Cách sửa lỗi nói tiếng Anh phù hợp nhất với trẻ mầm non là recast: người lớn nhắc lại ý của trẻ bằng câu đúng, như một phần tự nhiên của cuộc trò chuyện, mà không nói "con nói sai rồi". Trẻ nói "He go school", cô đáp "Yes, he goes to school every day!" Trẻ nghe ngay mẫu đúng, cuộc trò chuyện không bị ngắt, và trẻ không có cảm giác bị chấm điểm.
Recast không phải cách duy nhất. Nghiên cứu về phản hồi lỗi trong lớp ngôn ngữ đã phân biệt nhiều kiểu khác, mỗi kiểu có chỗ dùng riêng. Bài này giải thích các kiểu phản hồi, vì sao recast hợp với trẻ nhỏ, giới hạn của nó, và những lỗi nào ở tuổi mầm non nên cứ để qua.
Lỗi là một phần bình thường của học ngôn ngữ
Trẻ học tiếng mẹ đẻ cũng mắc rất nhiều lỗi, và nhiều lỗi trong số đó cho thấy trẻ đang tự rút ra quy luật. Một bé nói tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ đôi khi nói "goed" thay cho "went", vì bé đã phát hiện ra quy tắc thêm "ed" để nói về quá khứ và áp dụng cho mọi động từ. Lỗi này là dấu hiệu tiến bộ, không phải thụt lùi.
Roger Brown, trong nghiên cứu nổi tiếng theo dõi ba đứa trẻ học tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ, mô tả thứ tự mà trẻ nắm các thành phần ngữ pháp: đuôi "-ing" đến khá sớm, còn đuôi "-s" của động từ ngôi thứ ba số ít đến muộn hơn nhiều. Các nghiên cứu sau đó trên trẻ học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai, như của Heidi Dulay và Marina Burt, cũng tìm thấy những trình tự tương đối ổn định.
Ý nghĩa thực tế cho ba mẹ: những lỗi như "he go", "two cat", "I goed" ở trẻ mầm non là bình thường và sẽ tự giảm theo thời gian khi trẻ nghe đủ nhiều. Sửa dồn dập những lỗi này không làm trẻ nắm chúng sớm hơn đáng kể, nhưng có thể làm trẻ bớt muốn nói.
Cũng nên nhớ rằng một câu có lỗi vẫn là một câu trẻ tự tạo ra. Trẻ nói "he go school" đã tự chọn chủ ngữ, động từ, nơi chốn và xếp chúng theo đúng trật tự tiếng Anh. Phần làm được ấy lớn hơn nhiều so với chữ "s" còn thiếu, và đáng được người lớn nhìn thấy trước tiên.
Sáu kiểu phản hồi lỗi trong lớp học ngôn ngữ
Roy Lyster và Leila Ranta, trong một nghiên cứu năm 1997 quan sát lớp học tiếng Pháp theo chương trình hoà nhập ở Canada, đã phân loại sáu kiểu phản hồi lỗi của giáo viên. Bảng dưới mô tả từng kiểu với ví dụ khi trẻ nói "I have two dog":
| Kiểu phản hồi | Ví dụ cô đáp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nhắc lại đúng (recast) | Two dogs! What color are they? | Kín đáo, không ngắt mạch, trẻ có thể không nhận ra |
| Sửa trực tiếp | Not dog, dogs. Two dogs. | Rõ ràng, nhưng dễ làm trẻ thấy bị bắt lỗi |
| Hỏi lại cho rõ | Sorry? Two…? | Cho trẻ cơ hội tự sửa, cần trẻ đủ tự tin |
| Gợi ý về quy tắc | Two… more than one, so…? | Hợp với trẻ lớn hơn, khó với mầm non |
| Gợi để trẻ tự nói | Two…? (chờ trẻ hoàn thành) | Trẻ tự tìm ra, cần thời gian chờ |
| Lặp lại chỗ sai với giọng lên | Two dog? | Báo hiệu có gì chưa đúng, không cho đáp án |
Trong nghiên cứu của Lyster và Ranta, recast là kiểu giáo viên dùng nhiều nhất, nhưng cũng là kiểu ít dẫn đến việc học sinh tự sửa ngay sau đó nhất, vì học sinh thường không nhận ra mình vừa được sửa. Các kiểu buộc học sinh tự sửa thì dẫn đến tự sửa nhiều hơn. Phát hiện này gây ra nhiều tranh luận về hiệu quả thật của recast.
Cần lưu ý nghiên cứu ấy thực hiện với học sinh tiểu học, không phải trẻ mầm non. Kết quả gợi ý một hướng tổng quát, không phải công thức áp dụng nguyên xi cho mọi lứa tuổi.
Vì sao recast vẫn hợp với trẻ mầm non
Dù recast ít dẫn đến tự sửa ngay, nó có những ưu điểm rất phù hợp với trẻ nhỏ. Thứ nhất, nó không làm trẻ ngừng nói. Trẻ mầm non chưa có khả năng tách mình ra khỏi câu nói để phân tích lỗi; nếu bị dừng lại và yêu cầu sửa, trẻ thường quên luôn điều mình định nói và có thể không muốn nói tiếp.
Thứ hai, recast cung cấp mẫu đúng đúng lúc trẻ đang chú ý nhất đến ý mình muốn nói. Trẻ vừa cố gắng diễn đạt "hai con chó", và câu của cô chứa đúng "two dogs". Sự đối chiếu này, dù trẻ không nhận ra có ý thức, vẫn là đầu vào giá trị. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tác dụng của recast tích luỹ dần qua nhiều lần, chứ không thể hiện ngay ở câu tiếp theo.
Thứ ba, recast giữ không khí an toàn. Tuổi mầm non là lúc trẻ hình thành cảm xúc đầu tiên với tiếng Anh. Nếu cảm xúc ấy gắn với việc bị sửa liên tục, trẻ dễ ngại nói về lâu dài. Một môi trường mà nói sai vẫn được đáp lại vui vẻ là môi trường trẻ dám thử.
Tuy vậy, có thể làm recast hiệu quả hơn bằng cách nhấn nhẹ vào chỗ được sửa, như nói "two dogs" với âm cuối rõ hơn một chút, hoặc nhắc lại câu đúng hai lần trong cuộc trò chuyện.
Những lỗi nên để qua và những lỗi đáng phản hồi
Để qua: lỗi ngữ pháp nhỏ không ảnh hưởng nghĩa. Thiếu đuôi "-s", thiếu mạo từ "a", "the", chia động từ sai thì. Đây là những thứ trẻ nắm muộn ngay cả ở tiếng mẹ đẻ. Recast tự nhiên là đủ, không cần làm gì thêm.
Để qua: phát âm chưa chuẩn nhưng vẫn hiểu được. Trẻ nói "tri" thay cho "three" mà người nghe vẫn hiểu. Nhắc lại đúng trong câu trả lời là đủ.
Phản hồi nhẹ: lỗi làm thay đổi nghĩa. Trẻ nói "I hate it" khi muốn nói "I have it", hoặc dùng sai từ khiến người nghe hiểu nhầm. Có thể hỏi lại cho rõ để trẻ nhận ra người nghe chưa hiểu, rồi giúp trẻ tìm từ đúng.
Phản hồi nhẹ: lỗi lặp lại ở một cụm câu đã dùng rất nhiều. Nếu trẻ đã nói "Can I have…" hàng trăm lần mà vẫn nói "I can have…" khi xin đồ, giáo viên có thể dùng kiểu gợi để trẻ tự nói: "Can I…?" rồi chờ. Trẻ đã có đủ đầu vào để tự hoàn thành.
Không bao giờ: chỉ trích trước đông người. Bất kỳ kiểu phản hồi nào khiến trẻ thấy xấu hổ trước bạn bè đều phản tác dụng. Lỗi cần chỉnh kỹ hơn thì làm khi chơi riêng, nhẹ nhàng.
Phản hồi lỗi thay đổi thế nào theo độ tuổi
Trẻ ba tuổi và trẻ sáu tuổi khác nhau rất nhiều về khả năng chú ý đến hình thức ngôn ngữ. Cách phản hồi vì thế cũng nên thay đổi dần. Bảng dưới là gợi ý chung, mỗi trẻ có nhịp riêng:
| Độ tuổi | Trẻ thường làm được | Cách phản hồi hợp | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Nói từ đơn, cụm hai từ, nhiều cử chỉ | Nhắc lại đúng và mở rộng thành câu ngắn | Mọi kiểu yêu cầu nói lại |
| Khoảng 3–4 tuổi | Dùng cụm trọn khối, câu ngắn có lỗi ngữ pháp | Recast, thỉnh thoảng gợi để trẻ hoàn thành câu quen | Giải thích quy tắc |
| Khoảng 4–5 tuổi | Tự ghép câu mới, bắt đầu để ý cách nói của người khác | Recast kèm nhấn nhẹ chỗ sửa, hỏi lại cho rõ khi lỗi đổi nghĩa | Sửa trước mặt cả lớp |
| Khoảng 5–6 tuổi | Kể chuyện ngắn, tự sửa đôi khi | Gợi để trẻ tự sửa ở cụm đã quen, trò chơi phát hiện lỗi của cô | Chấm đúng sai, so với bạn |
Trò chơi "phát hiện lỗi của cô" ở dòng cuối là một cách vui để trẻ lớn hơn chú ý đến hình thức: cô cố tình nói sai một câu quen, như gọi con mèo là con chó, và trẻ tranh nhau sửa. Trẻ được làm người sửa thay vì người bị sửa, nên rất hào hứng.
Các mốc tuổi trong bảng chỉ để tham khảo. Một bé năm tuổi mới bắt đầu học tiếng Anh có thể vẫn cần cách phản hồi của nhóm nhỏ tuổi hơn. Điều quyết định là trình độ và sự tự tin của trẻ, không phải con số tuổi.
Cách ba mẹ áp dụng recast ở nhà
Recast không đòi ba mẹ giỏi ngữ pháp tiếng Anh, chỉ cần biết câu đúng của những điều con hay nói. Một số nguyên tắc dễ làm:
- Nghe ý trước. Khi con nói, tập trung vào điều con muốn nói. Câu trả lời của ba mẹ trước hết là phản hồi nội dung.
- Nhắc lại phần đúng trong câu của mình. Con nói "Mommy, I eat cake yesterday", mẹ đáp "Oh, you ate cake yesterday? Was it yummy?" Con nghe "ate" mà không bị hỏi lại.
- Mở rộng một chút. Ngoài nhắc lại đúng, thêm một chi tiết mới: "Yes, a big red car! It goes so fast!" Con nghe câu dài hơn, giàu hơn câu của mình.
- Không đòi con nói lại. Recast chỉ là cho con nghe; con có thể lặp lại hoặc không. Đòi lặp lại biến nó thành bài tập sửa lỗi.
- Không dùng nếu ba mẹ không chắc. Nếu không chắc câu đúng là gì, chỉ cần đáp vào nội dung bằng tiếng Việt hay tiếng Anh đơn giản. Một cuộc trò chuyện vui quan trọng hơn một câu sửa chuẩn.
Bước mở rộng thường bị bỏ qua nhưng rất có giá trị. Khi ba mẹ thêm một chút vào câu của con, con không chỉ nghe câu đúng mà còn nghe cách nói dài hơn, giàu hơn về cùng chủ đề mình đang quan tâm. Đây là kiểu đầu vào sát với trình độ của con nhất.
Khen thế nào khi trẻ nói tiếng Anh
Song song với sửa lỗi là khen, và khen cũng có cách. Lời khen chung chung như "giỏi quá" sau mỗi câu trẻ nói dần mất giá trị, và có thể khiến trẻ nói để được khen chứ không phải để giao tiếp. Nhiều trẻ còn học cách nhìn người lớn sau mỗi câu để chờ phán xét.
Phản hồi tốt nhất cho việc nói là đáp lại nội dung: trẻ nói về con mèo, người lớn hỏi tiếp về con mèo. Điều này cho trẻ thấy lời mình nói có giá trị thật, được người khác quan tâm. Khi cần khen, nên khen cụ thể vào nỗ lực: "Con tự nói cả câu luôn!", "Con nhớ được từ khó đó!" Kiểu khen này gắn với hành động trẻ có thể lặp lại.
Tránh so sánh trẻ với bạn hay anh chị em, kể cả theo hướng tích cực như "con nói hay hơn bạn". So sánh chuyển trọng tâm từ giao tiếp sang thi đua, và với những trẻ nhút nhát, nó tạo áp lực ngay cả khi trẻ đang được khen.
Kết hợp recast nhẹ nhàng với lời khen vào nỗ lực tạo ra một môi trường mà trẻ vừa được nghe mẫu đúng, vừa thấy an toàn để thử. Đây cũng là cách giáo viên ở các lớp tiếng Anh của Global Star phản hồi khi trẻ nói, để niềm vui nói luôn đi trước chuyện đúng sai.
Câu hỏi thường gặp
Recast có thật sự giúp trẻ sửa lỗi không, hay trẻ không nhận ra?
Nhiều nghiên cứu cho thấy học sinh thường không tự sửa ngay sau recast, vì không nhận ra mình vừa được sửa. Tuy vậy, tác dụng có thể tích luỹ qua nhiều lần nghe mẫu đúng. Với trẻ mầm non, ưu điểm lớn của recast là giữ trẻ tiếp tục nói.
Có nên sửa phát âm của con mỗi lần con nói sai không?
Không nên. Sửa mỗi lần làm con mất tập trung vào điều muốn nói và dễ ngại nói. Chọn một vài âm quan trọng, nhắc lại đúng trong câu trả lời, và để phần lớn lỗi tự giảm khi con nghe nhiều hơn.
Con nói "I goed" là học sai phải không?
Không. Đây là lỗi cho thấy con đã phát hiện quy tắc thêm "ed" để nói về quá khứ và áp dụng rộng. Trẻ học tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ cũng trải qua giai đoạn này. Ba mẹ chỉ cần đáp lại với "went" trong câu của mình.
Giáo viên nào cũng nên dùng recast phải không?
Recast hợp với trẻ nhỏ nhưng không phải cách duy nhất. Giáo viên giỏi thường kết hợp nhiều cách phản hồi tuỳ tình huống, tuỳ lỗi và tuỳ trẻ. Với lỗi trẻ lặp lại dù đã nghe nhiều, gợi ý để trẻ tự sửa có thể hiệu quả hơn.
Ba mẹ không giỏi tiếng Anh có nên tự sửa lỗi cho con không?
Nếu không chắc câu đúng, ba mẹ không cần sửa. Đáp lại nội dung, khuyến khích con kể tiếp là đủ. Việc sửa lỗi cụ thể có thể để giáo viên đảm nhận; vai trò lớn nhất của ba mẹ là giữ cho con thấy nói tiếng Anh là vui.
Khen trẻ bao nhiêu là đủ khi trẻ nói tiếng Anh?
Không có con số cụ thể. Điều quan trọng là khen cụ thể vào nỗ lực thay vì khen chung chung sau mỗi câu. Phản hồi tự nhiên nhất vẫn là tiếp tục cuộc trò chuyện về điều con nói, vì đó cho con thấy lời mình có giá trị.
