nào thì trôi qua
Không phải âm thanh tiếng Anh nào lọt vào tai cũng thành đầu vào có ích. Điều quyết định là trẻ có hiểu được nghĩa nhờ những gì đang diễn ra hay không. Một câu "Let's wash our hands" nói đúng lúc cả lớp đứng ở bồn rửa, kèm động tác xoa tay, là đầu vào rất tốt. Cùng câu đó phát ra từ chiếc loa trong lúc trẻ đang mải ăn thì gần như không mang theo nghĩa gì.
Đầu vào dễ hiểu ở lớp mầm non thường có mấy đặc điểm: câu ngắn, lặp lại nhiều lần trong ngày, gắn với đồ vật thật hoặc tranh, có cử chỉ và nét mặt rõ, tốc độ chậm vừa phải nhưng vẫn giữ ngữ điệu tự nhiên. Người lớn nói với trẻ tiếng mẹ đẻ cũng làm đúng những điều này một cách tự nhiên mà không cần ai dạy.
Ngược lại, những đoạn hội thoại dài giữa người lớn, phim có cốt truyện phức tạp, hay bài hát tốc độ nhanh với nhiều từ trừu tượng thường vượt quá xa trình độ của trẻ. Trẻ vẫn có thể thích giai điệu, nhưng phần nghĩa trôi qua. Chuyện chọn nội dung nghe và thời lượng màn hình ở nhà là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ nguyên lý: trẻ học từ cái mình hiểu được, không phải từ cái mình chỉ nghe thấy.
Ba mẹ làm gì trong thời gian con đang nghe nhiều, nói ít
Không cần làm thêm nhiều, chỉ cần tránh những phản xạ làm trẻ chùn lại và giữ cho đầu vào tiếp tục đều. Năm việc sau làm được ngay cả khi ba mẹ không tự tin về tiếng Anh của mình:
- Đổi câu hỏi khi đón con. Thay vì "hôm nay con nói được gì", hỏi "hôm nay cô hát bài gì", "trong truyện có con vật nào". Trẻ trả lời bằng tiếng Việt cũng được; mục đích là cho con nhớ lại nội dung.
- Không bắt con trình diễn. Yêu cầu "nói tiếng Anh cho bà nghe đi con" trước đông người là một trong những cách nhanh nhất làm trẻ ngại nói.
- Cho con chỉ, chọn, làm. Khi chơi cùng con, đưa ra những yêu cầu trẻ đáp lại bằng hành động: đưa mẹ chiếc xe màu xanh, nhảy ba lần. Trẻ được dùng tiếng Anh mà không phải nói.
- Lặp lại điều quen. Một bài hát, một câu chuyện nghe đi nghe lại hàng chục lần là đúng cách trẻ học, không phải nhàm chán.
- Ghi lại dấu hiệu hiểu. Một dòng ghi chú khi con làm đúng một yêu cầu hay cười đúng chỗ giúp ba mẹ thấy tiến bộ thật, thay vì chỉ đếm số từ con nói.
Năm việc này cũng là lý do giáo viên mầm non thường khuyên ba mẹ kiên nhẫn trong vài tháng đầu. Sự kiên nhẫn ở đây không phải chờ đợi thụ động mà là tiếp tục cho đầu vào, giữ không khí an toàn, và tin rằng phần nói sẽ đến.
Khi nào sự chênh lệch giữa hiểu và nói đáng để hỏi thêm
Chênh lệch giữa hiểu và nói trong ngôn ngữ thứ hai là bình thường. Điều ba mẹ cần nhìn là tiếng Việt của con. Nếu ở tiếng mẹ đẻ, trẻ hiểu và nói phù hợp với lứa tuổi, giao tiếp tốt với người nhà, thì việc chưa nói tiếng Anh gần như chắc chắn chỉ là chuyện thời gian và lượng tiếp xúc.
Nếu chính tiếng Việt của con cũng chậm hơn rõ so với các bạn cùng tuổi, con ít đáp lại khi được gọi tên, hay ba mẹ băn khoăn về khả năng nghe của con, thì nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu. Việc đánh giá này cần người có chuyên môn, không nên tự kết luận dựa trên chuyện học tiếng Anh.
Một cách để ba mẹ tự trả lời câu hỏi "có đáng lo không" là ghi lại trong vài tuần những gì con hiểu và làm được ở cả hai ngôn ngữ, rồi mang ghi chép ấy đến buổi trao đổi với giáo viên. Giáo viên quan sát con ở lớp mỗi ngày, ba mẹ quan sát con ở nhà; đặt hai góc nhìn cạnh nhau thường cho bức tranh rõ hơn bất kỳ bài kiểm tra nhanh nào.
Với phần lớn trẻ, khoảng thời gian nghe nhiều nói ít là quãng xây móng. Móng càng rộng thì phần nói sau này càng vững và tự nhiên. Ở các lớp tiếng Anh của Global Star, giáo viên theo dõi phía "hiểu" của trẻ cũng kỹ như phía "nói" để trao đổi với ba mẹ về những bước nhỏ con đã đi được.
Câu hỏi thường gặp
Con học tiếng Anh mấy tháng rồi mà chưa nói câu nào, có đáng lo không?
Thường là không, nếu tiếng Việt của con phát triển bình thường. Trẻ cần tích luỹ nhiều đầu vào trước khi nói, và độ dài giai đoạn này khác nhau giữa các bé. Ba mẹ nên nhìn dấu hiệu hiểu như làm đúng yêu cầu, cười đúng chỗ, thay vì đếm số từ con nói.
Làm sao biết con hiểu thật hay chỉ đoán theo cử chỉ của cô?
Thử nói một câu quen mà không kèm cử chỉ, không nhìn về phía đồ vật. Nếu con vẫn làm đúng thì con hiểu từ ngữ. Đoán nhờ cử chỉ cũng không xấu, vì đó là cách mọi trẻ bắt đầu nắm nghĩa của một ngôn ngữ mới.
Có nên dịch sang tiếng Việt cho con hiểu nhanh hơn không?
Thỉnh thoảng giải thích một từ khó bằng tiếng Việt không có hại. Nhưng nếu câu nào cũng dịch, trẻ sẽ chờ phần tiếng Việt và bỏ qua phần tiếng Anh. Cách tốt hơn là dùng tranh, đồ vật, động tác để nghĩa tự hiện ra.
Con chỉ hiểu tiếng Anh ở lớp, về nhà nói thì con không đáp, vì sao?
Trẻ gắn ngôn ngữ với người và nơi chốn. Ở lớp, tiếng Anh là ngôn ngữ của cô và của các hoạt động quen; ở nhà, con quen nói tiếng Việt với ba mẹ. Con không đáp không có nghĩa là không hiểu, chỉ là chưa quen dùng tiếng Anh trong bối cảnh gia đình.
Giả thuyết đầu vào của Krashen có còn được tin dùng không?
Ý tưởng cốt lõi rằng người học cần nhiều đầu vào dễ hiểu vẫn được chấp nhận rộng rãi. Phần gây tranh luận là nhận định rằng chỉ đầu vào là đủ. Nhiều nhà nghiên cứu sau này nhấn mạnh thêm vai trò của tương tác và cơ hội nói, nên lớp học hiện nay thường kết hợp cả hai.
Nghe nhạc tiếng Anh cả ngày có giúp con hiểu nhanh hơn không?
Nhạc nền chạy liên tục mà không ai giải thích hay cùng tương tác thì đóng góp ít vào việc hiểu nghĩa. Một bài hát được hát cùng con, có động tác, lặp lại trong đúng tình huống sẽ có ích hơn nhiều so với hàng giờ âm thanh phát nền.
