Trẻ mầm non luyện nói tiếng Anh tốt nhất qua những hoạt động có lý do thật để nói: đóng vai mua bán, kể về món đồ mình mang đến lớp, trò chơi mà muốn thắng thì phải hỏi bạn, hay trò chuyện ngắn theo cặp. Những hoạt động này đưa trẻ từ chỗ chỉ đáp lại câu hỏi của cô sang chỗ tự khởi xướng lời nói.
Một vấn đề phổ biến ở lớp ngôn ngữ là giáo viên nói rất nhiều, trẻ nói rất ít. Trong một buổi học, mỗi trẻ có khi chỉ nói vài câu, phần lớn là đồng thanh. Bài này giải thích vì sao thời gian nói của trẻ quan trọng, giới thiệu các nhóm hoạt động luyện nói hợp tuổi mầm non, và những điều giáo viên cân nhắc để mọi trẻ, kể cả trẻ nhút nhát, đều có lượt nói.
Vì sao trẻ cần thời gian nói, không chỉ thời gian nghe
Nghe nhiều là nền tảng, nhưng nói mới là lúc trẻ phát hiện mình thiếu gì. Merrill Swain, khi nghiên cứu học sinh trong các chương trình hoà nhập tiếng Pháp ở Canada, nhận thấy các em hiểu tiếng Pháp rất tốt sau nhiều năm nghe, nhưng khả năng nói và viết chính xác vẫn còn hạn chế. Bà cho rằng một phần nguyên nhân là các em ít có cơ hội phải tự nói ra những câu đòi hỏi chính xác. Từ đó bà đưa ra giả thuyết đầu ra: việc nói buộc người học chú ý đến hình thức ngôn ngữ theo cách mà nghe không làm được.
Với trẻ mầm non, nói còn có một giá trị khác: niềm vui được giao tiếp. Trẻ nói và được đáp lại, xin và được nhận, hỏi và được trả lời. Mỗi lần như vậy củng cố cảm nhận rằng tiếng Anh là công cụ có ích, không chỉ là thứ để nghe cô nói.
Trong lớp học, thời gian là có hạn. Nếu giáo viên giảng giải, kể chuyện, ra hiệu lệnh gần như suốt buổi, mỗi trẻ chỉ còn vài phút để nói, và phần lớn là nói đồng thanh. Các hoạt động luyện nói được thiết kế để nhân lên số lượt nói của mỗi trẻ, nhất là lượt nói tự khởi xướng.
Các nhóm hoạt động luyện nói và chỗ dùng của từng nhóm
Dưới đây là những nhóm hoạt động phổ biến trong lớp tiếng Anh mầm non, xếp từ ít đến nhiều đòi hỏi tự nói:
| Nhóm hoạt động | Ví dụ | Trẻ nói gì | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Nói đồng thanh có thay thế | Vè, bài hát đổi một từ mỗi lượt | Cụm quen, đổi một từ | Mọi trẻ, kể cả trẻ mới |
| Trò chơi đoán | Đoán món đồ trong túi kín | Câu hỏi có hay không, gọi tên | Trẻ đã có vài chục từ |
| Đóng vai | Mua bán, khám bệnh, nhà hàng | Cụm câu theo vai | Trẻ từ bốn tuổi |
| Trò lấp chỗ trống thông tin | Hai bạn mỗi người một nửa bức tranh | Hỏi, mô tả, chỉ dẫn | Trẻ năm sáu tuổi |
| Show and tell | Mang món đồ của mình lên kể | Câu mô tả ngắn, tự chọn nội dung | Trẻ từ bốn tuổi |
| Nói cặp đôi | Quay sang bạn bên cạnh trả lời | Câu ngắn với một người nghe | Mọi trẻ, nhất là trẻ nhút nhát |
Các nhóm này không phải nấc thang bắt buộc. Một lớp có thể dùng nhiều nhóm trong cùng một buổi, chọn theo chủ đề và trình độ trẻ. Điều quan trọng là mỗi buổi đều có ít nhất một hoạt động mà mỗi trẻ được nói ra câu của riêng mình.
Đóng vai: học câu theo tình huống đời thường
Đóng vai là hoạt động trẻ mầm non rất thích, vì nó gần với trò chơi giả vờ mà trẻ vẫn chơi hằng ngày. Một góc bán hàng với vài món đồ chơi trái cây, một chiếc giỏ, vài đồng xu giả là đủ để hai trẻ chơi người bán, người mua. Trẻ dùng những câu như "Can I have two bananas, please?", "Here you are", "Thank you", lặp đi lặp lại với hứng thú thật.
Giáo viên thường chuẩn bị đóng vai qua ba bước. Đầu tiên, cô và trợ giảng diễn mẫu tình huống, có khi dùng con rối. Tiếp theo, cả lớp cùng luyện các câu chính qua trò chơi, bài vè. Cuối cùng, trẻ chơi theo cặp hoặc nhóm nhỏ, cô đi vòng quanh, gợi ý khi trẻ bí, và tham gia như một vai phụ để mở rộng câu chuyện.
Các tình huống đóng vai hợp tuổi mầm non thường gắn với đời sống trẻ biết: đi chợ, đi khám bác sĩ, gọi món ở quán, đi sở thú, sinh nhật bạn. Trẻ ở TP.HCM quen cảnh chợ, siêu thị, quán ăn, nên những tình huống này dễ khơi trí tưởng tượng. Khi trẻ đã quen khung câu, có thể đổi chi tiết, như đổi món đồ, đổi số lượng, để trẻ phải tự điều chỉnh câu.
Đóng vai còn có một lợi ích ít được nói tới: trẻ được "làm người khác". Một bé nhút nhát trong vai bác sĩ thường nói to và tự tin hơn chính mình, vì lời nói thuộc về nhân vật chứ không phải về bé. Chiếc áo choàng hay chiếc mũ đạo cụ đơn giản đủ để giúp trẻ bước vào vai.
Show and tell: khi trẻ là người chọn nội dung
Show and tell, tạm hiểu là "mang đến và kể", là hoạt động trẻ mang một món đồ của mình đến lớp và giới thiệu với các bạn. Điểm đặc biệt là nội dung do trẻ chọn: món đồ trẻ yêu thích, gắn với câu chuyện của trẻ. Vì vậy trẻ có động lực nói mạnh hơn hẳn so với trả lời câu hỏi về tranh trong sách.
Với trẻ mầm non, show and tell cần khung rõ ràng để không thành áp lực. Giáo viên thường cho trẻ một khung câu ngắn: "This is my…", "It is…", "I like it because…". Trẻ mới bắt đầu có thể chỉ nói một câu và giơ món đồ lên; trẻ tự tin hơn kể thêm màu, ai tặng, chơi thế nào. Các bạn nghe được mời đặt một câu hỏi, có thể là câu rất đơn giản như "What color is it?"
Ba mẹ có thể giúp con chuẩn bị bằng cách cùng con chọn món đồ và trò chuyện về nó bằng tiếng Việt trước: con thích nó vì sao, ai tặng con. Phần nói tiếng Anh để con làm ở lớp với khung câu của cô. Không nên bắt con học thuộc một bài nói dài, vì show and tell mất đi tính tự nhiên khi biến thành bài trả.
Trò lấp chỗ trống thông tin cho trẻ lớn
Trò lấp chỗ trống thông tin dựa trên nguyên lý: một người có thông tin mà người kia cần, và cách duy nhất để lấy được là hỏi bằng lời. Với trẻ năm sáu tuổi, trò này được làm rất đơn giản:
- Chuẩn bị hai bức tranh gần giống nhau, khác nhau vài chi tiết, như màu chiếc mũ, số con chim. Mỗi trẻ cầm một bức, không cho bạn xem.
- Trẻ hỏi nhau để tìm chỗ khác: "Is your hat red?", "How many birds?" Trẻ phải nói thì mới tìm được.
- Hoặc dùng tấm chắn: một trẻ xếp khối màu sau tấm chắn, rồi mô tả để bạn xếp giống mình. "Put the red block on the blue block."
- Giáo viên làm mẫu trước với trợ giảng hoặc một trẻ tự tin, để cả lớp thấy cách chơi.
- Kết thúc bằng so tranh, cả hai cùng nhìn và cười khi thấy chỗ khác hay chỗ giống. Không có thắng thua.
Trò này tạo ra nhu cầu nói thật: không nói thì không chơi được. Nó cũng dạy trẻ nghe kỹ bạn nói, không chỉ nghe cô. Với trẻ nhỏ hơn hoặc mới bắt đầu, có thể rút gọn thành trò đoán món đồ trong túi kín, nơi cô hoặc bạn trả lời câu hỏi có hay không của trẻ.
Giúp mọi trẻ có lượt nói, kể cả trẻ nhút nhát
Nói cặp đôi trước khi nói trước lớp. Cô đặt câu hỏi, cho trẻ quay sang bạn bên cạnh trả lời trước, rồi mới mời vài trẻ chia sẻ với cả lớp. Mọi trẻ đều nói, và trẻ được tập dượt trước khi đứng ra.
Nhóm nhỏ thay vì cả lớp. Hoạt động nói với ba bốn trẻ một nhóm cho mỗi trẻ nhiều lượt hơn, và trẻ nhút nhát bớt ngại.
Vai có câu cố định. Trong đóng vai, trẻ nhút nhát có thể nhận vai có ít câu, lặp lại, như người bán chỉ nói "Here you are" và "Thank you". Trẻ vẫn tham gia trọn vẹn.
Luân phiên có trật tự. Dùng một món đồ chuyền tay, ai cầm thì nói, để trẻ hay nói không lấn hết lượt của bạn.
Không bắt buộc. Trẻ được phép "pass", chuyền lượt cho bạn, và được mời lại lần sau. Quyền từ chối làm trẻ thấy an toàn hơn để tham gia.
Ghi nhận trẻ đã nói, không chấm hay dở. Sau hoạt động, cô nhắc lại điều hay mà từng nhóm vừa nói, như món đồ bạn mang đến hay câu bạn hỏi. Trẻ thấy lời mình được nghe thấy, mà không ai bị xếp trên dưới.
Giáo viên nói ít đi để trẻ nói nhiều hơn
Một nghịch lý trong lớp ngôn ngữ là giáo viên càng giỏi nói thì càng dễ nói nhiều, và trẻ càng ít lượt. Nhiều chương trình đào tạo giáo viên ngôn ngữ nhắc đến cân bằng giữa thời gian giáo viên nói và thời gian học sinh nói. Với trẻ mầm non, giáo viên vẫn phải là nguồn đầu vào chính, nhưng có những cách nhường bớt lượt cho trẻ mà không làm giảm chất lượng đầu vào.
Cách thứ nhất là thay lời giải thích bằng làm mẫu. Thay vì giảng cách chơi bằng nhiều câu, cô chơi thử một lượt với trợ giảng, trẻ nhìn là hiểu. Cách thứ hai là để trẻ nói phần quen thuộc: trong bài hát, câu chuyện lặp lại, cô dừng ở chỗ quen để trẻ nói tiếp. Cách thứ ba là chuyển câu hỏi từ cô sang trẻ: thay vì cô hỏi từng em, cô cho trẻ hỏi nhau.
Cách thứ tư là không lặp lại câu trả lời của trẻ một cách máy móc. Khi trẻ nói "a red car", nếu cô luôn nhắc lại "Yes, a red car" cho cả lớp, trẻ khác học được rằng chỉ cần nghe cô là đủ, không cần nghe bạn. Thỉnh thoảng cô hỏi lớp "Did you hear what Minh said?" để trẻ nghe nhau.
Những điều chỉnh nhỏ này cộng lại có thể tăng đáng kể số lượt nói của mỗi trẻ trong một buổi, mà không cần thêm thời gian học.
Ba mẹ tạo cơ hội nói ở nhà thế nào
Những hoạt động trên có thể đem về nhà ở quy mô nhỏ. Đóng vai mua bán với vài món đồ trong bếp, chơi đoán đồ vật trong túi vải, cùng con làm show and tell với món đồ chơi mới. Ba mẹ không cần nói tiếng Anh giỏi, chỉ cần biết vài câu của trò chơi, có khi học từ chính con.
Điều quan trọng là để con là người nói nhiều hơn. Ba mẹ đóng vai khách hàng hơi chậm hiểu, để con phải giải thích; đóng vai người đoán, để con mô tả. Khi con bí, ba mẹ gợi ý bằng câu hỏi lựa chọn thay vì nói thay.
Ba mẹ cũng nên hỏi giáo viên về các hoạt động nói đang dùng ở lớp. Biết con đang chơi đóng vai chủ đề gì, ba mẹ có thể chơi tiếp ở nhà với cùng khung câu, giúp con dùng lại những gì đã học trong một bối cảnh mới. Ở các lớp tiếng Anh của Global Star, giáo viên sắp xếp đóng vai, show and tell và trò đối đáp xen kẽ trong tuần để mỗi trẻ đều có lượt nói của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ba tuổi có chơi đóng vai tiếng Anh được không?
Được, ở dạng rất đơn giản. Trẻ ba tuổi có thể chơi vai với một hai câu cố định như xin và cảm ơn, có cô hoặc ba mẹ chơi cùng. Đóng vai theo cặp tự chơi với nhau phù hợp hơn với trẻ từ bốn tuổi trở lên.
Show and tell có làm trẻ nhút nhát sợ không?
Có thể, nếu bị bắt buộc nói dài trước cả lớp. Cách làm phù hợp là cho khung câu ngắn, cho phép trẻ chỉ nói một câu, hoặc kể trong nhóm nhỏ trước. Món đồ trẻ yêu thích cũng giúp trẻ có hứng thú để vượt qua ngại ngùng.
Trẻ nói với bạn toàn bằng tiếng Việt trong lúc chơi đóng vai thì sao?
Đây là chuyện rất thường gặp khi trẻ chơi với nhau. Giáo viên đi vòng quanh, tham gia vào vai và đưa câu tiếng Anh vào trò chơi. Dần dần, những câu chính của trò chơi sẽ được trẻ dùng bằng tiếng Anh vì đã quen.
Mỗi buổi học trẻ nên được nói bao nhiêu?
Không có con số chuẩn. Điều nên có là mỗi buổi, mỗi trẻ được nói ít nhất vài câu của riêng mình, không chỉ nói đồng thanh. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên các hoạt động nói của lớp và cách lớp chia lượt cho trẻ.
Ba mẹ chơi đóng vai tiếng Anh với con mà không biết nhiều câu thì sao?
Chỉ cần vài câu của trò chơi là đủ, và ba mẹ có thể nhờ con dạy. Con được làm người biết nhiều hơn, thường rất thích thú. Khi ba mẹ không biết một câu, cứ chơi tiếp bằng cử chỉ hoặc tiếng Việt, niềm vui của trò chơi quan trọng hơn.
