Trẻ dưới một tuổi có khả năng nghe và phân biệt các âm của hầu hết ngôn ngữ trên thế giới, kể cả những âm không có trong tiếng mẹ đẻ. Trong khoảng nửa sau năm đầu đời, tai nghe của bé "tinh chỉnh" dần về những âm bé nghe thường xuyên. Nghe tiếng Anh ở tuổi này giúp bé giữ độ nhạy với âm tiếng Anh, nhưng chỉ hiệu quả rõ khi đến từ người thật trò chuyện với bé, không phải từ màn hình.
Nhiều gia đình trẻ ở thành phố bắt đầu nghĩ đến tiếng Anh từ khi con còn nằm nôi: mở nhạc tiếng Anh, mua thẻ hình, cho xem video. Mong muốn ấy dễ hiểu, nhưng để chọn đúng việc nên làm, ba mẹ cần biết bộ não em bé thật sự xử lý âm thanh ngôn ngữ ra sao trong hai năm đầu.
Bài này kể lại những nghiên cứu nổi tiếng về khả năng nghe của trẻ sơ sinh, giải thích điều đó có ý nghĩa gì với tiếng Anh, và chỉ ra những việc có ích, những việc nên tránh với trẻ dưới hai tuổi.
Có nên cho thai nhi nghe tiếng Anh?
Thai nhi bắt đầu nghe được âm thanh từ khoảng ba tháng cuối thai kỳ. Âm thanh đi qua thành bụng và nước ối bị lọc bớt, nên thai nhi nghe rõ nhịp điệu, cao độ, giai điệu của giọng nói hơn là từng âm cụ thể. Nghiên cứu nổi tiếng của Anthony DeCasper và William Fifer năm 1980 cho thấy trẻ sơ sinh chỉ vài ngày tuổi đã thích giọng mẹ hơn giọng người lạ. Các nghiên cứu sau đó, trong đó có nhóm của Jacques Mehler ở Pháp, cho thấy trẻ sơ sinh phân biệt được nhịp điệu của tiếng mẹ đẻ với một ngôn ngữ có nhịp điệu khác.
Những phát hiện này cho thấy em bé đến với thế giới đã có chút quen thuộc với giọng nói và nhịp điệu của gia đình mình. Nhưng không có bằng chứng rằng mở tiếng Anh cho thai nhi nghe giúp bé học tiếng Anh tốt hơn sau này. Những gì thai nhi "học" được rất chung, chủ yếu là nhịp và giọng, và chúng nhanh chóng được thay thế bằng những gì bé nghe sau khi chào đời.
Vì vậy, nếu mẹ bầu thích nghe nhạc hay bài hát tiếng Anh vì thấy thư giãn, điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng không cần coi đây là một "giai đoạn học" phải tranh thủ. Điều có ích hơn cho bé sau khi sinh là được ba mẹ trò chuyện, hát ru, ôm ấp, đáp lại mỗi tiếng ê a.
Em bé sinh ra đã là "người nghe toàn cầu"
Từ những năm 1970, các nhà tâm lý học phát triển đã dùng những phương pháp khéo léo để hỏi em bé chưa biết nói: đo nhịp mút núm vú giả, theo dõi bé quay đầu về phía âm thanh, đo thời gian bé nhìn chăm chú. Bằng cách này, họ phát hiện trẻ sơ sinh nhận ra giọng mẹ, nhận ra nhịp điệu của tiếng mẹ đẻ, và phân biệt được rất nhiều cặp âm khác nhau.
Đáng chú ý là ở những tháng đầu, em bé phân biệt được cả những cặp âm mà người lớn cùng ngôn ngữ với bé không nghe ra. Chẳng hạn, người lớn nói tiếng Nhật thường khó phân biệt âm "r" và "l" của tiếng Anh, nhưng em bé Nhật vài tháng tuổi vẫn phân biệt được. Các nhà nghiên cứu gọi trẻ sơ sinh là những "người nghe toàn cầu" (citizens of the world, theo cách nói của Patricia Kuhl), sẵn sàng học bất kỳ ngôn ngữ nào xuất hiện quanh mình.
Khả năng này không có nghĩa là bé hiểu nghĩa. Bé chỉ nghe được sự khác biệt giữa các âm. Nhưng đó là bước nền tảng: muốn học từ, bé phải nhận ra từ đó được tạo bởi những âm nào, và phân biệt được nó với những từ nghe gần giống.
Tai nghe thu hẹp dần trong năm đầu đời
Năm 1984, Janet Werker và Richard Tees công bố một nghiên cứu trở thành kinh điển. Họ kiểm tra trẻ sơ sinh trong gia đình nói tiếng Anh ở Canada với những cặp âm của tiếng Hindi và một ngôn ngữ bản địa ở Bắc Mỹ. Trẻ khoảng 6–8 tháng tuổi phân biệt được các cặp âm này khá tốt; đến khoảng 10–12 tháng, phần lớn trẻ không còn phân biệt được nữa, giống như người lớn nói tiếng Anh.
Hiện tượng này được gọi là thu hẹp tri giác (perceptual narrowing). Bộ não không "mất" khả năng một cách bí ẩn, mà đang tối ưu hoá: những khác biệt âm thanh có ý nghĩa trong tiếng mẹ đẻ được chú ý nhiều hơn, những khác biệt không cần dùng được bỏ qua. Đây là bước tiến, không phải thụt lùi, vì nó giúp bé nhận ra từ trong tiếng mẹ đẻ nhanh và chính xác hơn.
Thu hẹp tri giác cũng không phải là cánh cửa đóng hẳn. Trẻ lớn hơn và người lớn vẫn học được cách phân biệt âm ngoại ngữ, chỉ là cần nhiều tiếp xúc và luyện tập hơn. Nghiên cứu này giải thích vì sao người lớn Việt thường khó nghe ra một số âm tiếng Anh, và vì sao tiếp xúc sớm có thể giúp tai nghe giữ được sự nhạy bén ấy.
Người thật hay màn hình: thí nghiệm tiếng Quan Thoại
Nếu tai nghe thu hẹp theo những gì bé nghe, thì cho bé nghe ngoại ngữ trong năm đầu có giữ được độ nhạy không? Patricia Kuhl và cộng sự ở Đại học Washington thử trả lời câu hỏi này trong nghiên cứu công bố năm 2003. Trẻ chín tháng tuổi trong gia đình nói tiếng Anh được nghe người nói tiếng Quan Thoại đọc sách, chơi đồ chơi với bé trong mười hai buổi ngắn trong vài tuần.
Kết quả cho thấy nhóm trẻ này phân biệt được một cặp âm tiếng Quan Thoại gần như trẻ Đài Loan cùng tuổi, trong khi nhóm đối chứng không được nghe tiếng Quan Thoại thì không. Điều bất ngờ là một nhóm khác được xem đúng những buổi đó qua video, hoặc chỉ nghe âm thanh, lại không cho thấy kết quả gì, như thể chưa từng được nghe.
Từ đó, Kuhl đưa ra giả thuyết về "cổng xã hội": ở trẻ nhỏ, việc học âm ngôn ngữ cần được mở bởi tương tác xã hội, như ánh mắt, sự chú ý chung vào đồ vật, phản hồi khi bé phát ra âm thanh. Nghiên cứu có quy mô nhỏ và đo một khía cạnh hẹp, nên nên hiểu như một gợi ý mạnh hơn là kết luận cuối cùng. Nhưng gợi ý ấy khớp với nhiều nghiên cứu khác về việc trẻ nhỏ học từ màn hình kém hơn học từ người.
Với trẻ dưới 2 tuổi, việc gì có ích và việc gì ít ích?
Dựa trên những gì nghiên cứu cho thấy, bảng dưới gợi ý cách nhìn các hoạt động tiếng Anh thường được giới thiệu cho em bé:
| Hoạt động | Mức có ích | Lý do |
|---|---|---|
| Người lớn nói tiếng Anh tự nhiên tương tác với bé (nếu có người nói tốt) | Có ích | Có tương tác, có ánh mắt, có phản hồi |
| Hát ru, hát vỗ tay tiếng Anh cùng bé | Có ích | Nhịp điệu, lặp lại, gắn với tiếp xúc cơ thể và cảm xúc |
| Đọc sách tranh, chỉ tranh và gọi tên | Có ích | Chú ý chung vào tranh, ngôn ngữ gắn với hình |
| Mở nhạc tiếng Anh làm nền | Ít ích cho ngôn ngữ | Không có tương tác, bé không chú ý |
| Cho xem video, ứng dụng tiếng Anh | Ít ích, nên tránh | Nghiên cứu cho thấy trẻ nhỏ học âm kém từ màn hình; WHO khuyến nghị không ngồi xem màn hình dưới 2 tuổi |
| Dạy thẻ chữ, thẻ từ cho em bé | Không phù hợp tuổi | Bé chưa có khả năng nhận diện chữ; tốn thời gian của những tương tác có giá trị hơn |
Điểm chung của những hoạt động có ích là một người lớn ở bên, nhìn bé, đáp lại bé. Với trẻ dưới hai tuổi, ngôn ngữ, dù là tiếng Việt hay tiếng Anh, gần như luôn đi vào qua mối quan hệ.
Nếu ba mẹ không nói tiếng Anh tốt thì sao?
Đa số gia đình Việt không có ai nói tiếng Anh trôi chảy để trò chuyện với bé hằng ngày, và điều đó hoàn toàn bình thường. Với trẻ dưới hai tuổi, ưu tiên số một luôn là tiếng mẹ đẻ: trò chuyện thật nhiều, hát ru, gọi tên đồ vật, mô tả việc đang làm, đáp lại khi bé bập bẹ. Đây là nền tảng cho mọi ngôn ngữ sau này, và không lớp học nào thay được.
Nếu muốn có chút tiếng Anh, ba mẹ có thể hát vài bài thiếu nhi tiếng Anh đơn giản mà mình thuộc, đọc một cuốn sách tranh tiếng Anh với vài từ, chơi trò ú òa bằng "peekaboo". Phát âm của ba mẹ không cần hoàn hảo; điều quý ở những khoảnh khắc này là sự gần gũi và niềm vui, không phải bài học âm. Khi bé lớn hơn, bé sẽ có cơ hội nghe những nguồn nói chuẩn hơn ở lớp học.
Điều nên tránh là vì muốn con nghe "giọng chuẩn" mà thay giờ trò chuyện với ba mẹ bằng giờ xem video tiếng Anh. Như nghiên cứu của Kuhl gợi ý, với em bé, một giọng nói chưa hoàn hảo nhưng có ánh mắt và phản hồi có giá trị hơn một giọng hoàn hảo phát ra từ màn hình.
Những hiểu lầm hay gặp về em bé và ngoại ngữ
"Phải cho nghe trước một tuổi, không thì tai đóng." Thu hẹp tri giác là có thật, nhưng không phải cánh cửa đóng. Trẻ lớn hơn và người lớn vẫn học được âm ngoại ngữ, chỉ cần nhiều tiếp xúc hơn. Không cần hốt hoảng nếu con chưa nghe tiếng Anh trước sinh nhật đầu tiên.
"Nghe càng nhiều càng tốt, bật cả ngày." Âm thanh làm nền không có tương tác đóng góp rất ít. Ngược lại, tiếng ồn liên tục có thể làm giảm thời gian người lớn trò chuyện với bé, điều thật sự cần cho ngôn ngữ.
"Cho em bé học chữ sớm để thành thần đồng." Một số sản phẩm quảng cáo dạy em bé đọc chữ. Các nghiên cứu kiểm tra những sản phẩm loại này không tìm thấy bằng chứng rằng em bé thật sự học đọc từ chúng. Thời gian ấy nên dành cho chơi và trò chuyện.
"Nghe hai thứ tiếng sớm thì bé chậm nói." Nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy các mốc nói như bập bẹ, từ đầu tiên đến ở khoảng tuổi tương tự trẻ đơn ngữ. Nếu bé chậm nói, cần chuyên gia đánh giá, không nên đổ cho tiếng Anh.
Từ hai tuổi trở đi: chuyển dần sang hoạt động có cấu trúc nhẹ
Khi bé gần hai tuổi và bắt đầu nói những từ đầu tiên, ghép hai từ, khả năng tham gia hoạt động nhóm cũng tăng. Đây là lúc một số gia đình cân nhắc cho bé vào nhà trẻ có hoạt động tiếng Anh. Ở tuổi này, hoạt động phù hợp vẫn rất đơn giản: hát có động tác, chơi đồ vật, nghe chuyện ngắn có tranh, trò chơi vận động theo lời. Thời gian mỗi hoạt động ngắn, nhiều lặp lại, và người lớn luôn ở gần.
Điều kiện quan trọng nhất ở giai đoạn này vẫn là cảm xúc an toàn. Một bé hai tuổi chưa quen xa ba mẹ sẽ không học được gì trong một lớp lạ, dù chương trình hay đến đâu. Ba mẹ nên quan sát xem bé có sẵn sàng với môi trường nhóm chưa, và để bé làm quen dần.
Bước từ "nghe ở nhà" sang "chơi trong lớp" nên đi chậm, không vội. Những năm đầu đời là để bé xây nền vững bằng tiếng mẹ đẻ và các mối quan hệ gần gũi; tiếng Anh, nếu có, là một sắc màu thêm vào, nhẹ nhàng và vui. Các lớp tiếng Anh mầm non của Global Star School cũng đón trẻ theo tinh thần không vội ấy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ dưới 1 tuổi nghe tiếng Anh không?
Nghe tiếng Anh qua người thật như hát, đọc sách, chơi cùng bé có thể giúp bé giữ độ nhạy với âm tiếng Anh. Nhưng ưu tiên số một vẫn là trò chuyện nhiều bằng tiếng Việt. Không nên dùng màn hình cho mục đích này.
Cho em bé xem video tiếng Anh có học được không?
Nghiên cứu của Patricia Kuhl cho thấy trẻ chín tháng tuổi học âm ngoại ngữ từ người thật nhưng không học được từ video cùng nội dung. Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến nghị trẻ dưới hai tuổi không ngồi xem màn hình.
Thu hẹp tri giác âm là gì?
Đó là hiện tượng trong năm đầu đời, trẻ dần chỉ phân biệt tốt những âm có trong ngôn ngữ mình thường nghe, và bớt nhạy với âm không dùng. Werker và Tees mô tả hiện tượng này năm 1984 qua thí nghiệm với âm tiếng Hindi.
Qua 1 tuổi mới nghe tiếng Anh có muộn không?
Không muộn. Thu hẹp tri giác không phải cánh cửa đóng hẳn; trẻ lớn hơn và người lớn vẫn học được âm ngoại ngữ, chỉ cần nhiều tiếp xúc hơn. Trẻ mầm non vẫn rất nhạy với âm thanh.
Ba mẹ phát âm tiếng Anh chưa chuẩn có nên hát cho con không?
Vẫn nên, nếu ba mẹ thấy vui. Với em bé, sự gần gũi và tương tác quan trọng hơn phát âm hoàn hảo. Khi lớn hơn, bé sẽ được nghe nguồn chuẩn hơn ở lớp học.
Có nên dạy em bé đọc chữ tiếng Anh bằng thẻ không?
Không cần. Các nghiên cứu kiểm tra sản phẩm dạy em bé đọc không thấy bằng chứng em bé thật sự học đọc. Thời gian đó nên dành cho chơi, trò chuyện và đọc sách tranh cùng bé.
