Nghe tiếng Anh phát nền cả ngày, khi trẻ không chú ý và không ai cùng tương tác, đóng góp rất ít vào việc trẻ hiểu và nói tiếng Anh. Điều giúp trẻ học là nghe trong lúc có người cùng chú ý, cùng phản hồi, và lời nói gắn với những gì trẻ đang làm. Nghe nền có thể giúp trẻ quen với âm thanh, nhịp của tiếng Anh, nhưng không thay được những phút nghe có tương tác.
Nhiều gia đình mở nhạc hay phim tiếng Anh suốt buổi với hy vọng tạo "môi trường tiếng Anh" cho con. Ý định đúng, nhưng cách làm cần điều chỉnh. Bài này phân biệt ba kiểu nghe, điểm qua những nghiên cứu nổi bật về việc trẻ nhỏ học ngôn ngữ từ người thật so với từ thiết bị, và gợi ý cách biến những phút nghe ở nhà thành nghe có ích.
Ba kiểu nghe và giá trị của từng kiểu
Không phải mọi thời gian tiếng Anh vang lên trong nhà đều có giá trị như nhau. Bảng dưới phân biệt ba kiểu nghe theo mức độ trẻ tham gia:
| Kiểu nghe | Trẻ đang làm gì | Giá trị chính | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Nghe nền | Chơi, ăn, làm việc khác; tiếng Anh phát từ loa hoặc tivi | Làm quen âm thanh, nhịp, giai điệu | Trẻ ít nắm được nghĩa, khó học từ mới |
| Nghe có chú ý | Ngồi nghe một câu chuyện, một bài hát, xem một đoạn ngắn | Theo được nội dung khi đầu vào dễ hiểu | Không có phản hồi khi trẻ không hiểu |
| Nghe trong tương tác | Trò chuyện, chơi, đọc truyện cùng người lớn | Nghĩa rõ, có phản hồi, trẻ được đáp lại | Cần thời gian và sự có mặt của người lớn |
Ba kiểu này không loại trừ nhau. Nghe nền cũng không có hại; vấn đề chỉ nảy sinh khi gia đình coi nó là nguồn học chính và thay cho những phút tương tác. Một ngày có vài giờ nghe nền nhưng không có phút nào trò chuyện tiếng Anh với con sẽ cho kết quả khác hẳn một ngày chỉ có mười lăm phút đọc truyện cùng con.
Kiểu nghe có chú ý nằm ở giữa: hữu ích khi nội dung vừa sức và ngắn, kém đi khi nội dung quá khó hoặc quá dài. Trẻ mầm non chỉ chú ý được một khoảng ngắn, nên những đoạn nghe vài phút thường hiệu quả hơn một bộ phim dài.
Nghiên cứu nói gì: thí nghiệm của Patricia Kuhl về trẻ học từ người thật và từ thiết bị
Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều về chủ đề này do Patricia Kuhl và cộng sự tại Đại học Washington công bố năm 2003. Nhóm nghiên cứu cho các em bé người Mỹ khoảng chín tháng tuổi tiếp xúc với tiếng Quan Thoại qua nhiều buổi ngắn. Một nhóm được người nói tiếng Quan Thoại đọc sách và chơi cùng trực tiếp; một nhóm xem cùng nội dung ấy qua video; một nhóm chỉ nghe âm thanh.
Kết quả: nhóm tiếp xúc với người thật giữ được khả năng phân biệt một số âm của tiếng Quan Thoại mà trẻ chỉ nghe tiếng Anh thường mất dần ở độ tuổi đó. Hai nhóm xem video và nghe âm thanh không cho thấy hiệu quả này, dù lượng âm thanh nhận được tương đương. Kuhl gọi đây là vai trò của "cổng xã hội" trong học ngôn ngữ: sự hiện diện và tương tác của con người giúp não trẻ chú ý và ghi nhận âm thanh.
Cần đọc kết quả này đúng mức. Thí nghiệm làm với trẻ sơ sinh và đo khả năng phân biệt âm, không phải với trẻ mầm non học từ vựng hay câu. Tuy vậy, nó là một bằng chứng mạnh cho nguyên lý chung rằng trẻ nhỏ học ngôn ngữ hiệu quả hơn nhiều trong tương tác với người thật so với tiếp nhận thụ động từ thiết bị.
Hiện tượng "thâm hụt video" và vai trò của phản hồi
Các nhà tâm lý học phát triển dùng cụm từ video deficit, tạm dịch là "thâm hụt video", để mô tả hiện tượng trẻ dưới ba tuổi học từ video kém hơn rõ rệt so với học cùng nội dung từ người thật. Trẻ có thể chăm chú xem, nhưng khó chuyển điều thấy trên màn hình sang hiểu biết dùng được ngoài đời. Hiện tượng này giảm dần khi trẻ lớn hơn.
Một hướng nghiên cứu khác, trong đó có các công trình của nhóm Kathy Hirsh-Pasek và Roberta Golinkoff, tìm hiểu xem điều gì trong tương tác giúp trẻ học. Họ quan sát rằng khi người nói trên màn hình phản hồi đúng lúc với trẻ, như trong cuộc gọi video hai chiều, trẻ học từ mới tốt hơn so với xem video quay sẵn. Yếu tố then chốt có vẻ không nằm ở người thật hay màn hình, mà ở chỗ lời nói có phản hồi kịp thời theo hành động và sự chú ý của trẻ hay không.
Phát hiện này gợi ý điều quan trọng cho gia đình: một đoạn video tiếng Anh sẽ có ích hơn nhiều nếu ba mẹ xem cùng con, dừng lại hỏi, chỉ vào hình, lặp lại câu hay. Lúc đó video trở thành chất liệu cho tương tác, không còn là nguồn nghe một chiều.
Vì sao tương tác giúp trẻ hiểu và nhớ
Có ít nhất ba cơ chế giải thích vì sao nghe trong tương tác hiệu quả hơn. Thứ nhất là sự chú ý chung: khi người lớn và trẻ cùng nhìn vào một vật, rồi người lớn gọi tên vật đó, trẻ biết chính xác từ ấy chỉ cái gì. Michael Tomasello và nhiều nhà nghiên cứu khác đã nhấn mạnh vai trò của sự chú ý chung trong việc trẻ học từ. Âm thanh phát nền không có điểm nhìn chung nào như vậy.
Thứ hai là sự điều chỉnh: người lớn nói chậm lại, lặp lại, hoặc đổi cách nói khi thấy trẻ chưa hiểu. Thiết bị không biết trẻ có hiểu hay không; nó cứ phát tiếp. Người lớn thì nhìn nét mặt trẻ và điều chỉnh liên tục, giữ cho đầu vào luôn ở mức trẻ hiểu được.
Thứ ba là cơ hội đáp lại: trong tương tác, trẻ được mời nói, chỉ, làm theo, và lời nói của trẻ được đáp lại. Vòng qua lại này giúp trẻ kiểm chứng điều mình hiểu, và biến việc nghe thành một phần của giao tiếp. Nghe nền không bao giờ hỏi lại trẻ điều gì.
Ba cơ chế này cũng giải thích vì sao một giáo viên giỏi trong lớp mầm non quý hơn nhiều giờ băng đĩa: giáo viên tạo ra chú ý chung, điều chỉnh lời nói theo trẻ, và mời trẻ đáp lại hàng chục lần mỗi buổi.
Biến nghe nền thành nghe có ích ở nhà
Ba mẹ không cần bỏ hẳn thói quen mở tiếng Anh trong nhà, chỉ cần thêm vài bước để biến một phần thời gian đó thành nghe có tương tác:
- Chọn ít mà lặp lại. Thay vì danh sách hàng trăm bài, chọn năm bảy bài hát hay câu chuyện ngắn, nghe đi nghe lại trong vài tuần. Trẻ học từ cái quen.
- Ngồi cùng ít nhất vài phút. Mỗi ngày dành một quãng ngắn nghe cùng con, làm động tác theo bài hát, chỉ vào tranh, hỏi một câu đơn giản.
- Dừng lại để nói. Khi xem video cùng con, dừng ở chỗ hay và hỏi "What is he doing?", "Do you like it?". Con trả lời bằng tiếng Việt cũng được.
- Gắn nghe với hoạt động thật. Nghe bài hát về rửa tay khi đang rửa tay, bài hát về con vật khi xem sách tranh con vật. Âm thanh có nghĩa ngay.
- Tắt khi không ai nghe. Âm thanh phát liên tục khi cả nhà đang nói chuyện với nhau làm nhiễu cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Một khoảng yên tĩnh giúp trẻ tập trung khi cần.
Ba mẹ không giỏi tiếng Anh vẫn làm được tất cả các bước trên, vì phần ngôn ngữ đã có sẵn trong bài hát, câu chuyện; ba mẹ chỉ góp phần tương tác. Chính phần tương tác ấy là thứ thiết bị không thể thay.
Về thời lượng xem màn hình phù hợp theo độ tuổi, các tổ chức như Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ có khuyến cáo riêng; ba mẹ nên tham khảo bản hiện hành của các tổ chức này khi sắp xếp thời gian cho con.
Những câu hỏi ba mẹ hay đặt về nghe tiếng Anh
Nghe nhạc tiếng Anh khi ngủ có giúp con học không? Chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy trẻ học được từ hay câu tiếng Anh trong lúc ngủ. Một bài hát êm trước giờ ngủ, hát cùng con, có giá trị như một thói quen gắn kết và giúp con quen giai điệu, nhưng phần học chính vẫn diễn ra khi con thức và tương tác.
Con xem hoạt hình tiếng Anh rồi nói được vài câu, vậy có phải học từ video tốt? Trẻ lớn hơn, khoảng bốn năm tuổi, học được một phần từ video, nhất là những câu lặp lại nhiều và gắn với hình ảnh rõ. Nhưng những câu ấy thường là câu thoại thuộc lòng. Để thành giao tiếp, con cần dùng chúng với người thật.
Có cần mở tiếng Anh nhiều giờ mỗi ngày để bù cho việc ba mẹ không nói được? Số giờ âm thanh không thay được tương tác. Ba mẹ không nói tiếng Anh vẫn đóng góp nhiều bằng cách cùng con nghe, hát, đọc truyện tranh ngắn. Phần trò chuyện tiếng Anh nhiều hơn để giáo viên ở lớp đảm nhận.
Nghe sách nói hay đọc truyện tranh cùng con thì tốt hơn? Sách nói có giọng đọc chuẩn, tiện khi ba mẹ bận. Đọc truyện tranh cùng con thì có chú ý chung vào trang tranh, có dừng lại, có hỏi đáp. Hai cách bổ sung nhau: có thể mở sách nói và cùng con lật tranh, dừng lại ở trang con thích để chỉ và hỏi, như vậy giọng đọc chuẩn và tương tác cùng có mặt.
Nghe ở lớp học khác nghe ở nhà thế nào
Trong lớp tiếng Anh mầm non, phần lớn thời gian nghe của trẻ là nghe trong tương tác. Giáo viên nói với cả lớp nhưng nhìn từng trẻ, điều chỉnh khi thấy trẻ chưa hiểu, dùng đồ vật, tranh, cử chỉ, và mời trẻ đáp lại. Ngay cả khi phát một bài hát, giáo viên thường hát cùng, làm động tác, dừng lại hỏi. Lớp học là nơi đầu vào dễ hiểu và tương tác được tổ chức có chủ đích.
Ở nhà, thời gian dài hơn nhưng tương tác bằng tiếng Anh thường ít hơn. Vì vậy vai trò của nhà và lớp khác nhau. Lớp học là nơi trẻ nhận đầu vào giàu và có cơ hội nói với giáo viên, với bạn. Nhà là nơi duy trì sự quen thuộc: nghe lại những bài hát, câu chuyện đã gặp ở lớp, dùng vài câu quen trong sinh hoạt, và giữ cho tiếng Anh là thứ vui vẻ chứ không phải nghĩa vụ.
Khi ba mẹ biết con đang học chủ đề gì ở lớp, những phút nghe ở nhà có thể nối tiếp đúng chủ đề ấy. Một bài hát về con vật mà con vừa học ở lớp, nghe lại cùng ba mẹ buổi tối, có giá trị hơn nhiều so với một bài mới hoàn toàn. Ở các lớp tiếng Anh của Global Star, giáo viên chia sẻ chủ đề và bài hát của lớp để ba mẹ cùng con nghe lại ở nhà theo cách có tương tác.
Câu hỏi thường gặp
Mở tiếng Anh cả ngày có hại cho con không?
Không có hại về ngôn ngữ nếu vẫn có nhiều thời gian trò chuyện tiếng Việt và tương tác. Vấn đề là âm thanh nền liên tục có thể chiếm chỗ của những cuộc trò chuyện thật trong nhà và làm trẻ khó tập trung. Nên có những khoảng yên tĩnh xen kẽ.
Con nghe tiếng Anh nhiều nhưng không hiểu, vì sao?
Có thể nội dung quá khó, quá nhanh, hoặc không gắn với điều con đang thấy và làm. Trẻ học từ đầu vào hiểu được nhờ ngữ cảnh. Chọn bài hát, câu chuyện ngắn, lặp lại, và nghe cùng con để giải thích bằng hình ảnh, động tác.
Thí nghiệm của Kuhl có áp dụng cho trẻ mầm non không?
Thí nghiệm làm với trẻ khoảng chín tháng tuổi và đo khả năng phân biệt âm, nên không áp dụng trực tiếp cho trẻ mầm non học từ và câu. Tuy vậy, nhiều nghiên cứu khác ở trẻ lớn hơn cũng ủng hộ nguyên lý chung rằng tương tác với người thật giúp trẻ học tốt hơn.
Học tiếng Anh online qua cuộc gọi video có tốt bằng học trực tiếp?
Cuộc gọi video hai chiều có phản hồi tốt hơn video quay sẵn, theo một số nghiên cứu. Với trẻ mầm non, học trực tiếp vẫn có lợi thế về vận động, đồ vật thật, chơi với bạn. Lớp online phù hợp hơn với trẻ lớn, có khả năng ngồi tập trung trước màn hình.
Nên chọn nội dung nghe tiếng Anh thế nào cho trẻ ba bốn tuổi?
Nên chọn bài hát và câu chuyện ngắn, có nhịp rõ, lời lặp lại, gắn với chủ đề quen như con vật, màu sắc, gia đình. Tốc độ vừa phải, hình ảnh minh hoạ rõ nghĩa. Một số ít nội dung nghe lại nhiều lần tốt hơn nhiều nội dung mới mỗi ngày.
