Học tiếng Anh sớm đem lại cho trẻ ba lợi ích có cơ sở khá vững: tai nghe nhạy hơn với âm thanh tiếng Anh, phát âm tự nhiên hơn, và thái độ thoải mái, ít sợ sai khi dùng ngoại ngữ. Còn những lời hứa như "tăng chỉ số thông minh", "nói như người bản xứ" hay "giỏi hơn hẳn bạn bè" thì hoặc còn đang tranh luận, hoặc phụ thuộc vào nhiều yếu tố hơn là tuổi bắt đầu.
Ba mẹ nghe đủ loại lời quảng cáo khi tìm lớp tiếng Anh cho con, và nhiều lời trong đó trộn lẫn giữa điều khoa học đã cho thấy với điều người bán mong ba mẹ tin. Tách hai thứ đó ra giúp ba mẹ đặt kỳ vọng đúng, chọn cách học đúng và không thất vọng khi sau một năm con chưa "nói như gió".
Bài này xếp các lợi ích thường được nhắc tới thành ba nhóm: có cơ sở tương đối vững, có cơ sở nhưng còn tranh luận, và thiếu cơ sở hoặc bị nói quá. Mỗi nhóm kèm điều kiện để lợi ích đó thật sự xảy ra.
Bảng phân loại các lợi ích thường được nhắc tới
Bảng dưới là cách nhìn tổng quát dựa trên những hướng nghiên cứu chính về thụ đắc ngôn ngữ thứ hai ở trẻ em. Phần giải thích chi tiết nằm ở các mục sau:
| Lợi ích được nói tới | Mức cơ sở | Điều kiện để xảy ra |
|---|---|---|
| Nghe và phân biệt âm tiếng Anh tốt hơn | Tương đối vững | Nghe giọng thật, đều đặn, nhiều năm |
| Phát âm, ngữ điệu tự nhiên hơn | Tương đối vững | Có nguồn nghe chuẩn mực, đủ lượng, không ngắt quãng dài |
| Thái độ thoải mái, ít sợ sai | Tương đối vững | Môi trường vui, không áp lực điểm số |
| Hiểu rằng thế giới có nhiều cách nói, nhiều nền văn hoá | Có cơ sở, khó đo | Được tiếp xúc với con người và câu chuyện đa dạng |
| Linh hoạt nhận thức, chức năng điều hành tốt hơn | Còn tranh luận | Chủ yếu thấy ở người song ngữ thật sự, dùng hằng ngày |
| Tăng chỉ số thông minh | Thiếu cơ sở | Không nên dùng làm lý do chọn học |
| Chắc chắn giỏi hơn trẻ học muộn | Bị nói quá | Phụ thuộc lượng và chất tiếp xúc nhiều hơn tuổi bắt đầu |
Điểm chung của mọi dòng trong bảng là chữ "điều kiện". Không lợi ích nào tự đến chỉ vì bé bắt đầu học lúc 3 tuổi thay vì 7 tuổi. Lợi ích đến từ những gì xảy ra sau khi bắt đầu: bé nghe gì, nghe ai, bao lâu, trong tâm trạng nào.
Tai nghe và phát âm: lợi thế rõ nhất của tuổi nhỏ
Các nghiên cứu về khả năng nghe ở trẻ sơ sinh cho thấy tai nghe của con người được "tinh chỉnh" rất sớm theo những âm mình thường nghe, và bớt chú ý đến những khác biệt không cần dùng. Quá trình này bắt đầu từ năm đầu đời nhưng không dừng lại ở đó: suốt những năm mầm non, trẻ vẫn còn mềm dẻo hơn hẳn người lớn khi gặp một hệ âm mới.
Điều này không có nghĩa sau một tuổi thì hết cơ hội. Trẻ mẫu giáo vẫn còn rất nhạy với âm thanh, bắt chước ngữ điệu nhanh và ít bị giọng tiếng mẹ đẻ chi phối như người lớn. Nhiều nghiên cứu về người nhập cư cho thấy những người bắt đầu sống trong môi trường ngôn ngữ mới khi còn nhỏ thường có giọng gần với người bản ngữ hơn những người đến khi đã trưởng thành, dù kết quả từng người khác nhau nhiều.
Với trẻ Việt, những âm như âm cuối "s", "t", "k" đứng sau, cụm phụ âm như "str", "spl", hay âm "th" là những chỗ người lớn Việt hay gặp khó. Trẻ nhỏ nghe đủ nhiều thường bắt chước những âm này dễ hơn. Nhưng chữ "đủ nhiều" là điều kiện: một bé chỉ nghe tiếng Anh một giờ mỗi tuần rồi nghỉ hè ba tháng thì lợi thế này mỏng đi rất nhiều.
Thái độ và sự tự tin: lợi ích dễ bị coi nhẹ
Stephen Krashen, nhà ngôn ngữ học người Mỹ, đưa ra khái niệm "bộ lọc cảm xúc" (affective filter) trong các công trình những năm 1980: khi người học lo lắng, sợ bị chê, thiếu động lực, thông tin ngôn ngữ đi vào khó hơn. Giả thuyết của Krashen đã bị phê bình ở nhiều điểm, nhưng ý về vai trò của cảm xúc trong việc học ngoại ngữ vẫn được nhiều giáo viên và nhà nghiên cứu thừa nhận.
Trẻ mầm non nhìn chung chưa có nỗi sợ sai trước đám đông như học sinh lớn hay người đi làm. Bé hát to, nói sai, cười, rồi nói lại. Nếu những năm đầu bé gắn tiếng Anh với niềm vui, với cô giáo bé quý, với trò chơi bé thích, bé mang theo một thái độ tích cực vào những năm học chính thức sau này. Ngược lại, nếu năm đầu là những buổi bị gọi lên trả bài và bị so với bạn, bé có thể mang theo nỗi ngại tiếng Anh rất lâu.
Lợi ích này không đo được bằng bài kiểm tra nào, nhưng nhiều giáo viên tiểu học nhận xét rằng sự khác biệt rõ nhất giữa trẻ đã làm quen tiếng Anh và trẻ chưa làm quen không nằm ở vốn từ, mà ở chỗ trẻ có dám mở miệng hay không. Đó là lý do một lớp mầm non tốt đặt niềm vui lên trước khối lượng kiến thức.
Linh hoạt nhận thức: một lợi ích còn đang tranh luận
Từ những năm 2000, các công trình của Ellen Bialystok ở Đại học York (Canada) và nhiều nhóm khác báo cáo rằng người song ngữ làm tốt hơn ở một số bài kiểm tra về chức năng điều hành, tức khả năng chuyển đổi chú ý, ức chế phản ứng không cần thiết, giữ thông tin trong đầu. Những kết quả này được báo chí nhắc rất nhiều và trở thành câu quảng cáo quen thuộc.
Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó với mẫu lớn hơn, đáng chú ý là các phân tích của Kenneth Paap và cộng sự, không tìm thấy lợi thế này một cách nhất quán. Giới nghiên cứu hiện vẫn tranh luận: lợi thế có thật nhưng nhỏ và chỉ xuất hiện ở một số điều kiện, hay phần lớn là do cách chọn mẫu và cách công bố kết quả. Điều khá rõ là nếu có lợi thế, nó gắn với người dùng hai thứ tiếng thường xuyên trong đời sống, không phải với một bé học tiếng Anh vài buổi mỗi tuần.
Vì vậy, ba mẹ không nên chọn cho con học tiếng Anh sớm với lý do "để con thông minh hơn". Lý do này vừa thiếu cơ sở, vừa dễ biến việc học thành một dự án đầu tư mà ba mẹ chờ "lợi nhuận". Lý do hợp lý hơn là: con sẽ cần tiếng Anh, và làm quen sớm trong điều kiện vui vẻ giúp con có nền tốt về nghe, phát âm và thái độ.
Mở rộng cách nhìn thế giới: lợi ích có thật nhưng khó đo
Một lợi ích ít được nói trong quảng cáo nhưng nhiều giáo viên mầm non nhắc tới là sự cởi mở. Khi một bé 4 tuổi lần đầu nhận ra rằng con mèo nhà mình còn có một cái tên khác, rằng có người chào nhau bằng một câu khác, rằng cô giáo đến từ một đất nước xa, bé đang hiểu ra một điều lớn: thế giới có nhiều cách nói và nhiều cách sống. Các nhà tâm lý học phát triển cho rằng trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi bắt đầu hiểu người khác có thể nghĩ khác mình, và việc tiếp xúc với ngôn ngữ, con người khác biệt là một trong những trải nghiệm nuôi dưỡng hiểu biết đó.
Lợi ích này không đến từ việc học thuộc tên các quốc gia hay xem ảnh lá cờ. Nó đến từ những trải nghiệm có người thật: một giáo viên kể về món ăn quê mình, một bài hát thiếu nhi của nước khác, một lễ hội được tổ chức nhỏ trong lớp, những câu hỏi ngây ngô của trẻ được người lớn trả lời nghiêm túc. Trẻ nhớ những khoảnh khắc ấy lâu hơn nhiều so với một danh sách từ vựng.
Vì khó đo, lợi ích này dễ bị bỏ qua khi ba mẹ hỏi "con học được gì". Nhưng với nhiều gia đình, đây lại là điều đáng giá nhất: một đứa trẻ lớn lên không sợ cái khác lạ, biết tò mò và tôn trọng người nói tiếng khác mình.
Những lời hứa nên dè dặt khi nghe
"Con sẽ nói như người bản xứ." Giọng nói và mức thành thạo cuối cùng phụ thuộc vào tổng lượng tiếp xúc trong nhiều năm, chất lượng nguồn nghe và nhu cầu dùng thật. Trẻ học tiếng Anh như một môn ở Việt Nam, dù bắt đầu sớm, hiếm khi đạt mức như trẻ lớn lên trong gia đình hay xã hội nói tiếng Anh. Điều đó hoàn toàn bình thường và không phải thất bại.
"Học sớm thì sau này không cần học nhiều." Ngược lại, lợi thế ban đầu chỉ giữ được khi việc học tiếp tục. Nghiên cứu về trẻ học ngoại ngữ trong trường học ở châu Âu, như dự án của nhóm Carmen Muñoz ở Barcelona, cho thấy khi số giờ học còn ít, trẻ bắt đầu muộn hơn vài năm thường đuổi kịp khá nhanh.
"Trẻ như miếng bọt biển, cứ cho nghe là thấm." Trẻ nhỏ học ngôn ngữ giỏi khi được tương tác, được đáp lại, được dùng ngôn ngữ để làm việc có ý nghĩa. Bật tiếng Anh làm nền suốt ngày mà không ai trò chuyện thì hiệu quả thấp hơn nhiều so với hình ảnh "bọt biển".
"Bé học sớm sẽ giỏi hơn bạn bè." So sánh trẻ với nhau ở tuổi mầm non ít có ý nghĩa vì nhịp phát triển mỗi bé một khác. Lời hứa này còn đẩy ba mẹ vào tâm thế so đo, điều không tốt cho bé.
Điều kiện để lợi ích thật sự xảy ra
Gom lại từ các hướng nghiên cứu, lợi ích của việc học sớm phụ thuộc vào bốn điều kiện. Thứ nhất là lượng tiếp xúc đủ và đều: tiếng Anh xuất hiện trong tuần của bé nhiều lần, không chỉ một lần rồi để quên. Thứ hai là chất lượng: bé nghe người nói rõ ràng, giàu ngữ điệu, dùng ngôn ngữ trong tình huống thật thay vì đọc danh sách từ. Thứ ba là tương tác: có người đáp lại khi bé cố hiểu, cố nói, kể cả khi bé nói sai. Thứ tư là tính liên tục qua nhiều năm: lớp mầm non nối sang tiểu học, mùa hè không bỏ trống hoàn toàn.
Thiếu một trong bốn điều kiện này, lợi ích của việc bắt đầu sớm có thể mất đi. Một bé học sớm nhưng ít, nghe chất lượng kém, không có ai đáp lại, rồi nghỉ ngang, cuối cùng có thể không khác gì một bé bắt đầu muộn. Một bé bắt đầu muộn hơn nhưng được học đều, vui và liên tục vẫn tiến bộ tốt.
Ba mẹ có thể dùng bốn điều kiện này như một bảng tự hỏi khi xem xét bất kỳ lớp học hay kế hoạch nào cho con, từ một lớp mầm non có tiếng Anh đến thói quen hát cùng con buổi tối. Đó cũng là bốn điều các lớp Superstar English của Global Star School cố gắng giữ trong cách tổ chức giờ học tiếng Anh cho trẻ mầm non.
Câu hỏi thường gặp
Học tiếng Anh sớm có giúp trẻ thông minh hơn không?
Chưa có bằng chứng vững cho điều này. Một số nghiên cứu ghi nhận người song ngữ làm tốt hơn ở vài bài kiểm tra chức năng điều hành, nhưng các nghiên cứu khác với mẫu lớn hơn không thấy kết quả nhất quán. Ba mẹ không nên chọn học sớm vì lý do này.
Lợi ích rõ nhất của việc cho trẻ học tiếng Anh từ mầm non là gì?
Rõ nhất là tai nghe nhạy với âm tiếng Anh, phát âm tự nhiên hơn và thái độ thoải mái, ít sợ sai. Ba lợi ích này cần điều kiện là tiếp xúc đều, có người thật tương tác và môi trường vui vẻ.
Trẻ học tiếng Anh muộn hơn có đuổi kịp trẻ học sớm không?
Trong điều kiện học ở trường với số giờ ít, nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ bắt đầu muộn hơn vài năm thường đuổi kịp khá nhanh về ngữ pháp và từ vựng. Lợi thế bền hơn của trẻ học sớm thường nằm ở phát âm và thái độ, nếu được duy trì.
Có phải học càng sớm càng tốt không?
Không hoàn toàn. Bắt đầu sớm chỉ là một yếu tố. Lượng tiếp xúc, chất lượng nguồn nghe, tương tác và sự liên tục qua nhiều năm quan trọng ngang hoặc hơn. Học sớm mà rời rạc thì lợi thế mỏng đi nhiều.
Học tiếng Anh sớm có ảnh hưởng xấu gì không?
Với cách học hợp tuổi, nghiên cứu không cho thấy hại cho tiếng mẹ đẻ hay phát triển chung. Ảnh hưởng xấu thường đến từ cách học sai: ép trả bài, so sánh, học quá sức, hoặc bỏ bê tiếng Việt ở nhà.
Làm sao biết lớp tiếng Anh đang đem lại lợi ích cho con?
Ba mẹ quan sát bé có vui khi đi học, có hát hay nhắc lại từ ở nhà, hiểu thêm lời dặn đơn giản, có dám thử nói. Trao đổi với giáo viên về những việc bé làm được thay vì hỏi điểm hay thứ hạng.
